تٸلدٸ ستاندارتتاۋ - يندۋسترييالى قوعامنىڭ باستى تالابى

نورما بولماعان جەردەن اۋىتقۋ باستالادى.
اعىلشىن ماقالى

تەك اۋىزەكٸ تٸلدە جازۋ تٸل بٸلمەگەندٸكتٸ ايعاقتايدى.
ا.پۋشكين

قازاق تٸلٸنٸڭ ۇزاققا سوزىلعان, شەشۋٸ قيىن تٷيٸندەرٸنٸڭ وبەكتيۆتٸ سەبەپتەرٸنە قاراعاندا سۋبەكتيۆتٸ سەبەپتەرٸنٸڭ كەرٸ ىقپالى باسىم بولدى. قۇبىلىستى تەورييالىق-تۇجىرىمدامالىق كەلٸسپەن زەرتتەۋدٸڭ بولماۋىنان, وسى ۋاقىتقا دەيٸن تٸل كٶشٸ قونىسىن تابا الماي, قاتارداعى مۇعالٸمنەن پرەزيدەنتكە دەيٸنگٸ كٷللٸ قازاقتىڭ باس ساقيناسىنا اينالىپ وتىر. بۇل ماقالادا سٶز قازاق لينگۆيستيكاسىنىڭ زەرتتەۋ اياسىنان تىس قالىپ قويعان, سونىسىمەن تٸلدٸ دامىتۋ باعىتىنا كٷڭگٸرتتٸك تٷسٸرگەن, ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸنٸڭ كەيبٸرەۋلەرٸ تۋرالى بولايىن دەپ وتىر.

وتاندىق لينگۆيستيكا كارتاسىنداعى اقتاڭداقتاردىڭ ٸشٸندە تٸلدٸ ستاندارتتاۋ (قالىپقا تٷسٸرۋ) جەنە ونىڭ تٸلدەردٸڭ سەمانتيكالىق جٷيە بٸرلٸگٸنە ىقپالى مەسەلەلەرٸن زەرتتەۋدٸڭ ماڭىزى ەرەكشە بولىپ تابىلادى.

ورىس لينگۆيستەرٸنٸڭ تٷسٸنٸگٸندە «تٸلدٸك قۇرالداردى ستاندارتتاۋ (قالىپقا تٷسٸرۋ) – ولاردىڭ ايتىلۋ, قۇرىلۋ, مورفولوگييالىق ٶزگەرۋ, ت.ب. ٷدەرٸسٸندەگٸ تٷرلٸ نۇسقالارىن بٸر ارناعا توعىستىرۋدى; سولاردىڭ اراسىنان تٸلدٸ نورمالاندىرۋدىڭ نەگٸزٸ بولاتىن, مٸندەتتٸ قولدانۋعا ۇسىنىلاتىن ٷلگٸسٸن تاڭداپ الۋدى» [احمانوۆا و. س. سلوۆار لينگۆيستيچەسكيح تەرمينوۆ.- م.: سوۆەتسكايا ەنتسيكلوپەدييا, 1969] بٸلدٸرەدٸ. «تٸلدٸ ستاندارتتاۋ – ەدەبي تٸلدٸ دامىتۋدىڭ كۆيتەسسەنتسيياسى. ٶيتكەنٸ, «ەدەبي تٸل دەگەنٸمٸز – نورمالانعان تٸل» [سوندا]. ال, تٸلدٸ نورمالاۋ اتاۋلاردى, تەرميندەردٸ, فرازەولوگييالىق بٸرلٸكتەردٸ ستاندارتتاۋدان باستالادى.

بۇل ترەند شەڭبەرٸندە مىنالار قاراستىرىلادى:
– تٸلدٸ ستاندارتتاۋ (تٸلدەگٸ اتاۋلاردى, تەرميندەردٸ, فرازەولوگييالىق بٸرلٸكتەردٸ پٸشٸندٸك جەنە ماعىنالىق ورنىقتىلىققا كەلتٸرۋ);
– بەينەلٸلٸك جەنە ورنىقتىلىق كاتەگورييالارىنىڭ يندۋسترييالى قوعامنىڭ ەدەبي تٸلٸندەگٸ الاتىن ورنى;
– دەنوتاتتىق-سيگنيفيكاتيۆتٸك ۇستانىم جەنە ونىڭ اۋدارما ٷدەرٸسٸندە, تەرمين جاساۋدا قولدانىلۋى;
– تٸلدٸ ستاندارتتاۋ اياسىنداعى پوليسەمانتيزم قۇبىلىسى;
– تٸلدەگٸ سينونيمدەردٸڭ تٸل ستاندارتى جاعدايىنداعى الاتىن ورنى;
– تٸلدەگٸ رەدۋپليكاتسييالىق قۇرىلىمداردىڭ (قوس سٶزدەردٸڭ) تٸل ستاندارتى جاعدايىنداعى الاتىن ورنى;
– تٸلدەگٸ ماقالدار مەن مەتەلدەردٸڭ تٸل ستاندارتى جاعدايىنداعى الاتىن ورنى;
– تٸلدٸ ستاندارتتاۋدىڭ سەمانتيكالىق جٷيەگە ىقپالى;
– ارەالدىق جەنە فۋنكتسييالىق لينگۆيستيكا مەسەلەلەرٸ; اگرارلى جەنە يندۋسترييالى قوعام ادامدارىنىڭ لينگۆەمالارى, ولاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتار;
– تٸل تالعامى;
– تٸلدٸڭ ستاندارتتالۋى جەنە مٷددەلٸ سۋبەكتٸلەردٸڭ ونى مەڭگەرۋٸ.

اتالعان مەسەلەلەر قازاق لينگۆيستيكاسىندا مٷلدەم زەرتتەلمەگەن. تٸلتانۋشى عالىمداردىڭ تانىم ويكۋمەناسىندا بەلگٸلەنبەگەن. تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸنگٸ جىلداردىڭ ٸشٸندە دە, قازاق لينگۆيستەرٸ قوعامنىڭ اگرارلى باسقىشتان يندۋسترييالى باسقىشقا ٶتۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ ٶزٸ تٸلدٸڭ الدىنا جاڭا تالاپتار قويىپ وتىرعانىن, تٸلدٸ, ەندٸ, جاڭا ۋكلادقا سەيكەستەندٸرە دامىتۋ قاجەتتٸگٸن سەزە المادى. ەندٸ, بۇل مەسەلەلەرمەن اينالىسپاۋ مٷمكٸن بولمايتىن كەزبەن بەتپە-بەت ۇشىراسىپ وتىرمىز.

قازاق لينگۆيستيكاسىندا تٸل ور-نىقتىلىعىن جٷزەگە اسىرۋدىڭ قازاق تٸلٸن دامىتۋ ٷدەرٸندەگٸ ماڭىزدىلىعى ەسكەرٸلمەدٸ. قازاق تٸلٸنٸڭ يندۋسترييالى قوعامنىڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸنە اينالۋعا تيٸس ەكەنٸ, ول ٷشٸن تٸلدٸ جاڭا جاعدايعا لايىقتاپ, ٸس جٷرگٸزۋگە دايىنداۋ قاجەتتٸگٸ نازاردان تىس قالدى. بۇل باعىتتارداعى جۇمىستاردى اتقارۋدىڭ جاڭا جاعدايداعى ستراتەگيياسى ايقىندالمادى. اگرارلى قوعامدا تٸلدەگٸ ۇعىمداردى, اتاۋلاردى ