Tildi standarttaý - indýstriialy qoǵamnyń basty talaby

Norma bolmaǵan jerden aýytqý bastalady.
Aǵylshyn maqaly

Tek aýyzeki tilde jazý til bilmegendikti aiǵaqtaidy.
A.Pýshkin

Qazaq tiliniń uzaqqa sozylǵan, sheshýi qiyn túiinderiniń obektivti sebepterine qaraǵanda sýbektivti sebepteriniń keri yqpaly basym boldy. Qubylysty teoriialyq-tujyrymdamalyq kelispen zertteýdiń bolmaýynan, osy ýaqytqa deiin til kóshi qonysyn taba almai, qatardaǵy muǵalimnen Prezidentke deiingi kúlli qazaqtyń bas saqinasyna ainalyp otyr. Bul maqalada sóz qazaq lingvistikasynyń zertteý aiasynan tys qalyp qoiǵan, sonysymen tildi damytý baǵytyna kúńgirttik túsirgen, ózekti máseleleriniń keibireýleri týraly bolaiyn dep otyr.

Otandyq lingvistika kartasyndaǵy aqtańdaqtardyń ishinde tildi standarttaý (qalypqa túsirý) jáne onyń tilderdiń semantikalyq júie birligine yqpaly máselelerin zertteýdiń mańyzy erekshe bolyp tabylady.

Orys lingvisteriniń túsiniginde «tildik quraldardy standarttaý (qalypqa túsirý) – olardyń aitylý, qurylý, morfologiialyq ózgerý, t.b. úderisindegi túrli nusqalaryn bir arnaǵa toǵystyrýdy; solardyń arasynan tildi normalandyrýdyń negizi bolatyn, mindetti qoldanýǵa usynylatyn úlgisin tańdap alýdy» [Ahmanova O. S. Slovar lingvisticheskih terminov.- M.: Sovetskaia entsiklopediia, 1969] bildiredi. «Tildi standarttaý – ádebi tildi damytýdyń kvitessentsiiasy. Óitkeni, «ádebi til degenimiz – normalanǵan til» [sonda]. Al, tildi normalaý ataýlardy, terminderdi, frazeologiialyq birlikterdi standarttaýdan bastalady.

Bul trend sheńberinde mynalar qarastyrylady:
– tildi standarttaý (tildegi ataýlardy, terminderdi, frazeologiialyq birlikterdi pishindik jáne maǵynalyq ornyqtylyqqa keltirý);
– beinelilik jáne ornyqtylyq kategoriialarynyń indýstriialy qoǵamnyń ádebi tilindegi alatyn orny;
– denotattyq-signifikativtik ustanym jáne onyń aýdarma úderisinde, termin jasaýda qoldanylýy;
– tildi standarttaý aiasyndaǵy polisemantizm qubylysy;
– tildegi sinonimderdiń til standarty jaǵdaiyndaǵy alatyn orny;
– tildegi redýplikatsiialyq qurylymdardyń (qos sózderdiń) til standarty jaǵdaiyndaǵy alatyn orny;
– tildegi maqaldar men mátelderdiń til standarty jaǵdaiyndaǵy alatyn orny;
– tildi standarttaýdyń semantikalyq júiege yqpaly;
– arealdyq jáne fýnktsiialyq lingvistika máseleleri; agrarly jáne indýstriialy qoǵam adamdarynyń lingvemalary, olardyń arasyndaǵy aiyrmashylyqtar;
– til talǵamy;
– tildiń standarttalýy jáne múddeli sýbektilerdiń ony meńgerýi.

Atalǵan máseleler qazaq lingvistikasynda múldem zerttelmegen. Tiltanýshy ǵalymdardyń tanym oikýmenasynda belgilenbegen. Táýelsizdikten keiingi jyldardyń ishinde de, qazaq lingvisteri qoǵamnyń agrarly basqyshtan indýstriialy basqyshqa ótý úderisiniń ózi tildiń aldyna jańa talaptar qoiyp otyrǵanyn, tildi, endi, jańa ýkladqa sáikestendire damytý qajettigin seze almady. Endi, bul máselelermen ainalyspaý múmkin bolmaityn kezben betpe-bet ushyrasyp otyrmyz.

Qazaq lingvistikasynda til or-nyqtylyǵyn júzege asyrýdyń qazaq tilin damytý úderindegi mańyzdylyǵy eskerilmedi. Qazaq tiliniń indýstriialy qoǵamnyń memlekettik tiline ainalýǵa tiis ekeni, ol úshin tildi jańa jaǵdaiǵa laiyqtap, is júrgizýge daiyndaý qajettigi nazardan tys qaldy. Bul baǵyttardaǵy jumystardy atqarýdyń jańa jaǵdaidaǵy strategiiasy aiqyndalmady. Agrarly qoǵamda tildegi uǵymdardy, ataýlardy standartty pishinde jáne maǵynada qoldaný qatań talap etilmeidi. Tildik birlikterge árkim ár túrli kúńgirt konnotatsiialyq reńk berip sóilei beredi. Erekshe aimaqtyq sheńberde, aýyl sharýashylyq ýkladynyń shekteýliligi jaǵdaiynda tilde terminder sirek ushyrasady jáne olardyń astarly, beineli maǵynalarda qoldanylýynan agrarlyq óndiriske, is júrgizýge ziian kelmeidi. Al, indýstriialy qoǵamda túgel kerisinshe. Tildi standarttaý indýstriialy qoǵam tilin damytý aiasyndaǵy júzege asyrylýǵa tiisti baǵyttardyń ishindegi eń ustanymdysyna jáne mańyzdysyna jatady. Ónerkásiptiń órkendegen, ǵylym men tehnikanyń óndirgish kúshke ainalǵan, naryqtyq qatynastar ústemdik qurǵan, el ishinde ǵana emes, shet eldermen de ekonomikalyq bailanystar meiilinshe qarqyn alǵan shaqta terminder, uǵymdar, ataýlar qatań, standartty maǵynada qoldanylýy kerek.

Standarttaý (qalypqa túsirý) – indýstriialy qoǵamnyń ádebi tiliniń immanentti ereksheligi. Ol tildik birlikterdiń pishindik jáne mazmundyq ornyqtylyǵynyń qatań talap etilýinen kórinis tabady. Qazirgi qazaq tiliniń ámbebap daǵdarysyna sebep bolyp otyrǵan ustanymdy máselelerdiń biri osydan – agrarly qoǵam tiliniń beineliligi men indýstriialy qoǵam tiliniń standarttylyǵy arasyndaǵy qarama-qarsylyqtan kórinis berip otyr.

Beinelilik – agrarly qoǵam tiliniń ereksheligi

Akademik R. Syzdyqova «qazaqtyń, jalpy túrki-mońǵol tilderiniń bir qudireti beineliliginde» [Syzdyqova R. Biz qalai sóileimiz? // «Qazaqstan-Zaman», 24 qazan 2001] dep jazdy. Bul – atalǵan zertteýshiniń sýbektivti pikiri ǵana emes, Keńes kezindegi jáne qazirgi qazaq tilshi ǵalymdarynyń qazaq tiliniń «artyqshylyǵy» jáne «ereksheligi» retinde qabyldap júrgen baǵalaýlary bolatyn. Folklordyń yqpalynan shyǵa almai júrgen qazaqtar arasynda beineli sóileýge tyrysý qasterlei ustanatyn sara baǵyt retinde áli qalmai keledi. Buǵan eshkim syn aitpaidy, qarsy da shyqpaidy, kerisinshe, qazaq tiliniń «beineliligin» árkim kez kelgen urymtal tusta keltirip, «artyqshylyǵyn» dáleldep baǵady. Qazaq lingvistikasynda oryn alǵan irgeli qate baǵyttarynyń biri osydan bastaý alady.

Beinelilik qubylysynyń qazirgi qazaq tiliniń damýyna qatynasyn aiqyndaýdy aldymen sol beinelilik degenniń óziniń ne ekenin túsinip alýdan bastaý kerek. Klassikalyq túsinikte beinelilik dep kórkem ádebiet týyndylaryn jasaýshynyń sipattap otyrǵan obektini, qubylysty, oqiǵany nemese keiipkerdiń áreketin shynaiylyqtan tys, ásirelep kórsetýin aitamyz. Ondai maqsatqa qol jetkizý úshin avtor kórkem ádebiet týyndylaryn jasaǵanda jeńildik pen yńǵailylyq týdyratyn, tildegi beinelegish quraldardy – troptardy (teńeýler, allegoriialar, giperbolalar, metaforalar, epitetter, litotalar) paidalanady. Sózderdi astarly maǵynada qoldanýǵa kóbirek barady. Qazaq tilinde kúsheitkish konnotatsiialyq reńk berýge tyrysýshylar atalǵan troptarmen qosa, redýplikatsiialyq qurylymdardy, sinonimderdi, maqaldar men mátelderdi, elikteýish sózderdi qoldanýǵa beiimdik tanytady.

Qazaq lingvisteriniń aqsaqaly Á. Qaidarov birde «qazaq tiliniń erke-bulan qasieti, beineleýshilik, obrazdyq tabiǵaty kez kelgen sózdi buǵaý salyp, termin etip qoldana berýge kóne bermeidi» [Qaidarov Á. Ultty uiystyratyn qudiretti uitqy.- A.: «Qazaqstan» baspa úii», 2003.: 26] degen tezisin alǵa tartty. Beineli sóileýdi betke ustaý turǵysynan qaraǵanda bul tujyrymynan terminderdiń ońbai júrýi tilshi ǵalymdardyń zertteýlerindegi dáiektiliktiń jetispeýinen emes, oǵan «kónbei» júrgen qazaq tiliniń «asaýlyǵynan» degen oi ańǵarylady. Demek, budan uǵarymyz – ózge tilderdiń «erkeligi» joq, «buǵaý saldyrady», termin jasaýǵa «kónedi», al, qazaq tili «kónbeidi». Akademiktiń konnotatsiiasyna súiensek, ózgelerden «erke-bulandyǵymen», «beineleýshiligimen», «buǵaý saldyrmaityndyǵymen», demek, «keremet asaýlyǵymen», ózgelerden ozyq qasietterimen erekshelenetin qazaq tili mańdaiy jarqyrap, órkeniettiń aldynda, ózgelerden ozyp bara jatýy kerek edi. Ókinishke orai, naǵyzdyq múldem kerisinshe.

* * *

R. Syzdyqova hanym men Á. Qaidarov myrzanyń turǵysynan qarap, túrki-mońǵol tilderiniń, sonyń ishinde qazaq tiliniń basqa tilderden artyqshylyǵy retinde sipattalatyn «beineliliginen» týyndaǵan «qudirettiligine» sensek, qarapaiym logika bizdiń aldymyzdan mynadai suraqtardy alǵa tartady: bizdiń tilimiz «beineliligimen qudiretti» bolsa, onda beineli bola almaǵandyqtan, qudiretti bola almai júrgen tilder qaisy? Múmkin, «qudiretsizderdiń» qataryna aǵylshyn nemese orys tilderin jatqyzýǵa bolatyn shyǵar. Bul ekeýiniń aldymen aýyzǵa iligýin bizdiń úshtildilik praktikasyn engizýdi kózdegen nietimizden týyndaǵan dep túsiný kerek bolar. Eger, túrki-mońǵol, sonyń ishinde qazaq tili «beinelilik qudiretimen» erekshelenetin bolsa, onda, qisynǵa sai, mundai tilderde kórkemónerdiń teńdesi joq týyndylary jasalyp, bul jaǵynan «beineli» bolmaǵandyqtan «qudirettilikke» qol jetkize almai júrgen Eýropa elderiniń tilderi qazaq prozasy men poeziiasynan úlgi alýy kerek qoi. Beineli bolmaǵandyqtan, «qudiretsiz» bolyp qalǵan aǵylshyn nemese orys tili kórkemónerde qazaq tili jetken deńgeige jete almasa kerek edi. Ókinishke orai, bul tezistiń ǵylymmen qońsy qonbaitynyna kóz jetkizý qiyn emes. Qazaq jáne aǵylshyn tilderiniń kórkem ónerdi damytý praktikasy bul tujyrymdy rastamaidy, túsinik qandai kereǵar bolsa, saldar da kóńildegiden sondai alshaq.

* * *

Zamanaýi lingvistika beinelilikti tildiń ereksheligi retinde qarastyrýdy qýattamaidy. Otandyq lingvistikada qaǵidalanyp qalǵandaǵydai, beinelilik qazaq tiliniń de ereksheligi bola almaidy. Beinelilik – tildiń tarihi damý úderisinde kórinis beretin, kezeńdik qubylys. Dálirek aitqanda, beinelilik barlyq tilderge tán, biraq olardyń tek damýdyń agrarly baspaldaǵynda bolý kezeńinde aishyqty kórinis beredi. Bylaisha aitqanda, beinelilikke úiirlik agrarly qoǵam adamynyń tiliniń ereksheligi.

Barlyq indýstriialy qoǵamdar damý satysynyń agrarlyq baspaldaǵynda bolǵan. Sol baspaldaqta ómir súrgen kezderinde ol qoǵamdaǵy tilderdiń bárinde beinelilikke úiirlik kórinis bergen. Qazirgi tehnika men aqparattyq tehnologiia ústemdik etken postindýstriialy zamannyń «qasań» tilinde sóileitin aǵylshyndardyń ózderi de agrarlyq qoǵamda ómir súrip jatqan kezde oilaryn beinelep jetkizýge qushtarlyq tanytqan, kúsheitkish tildik quraldardy kóp qoldanǵan. Ony F. Bekon bylai sipattaǵan: «Bilimniń áli az kezinde, ǵylymnyń álsiz shaǵynda, qazir jalpyǵa tanymal jáne jaýyr bolyp otyrǵan túsinikter ádettegiden tys, oǵash kórinip, sirek estilip júrgen ýaqyttarda adym attaǵan saiyn metaforalar men teńeýler estilýshi edi» [Bekon F. Sochineniia v dvýh tomah. Tom 1. M.: Mysl, 1977: 331]. Atalǵan ǵalymnyń XVI-XVII ǵasyrlar aralyǵynda ómir súrgeni belgili. Bul – Angliianyń qoǵam damýynyń agrarlyqtan indýstriialy basqyshyna ótip jatqan, ónerkásip pen ǵylymnyń damýy qarqyn alǵan shaǵy bolatyn. Sol zamanda aǵylshyn tilin standarttaý jumystary júrgizilgen.

Damýdyń kezeńdik tujyrymdamasy boiynsha, tilderdiń órkeniettiń damý baspaldaqtaryndaǵy qoldanylý praktikasyna qarap otyryp, qai eldiń tili bolsa da, bárine birdei, damýynyń belgili kezeńinde ámbebap qubylystardy basynan keshiretin kórýge bolady. Solardyń biri – qoǵamdyq ýkladtyń til qoldanysqa áserine qatysty. Ómirdiń qarqyny men qoǵamdyq eńbektiń intensivtiliginiń agrarlyq qoǵamda tómen, al, indýstriialy qoǵamda joǵary bolýynyń til qoldanýǵa da tiisinshe áseri bolady: birinshi jaǵdaida (aýyl qoǵamy tilinde) til beinelilikke beiimdik tanytady, polisemantizmge jol beredi, ekinshisinde (qala qoǵamy tilinde) dáldik pen qysqalyq ústemdik qurady. Buǵan qatysty atalǵan aǵylshyn ǵulamasy mynadai mysal keltiredi: «grekter kúrdeli sózderdi qoldanýǵa úiir bolǵan. Rimdikter, kerisinshe, bul turǵyda qatańdyq saqtaǵan. Budan mynadai qorytyndy shyǵarýǵa bolady: grekter ónermen ainalysýǵa, rimdikter bolsa, praktikalyq qyzmetke úiirlik tanytty. Ekeýiniń arasyndaǵy aiyrma mynada – óner kúrdeli sózderdi talap etedi, al, qaýyrt iske toly ómirde qarapaiym sózder qolaily [sonda: 319-b.]. Odan ary F.Bekon «ejelgi tilderde septeýler, kópteýler, jikteýler, ýaqytqa bólýler kóp bolatynyn, al, qazirgi tilder olardan derliktei arylyp kele jatqanyn, kópshilik jaǵdaida olardyń ornyna predlogtar men qosymsha etistikter qoldanylatynyn» baiqaǵan edi [sonda: 320-b].

Indýstriialy qoǵamda aqparat almasýda tildik kúsheitkish elementterdi paidalanyp, oidy beinelep jetkizýge tyrysý jappai qabyldanatyn qubylys bola almaidy. Onda, kerisinshe, beinelilikti saqtaýǵa tyrysý – tildi tyǵyryqqa tireýdiń birden bir joly bolyp shyǵady.

Tildiń damý dinamikasy qoǵamdyq ýkladtyń (salt, ádet-ǵuryp) damýymen úilesimdi bolýy kerek. Qazaqstan qoǵamy men qazaq tiliniń arasyndaǵy identifikatsiianyń saldary kózge uryp kórinip tur. Agrarly qoǵamǵa tán sipattamalarymen ómir súrip kelgen qazaq tili indýstriialy qoǵamdyq ýkladpen úilese almaýdan zardap shegýde. Til «ógei» qoǵamǵa beiimdele almai sarsańǵa urynýda. Bul qubylys túrli urpaq ókilderiniń sóz qoldanysyndaǵy aiyrmashylyqtan kórinis taýyp otyr. Atasynyń tilin nemeresi túsine almai qalatyn jaǵdailar osydan týyp otyr.

Qazaq tili qazir XVI ǵasyrdaǵy agrarlyqtan indýstriialy baspaldaqqa aýysar shaǵyndaǵy aǵylshyn tili basynan keshirgendegidei ahýalǵa tap bolyp otyr. Qazaq tilin agrarly qoǵamnyń shekteýliliginen qutyldyryp, indýstriialy qoǵamǵa telý úshin, ony aǵylshyn tiliniń tájiribelerine súiene otyryp, standarttaý kerek.

Til standarty: formalyq jáne maǵynalyq aspektiler

Orys lingvistikasynda indýstriialy qoǵamnyń ádebi tiline qoiylatyn basty talap – tildiń standarttalýy máselesi tereń jáne jan-jaqty zerttelgen. Akademik F. P. Filin jáne basqa zertteýshiler tildik birlikterdiń normaǵa keltirilip qoldanylýyn stabilnost iazyka dep pishindeidi. Osy zertteýlerde, retine qarai, bul uǵym tildi standarttaý nemese til ornyqtylyǵy (til turaqtylyǵy emes) dep qoldanylady, tiisinshe, formalyq jáne maǵynalyq aspektilerge bólinip qarastyrylady.

Orys tiliniń lingvistikalyq sózdikterinde, keibir zertteýshilerdiń shyǵarmalarynda tildik belgilerdiń jazylý formasy «plan vyrajeniia» dep, al, sózderdiń maǵynasy «plan soderjaniia» dep alynady. Olardyń birinshisi tildik belgilerdiń syrtqy pishinin, dybyspen jáne árippen berilý tásilin, ekinshisi tildik belginiń qandai maǵyna beretinin kórsetedi. Eger, tildegi terminder, ataýlar, FB-ler pishindik jáne maǵynalyq jaǵynan standartty qoldanylsa, onda ol tilde berilgen aqparat pen qabyldanǵan aqparattyń arasynda maǵynalyq aiyrmaǵa oryn qalmaidy, aitýshynyń datyn tyńdaýshy adekvatty túsinetin bolady. Birden aita ketý kerek, qazaq tilinde aýyzsha jáne jazbasha sóz qoldanysta formalyq ornyqtylyq talaby múldem eskerilmeidi. Sonyń saldarynan myńdaǵan sózderdiń jazǵanda formasy saqtalmaidy, aitqanda mazmuny da qubylyp ketedi.

Qazaq tilinde pishindik túrlilikte qoldanylatyn sózderdiń kóptigi sondai, onyń mysaldaryn baspa tabaqtap keltirýge bolady.

Mysaly:

* * *

Qazaq tiliniń soryn qainatyp, ony úirenýge de, úiretýge de tosqaýyl bolyp júrgen qyrsyqtardyń kelesi biri jáne biregeii til qoldanystaǵy maǵynalyq kúńgirttik bolyp tabylady. Aqparat berýshiniń belgili bir ornyqty maǵynasy bar sózdi kúńgirttendirip, ózge maǵynada qoldana salý ádeti keń taralǵan qubylysqa ainalyp otyr. Bar ókinishti sol, til burmalaýshylyqtyń úlgilerin aldymen akademiialyq basylymdardyń ózderi kórsetip otyr. Óreskel maǵynalyq qatelikterdiń til bilimderiniń mamandary jasap shyǵarǵan sózdikterden batpandap tabylýy – esh órkenietti qoǵam qabyldai almaityn aiǵaq. Mysaldar keltireiik.

1-mysal: Bytie – bolmys, turmys;
Deistvitelnost – aqiqat, shyndyq, bolmys, jaramdylyq;
Istina – shyndyq, aqiqat;
Konkretnost – naqtylyq, aiqyndyq, dáldik, derektilik
Realnost – naqtylyq, iske asatyndyq, shyndyq, aqiqatqa jatatyndyq [Oryssha-qazaqsha sózdik. I tom. – Almaty: QSE 1978., Oryssha-qazaqsha sózdik. II tom,– Almaty: QSE, 1981].

1-mysalǵa túsinik. Munda ǵylymi kategoriialardyń aýdarylýy keltirilgen. Qazaq lingvist ǵalymdarynyń úlken tobynyń qatysýymen jasalǵan, eń kólemdi sózdikten alynǵan bul aýdarmalarda dáldikten aýytqý bylai tursyn, bul sózderdiń negizinen ǵylymi kategoriialardy bildiretini, sondyqtan, qatań denotattyq-signifikativtik kelispen aýdarylýy kerek ekendigi eskerilmegen. Ár termin úsh, tórt, bes sózben, keide tirkes sózdermen aýdarylǵan. Keibir qazaq sózderi birneshe terminniń, mysaly, «shyndyq» sózi bir jerde «deistvitelnost», ekinshi jerde «istina», úshinshisinde «realnost» sózderiniń aýdarmasy retinde qoldanylǵan. Ýzýstyq maǵynasy boiynsha «shyndyq» – «pravda» bolýy kerek. Aýdarmada maǵynalyq qateler de bar, mysaly, «bytie» – «bolmystyń» aýdarmasy bola alady, «turmystyń» aýdarmasy bola almaidy, «turmys» – «byte».

Osy mysalda (budan keiin de) ýzýstyq maǵynasy boiynsha dáldikke jaqyn aýdarylǵan sózderdiń asty syzylǵan. Osy sarynmen alǵanda, «deistvitelnost» – «naǵyzdyq» (keide – «jaramdylyq»), «realnost» – «shynaiylyq» bolyp aýdarylýy kerek.

Sózdikter ár túrli maqsatta jasalady. Keńes kezindegi qazaq ǵalymdary jasaǵan sózdikter orys tilin úirenýge jáne ony qoldanýdy jedeldetýge baǵyshtaldy. Al, qazaq tilin ómirlik praktikada da qoldaný maqsatyn kózdegen sózdikter qurastyrý qarastyrylmady.

Orys tilin úiretýdi nysana etip qurastyrylǵan sózdikterdiń mynadai erekshelikteri boldy. Orys tilindegi signifikat qazaqsha sipattap túsindiriledi, demek, denotatpen beriledi nemese maǵynasy jaqyn sózderdiń bárin tizýmen «aýdarylady». Zattardyń attarynan basqa maǵynany naqty sózben jetkizý qarastyrylmaǵan. Sonda, ol aýdarma emes, tek interpretatsiiasy qazaqsha berilgen, orys tiliniń túsindirme sózdigi bolyp shyǵady. Muny, basqasha aitqanda, orys tilin úiretýdi jeńildetý, qazaq tilin úiretýdi qiyndatý ádistemesi deýge de bolady. Óitkeni, osyndai sózdikpen jumys istegen sýbektiniń esinde orys signifikaty ǵana qalady, al, onyń qazaqshasy qalmaidy.

* * *

2- mysal: dýshevaia – dýshqa túsetin úi;
protsedýrnaia – em qabyldaityn oryn;
terapevt – ishki aýrýlardy emdeitin dáriger;.. [Oryssha-qazaqsha sózdik. I tom. – Almaty: QSE 1978., Oryssha-qazaqsha sózdik. II tom,– Almaty: QSE, 1981].

2-mysalǵa túsinik: Eger, orys tilindegi bir signifikat qazaqshaǵa bir signifikatpen berilgende, tildi úirený, úiretý jáne ony praktikada qoldaný áldeqaida jeńil bolar edi. Al, orys sózin qazaqshaǵa sinonimder tizbegimen nemese birneshe sózben jasalǵan sipattamamen bergende onyń maǵynasy este qalady, al, sol maǵynany qazaqsha shubyrtyp aityp jatý múmkin emes. Sondaidyń saldary qazaq tilin meńgertý jolyna qoiylǵan úlken tosqaýyl bolyp keldi.

Atalǵan sózdikti qurastyrýshylardyń logikasymen «ia v dýshevoi» degen eki sózben berilgen aqparatty qazaqsha «men dýshqa túsetin úidemin» («ia v dome, gde mojno priniat dýsh») dep, tórt sózben jetkizý kerek. Jáne bul «aýdarmada» «úi» degen sózdi qoldanýdyń aqylǵa syiymsyzdyǵy kózge uryp kórinip tur. Munyń aty – tilderdegi semantikalyq sáikessizdik.

Semantikalyq júiedegi birlik bolmaǵan jaǵdaida tildi úirený de, ózgege úiretý de múmkin bolmaidy (qarańyz: p. 2.2).

* * *

3-mysal A: a) sýshnost – mán, mańyz;
znachenie – maǵyna, mańyz;
smysl – mán, maǵyna, maqsat, aqyl-parasat;
soderjanie – mazmun, mańyz, maǵyna [Oryssha-qazaqsha sózdik. I t. – Almaty: QSE, 1978., Oryssha-qazaqsha sózdik. II t.,– Almaty: QSE, 1981].
3-mysal Á: maǵyna – smysl, znachenie, soderjanie, tolk;
mán – znachenie, smysl;
mazmun – soderjanie, sýshnost;
mańyz – smysl, soderjanie [Mahmýdov H., Musabaev G. Qazaqsha-oryssha sózdik. – A., 1987.].

3-A, Á mysaldarǵa túsinik: Bularda bir sózdiń oryssha-qazaqsha jáne qazaqsha-oryssha sózdikterdegi aýdarmalary keltirilgen. Budan bir sózdiń eki sózdikte eki túrli, dálirek aitqanda, kóp túrli aýdarmalarmen beriletini, sonymen qosa, eń bastysy ornyqty maǵynada qoldanylatyn ár orys sózine qazaqtyń qai sózi tárjima bola alatyndyǵyn túsiný múmkin emes ekendigi kórinedi. Oryssha-qazaqsha sózdikte:
sýshnost – mán,
smysl – maǵyna bolyp berilgende, qazaqsha-oryssha sózdikte osy aýdarmalardyń
mazmun – sýshnost,
mán – smysl bolyp berilýimen qalai kelisýge bolady?

* * *

4-mysal: vdohnovit – dem berý, rýhtandyrý, qyzdyrý, shabyttandyrý [Oryssha-qazaqsha sózdik. I t. – Almaty: QSE, 1978.].
odýhotvorit – rýhtandyrý, jandandyrý, jandy deý, qydyr tutý [Oryssha-qazaqsha sózdik. II t.,– Almaty: QSE, 1981].

4-mysalǵa túsinik: Mundaǵy eki oryssha sózge (túbir sózdiń maǵynasynan týyndatqanda: vdohnovenie – shabyt; dýh – rýh), tiisinshe, shabyttandyrý, rýhtandyrý sózderi aýdarma bola alady. Al, qalǵan sózder ózderiniń turaqty atqarýǵa tiisti maǵynalyq mindetteri bolsa da, myna jerge orynsyz tyqpalanǵan.

* * *

5-mysalǵa túsinik: Mundaǵy asty syzylmaǵan qazaq sózderiniń báriniń tiesili atqaratyn maǵynalyq júktemeleri bar. Olar mynalar:
yqylas – vnimanie; oi – mysl; niet – namerenie; adamshylyq – chelovechnost; adamgershilik – nravstvennost; júrekten – ot serdtsa; ashyq – otkrytyi; esi aýysqan – sýmasshedshii; ishki sezim – vnýtrennee chývstvo; qanisher – krovopiitsa; kúnim – solnyshko (moe); qur súlde – (tolko) skelet.

Sózdiktiń osy 210-betindegi 44 sózdiń 22-sinde (50 paiyzy) qazaqsha aýdarǵanda dáldikten aýytqý, keibireýlerinde óreskel qate bar [Oryssha-qazaqsha sózdik. I tom (A-O). – Almaty: QSE bas redaktsiiasy, 1978].

* * *

6-mysal: Poniatie – uǵym, túsinik, maǵlumat, piǵyl (Oryssha-qazaqsha sózdik. A.: QSE, 1981).

6-mysalǵa túsinik: Aýdarma retinde birinshi turǵan sóz durys. Ózge úsh sózdiń atqaratyn ózderine tiesili maǵynalyq júktemeleri bar. «Túsinik» belgili bir zat, qubylys, úderis jóninde adamyń maǵlumatty bolýyn (or.: predstavlenie) bildiredi. Jáne ol maǵlumat túrli deńgeide – kóbirek nemese azyraq bolýy múmkin. «Maǵlumat» – málimettiń pishinin ózgertken túri, aqparattyń sinonimi. Piǵyl – adamnyń oisha dittegeni.

* * *

7-mysal: Miroporiadok – álemsipat. Miroýstroistvo – álemqalyp (Terminologiialyq habarshy, № 4, Jeltoqsan 2009).

7-mysalǵa túsinik: Ár sózdiń ýzýstyq maǵynasy eskerilmegendikten usynylǵan úlgilerdiń de maǵynasy kúńgirttenip, tyńdaýshyny shatastyratyn, jasandy qurylymdar paida bolǵan. «Mir» sózin «álem» dep aýdarýǵa bolmaidy. Mir – dúniejúzi; álem – vselennaia; sipat – harakteristika; ýstroistvo – qurylǵy; qalyp – norma. Bular qazaqtyń qulaǵyna osylai sińisti bolyp, ornyqqan. Bulardy basqa maǵynada qoldanyp, túrlendirý indýstriialy qoǵam tilin standarttaý ustanymdaryna qaishy keledi. «Poriadoktyń» túbiri – riad, qazaqsha «qatar» nemese «ret». Budan miroporiadok – dúnieniń túzilý rettiligi, qysqartyp aitqanda dúnietúzilim bolyp shyǵady. Maǵynasy dúnieniń belgili bir retpen túzilýi. «Qalyptyń» bul jerge qatysy joq. Ýstroistvo – qurylǵy bolǵanda, miroýstroistvo – dúniequrylǵy, fonetikalyq yńǵailylyǵy jaǵynan dúniequrylym dep alýǵa bolady.

***

8-mysal: «Qos ministrlikten jaýap keldi» (Ana tili. 21-27. 08. 2014). «Qos halyqtyń arysy» (Qazaq ádebieti. 13.03.2015). «Qos qyz jarysqa attandy»; «Qos eldiń basshylary kezdesti» (merzimdi basylymdardan).

8-mysalǵa túsinik: Qazaqsha «qos» degen sóz orysshaǵa «para» dep aýdarylady. Ýzýstyq maǵynasy jaǵynan qazaq sózi de orys sózinikindei, biri birinen ajyramaityn, birinsiz ekinshisi ómir súrmeitin, únemi birge bolatyn ekeýdi bildiredi. Mysaly, qos qanat, qos aiaq, qos balaq, qos at (arba bir dárteli bolǵanda). Qostan qosaq degen sóz shyǵady – otbasyn quraityn eri men zaiyby degendi bildiredi. Qazir qazaqtar qostyń konnotatsiialyq reńkin suiyltyp, «ekiniń» sinonimyna ainaldyryp aldy: qos komanda, qos qyz, qos sportshy,.. dep sóileitin boldy. Óte saýatsyz, ziiandy qoldanys, tilbuzarlyqtyń óreskel túri.

* * *

9-mysal: «Qazan aiynyń onynshy juldyzy kúni» (merzimdi baspasózden). 9-mysalǵa túsinik: Aqtalmaityn, til úirenýshini shatastyratyn, saýatsyz transsemantizatsiia. Bul jerde «kún» sózin «juldyzben» almastyrý qajettikten týyndap otyrǵan joq. Birinshiden, orfoepiialyq jáne fonetikalyq turǵydan «juldyzdyń» «kúnnen» artyqshylyǵy joq. Ekinshiden, «juldyz» leksikologiialyq jáne leksikografiialyq reestrlik mártebesi bar, onsyz da semantikalyq júgi aýyr sóz. Ýzýstyq maǵynasy boiynsha «juldyz» – kún siiaqty, ainalasynda planetalary bar, aspan denesi. Qosymsha sememada kópburyshty geometriialyq figýra. Endi, oǵan taǵy bir maǵynalyq júkteme qosyp, óz ornynda durys turǵan sózdi (kún) qozǵaýdyń saýattylyqqa jatpaitynyn ańdaý qiynǵa soqpasa kerek edi.

Qubylystyń oryn alý sebebi mynada: orta ǵasyrlarda jazylǵan tarihi derekterde «juldyz» sózin aidyń belgili bir kúni maǵynasynda qoldaný ushyrasady. Osy qoldanysty bir tarihshy til praktikasyna jaýapsyz alyp shyǵýy muń eken, jýrnalister ilip áketip, endi «kúndi» «juldyzben» almastyryp aitýdy ádetke ainaldyryp aldy. Sonyń saldarynan, til praktikasynda osyndai pleonastikalyq qoiyrtpaq oryn alyp otyr. Bul mysal da til qoldanystaǵy anarhiialyq betimen ketistiń kórinisi bolyp tabylady. Indýstriialy qoǵam tiliniń talaby osy uǵymdy «qazannyń ony kúni» dep, is júrgizýde qysqa jáne naqty qoldanys talaby «onynshy qazan» dep qoldanýdy qalaidy.

* * *

Terminder jáne olardyń qoldanylýy

Qazaq tilinde sóz qoldaný praktikasynda terminderdi maǵynalyq shatastyrý túrli deviatsiialyq formalarda ushyrasady: ornyqty maǵynalyq júktemesi bar termin ózge maǵynada qoldanylady nemese túrli maǵynada qoldanylýǵa tiis birneshe termin bir maǵynada nemese bir termin birneshe maǵynada nemese bir semantikalyq óristegi terminder biriniń ornyna ekinshisi qoldanylady. Qubylys tildiń aldynda turǵan úlken qyrsyqtardyń birine – qaýipti syrqatqa ainalǵan.

Keń taralǵan uǵymdar men termin sózderdi ǵylymi dáiektilikke jatpaityn, eklektikalyq tásildermen aýdarýdyń turpatty mysaldary:
– terminderdi kúrdeli redýplikatsiialyq qurylymdarmen aýdarý: «soznanie» – «sana-sezim»; «dostoinstvo» – «qadir-qasiet»; «adres» – «meken-jai»;
– terminderdi aýdarýda kópsózdilikke jol berý, bir sózben berilgen termindi eki nemese birneshe sózdermen aýdarý: «korrýptsiia» – «sybailas jemqorlyq»;
– terminderdi aýdarý úderisinde maǵynalyq qatelikke jol berý. Mysaly, «transport» – «kólik». Kólik – transport emes, tasymal quraly, mys.: avtomobil, túie, arba, LEP; «Stabilnost» – «turaqtylyq». Turaqtylyq – «postoianstvo», mys.: Avogadro zańy; π = 3,14;
– qisynsyz resemantizatsiialaý arqyly jańa sóz jasap aýdarý. Mysaly, «restoran» – «meiramhana»;
– eki nemese birneshe termindi bir sózben aýdarý. Mysaly, «abitýrient» – «talapker», «istets» – «talapker»;
– ózge terminniń aýdarmasy mindetin atqaryp júrgen sózdi ekinshi ret qoldaný: «kosmodrom» – «ǵarysh ailaǵy» («ailaq» – «prichal» bolatyn).

Keltirilgen mysaldardan biz qazirgi qazaq terminderiniń ýaqyt talabyna sai jetile almai otyrǵanyn kóremiz. Osylai, resmi aqparat taratýshylar – memleket qairatkerleri, ǵalymdar, jýrnalister, túrli oqý oryndarynda sabaq berýshiler, kóshe bezendirýlerin jasaýshylar, jarnama berýshiler, quqyq qorǵaý jáne qoǵamdyq tártipti saqtaý organdarynyń adamdary, bári tilbuzarlyqtyń óreskel úlgilerin kórsetip otyrady. Kópshilikke taralatyn resmi aqparatty jetkizýshiler solai sóileidi, qatardaǵy adamdar solarǵa ilesedi. Qazaq sózderi maǵynalyq jaǵynan da, pishindik jaǵynan da óreskel burmalaýshylyqqa ushyraǵan. Bul qubylys qazirgi qazaq tili indýstriialy qoǵamnyń ádebi tiline qoiylatyn talaptardyń biri – til standarttylyǵy talabyn qanaǵattandyrýdan aýlaq jatqanyn kórsetedi.

* * *

Keń taralǵan uǵymdar men ǵylymi terminderdiń til qoldanysta burmalanýynyń keibir mysaldary:

1-mysal:
«Topan sý Manhettenniń ońtústik bóligindegi úilerdiń podvaldaryn toltyrdy» nemese «topan sý Qyzylaǵash aýylynyń janyndaǵy kópirdi buzyp ketti» (kúndelikti baspasózden).

Mysalǵa túsinik: Topan sý – qasietti kitaptarda sipattalatyn, búkil dúnie júzin túgel basyp ketetin sý. Tirkestiń ornyqty maǵynasy bar. Topan sý qaptaǵanda taý jotalary ǵana kórinetindei jaǵdai ornaidy. Qazaq jýrnalisteri qatty daýyldan keiin muhit sýynyń kóterilip, qalalardyń kóshelirine qaptaýyn, nóser jaýynnan ózenniń tasýyn, sel júrýin topan sýmen shatastyryp soǵa berýdi ádetke ainaldyryp aldy.

2-mysal:
«Dúnietanym, dúniege kózqaras degenimiz – ainala qorshaǵan orta, búkil álem, tutas dúnie týraly, ondaǵy adamnyń orny, tirshiliktiń mán-maǵynasy týraly kózqarastardyń pikirler men túsinikterdiń júielengen jiyntyǵy» (Rahmetov Q., Sársenova J. Filosofiia (oqý quraly) – A.: Ólke, 2004. 4-b.).

Mysalǵa túsinik: Aiqyndamada jeke filosofiialyq kategoriialardy bildiretin dúnietanym men dúniege kózqaras bir uǵymdy bildiretin terminder retinde keltirilgen. Orys tiline olar, tiisinshe, «mirovozzrenie», «vzgliad na mir» dep aýdarylady.

Buǵan qosa, bir sóilemniń ózinde birneshe semantikalyq túitkil bar. Sóilem shashyrap jatyr. Logikalyq tavtologiia bir emes, úsh ret ushyrasady. Birinshisi – qorshaǵan orta, búkil álem, tutas dúnie; ekinshisi – «kózqaras degenimiz… kózqarastardyń jiyntyǵy», úshinshisi – «týraly» sózi. Basy artyq eki sóz bar: «degenimiz», «júielengen». Naqty maǵynalyq júktemesi bar eki sózdi (mán – sýshnost, maǵyna – smysl) sebepsiz qosarlap qoldanýdan oi kúńgirttigi týyndaǵan. Biryńǵai múshelerdiń arasyna útir qoiylmaǵan.

3-mysal:
«Kózqarastyń ómir súrýiniń úsh formasy bar: sezimdik, ratsionaldyq jáne eriktik» (sonda. 4-b.).

Mysalǵa túsinik: Filosofiialyq uǵymdardy múldem qate túsindirý: sezimdik, ratsionaldyq –kózqarastyń formalary emes, dúnietanymnyń deńgeileri. «Eriktiktiń» bul óriske qatysy joq.

4-mysal:
«Ańyz (mifologiia), din jáne filosofiia – bul kózqarastyń úsh tipi» (sonda. 5-b.).
Mysalǵa túsinik: Bul jerde dúnietanymnyń úsh túri «kózqarastyń úsh tipi» dep taǵy qate túsindirilgen.

2, 3, 4-mysaldarǵa qorytyndy:
Máseleniń mánine dendep bara almaityn, intellekti tómen, saýatsyz avtorlar «Filosofiia, onyń qoǵamdaǵy róli jáne zertteitin máseleleri» degen taqyryp boiynsha berilgen ǵylymi kategoriialardy (dúnietanym, kózqaras, mán, maǵyna, dúnietanymnyń deńgeileri, dúnietanymnyń túrleri) túgel qate túsindirgen, teris oqytýdyń teńdesi joq úlgisin kórsetken.

Ázirshe qazaq terminderi jeke adamnyń nemese Terminkomnyń bastyǵynyń qalaýymen, unaidy-unamaidy ustanymymen jasalyp keledi. Ǵylymilyqqa úsh qainasa sorpasy qosylmai tursa da, sol sózdi, sol jerde, solai aitý sol adamǵa unap turǵandyqtan solai qabyldanyp kete beredi.

Termindi jasandy jolmen nemese oidan shyǵarýǵa bolmaidy. Terminkomnyń tóraǵasynyń nemese lingvistikadaǵy bedeldiniń, aqsaqaldyń yrqymen jasalǵan terminniń ómiri uzaq bolmaidy. Jańa termin jasaýda nemese aýdarýda tek tildiń damý logikasy men zańdylyqtaryna súiený lazym. Qoǵamnyń órkenietti ómirdegi orny, kúii, fýnktsiialy lingvistika talaptary eskerilýi kerek.

Til standarty birinshi kezekte terminniń formalyq jáne mazmundyq jaǵynan ornyqtylyǵyn qalaidy.

Qanaǵat Júkeshev,
zertteýshi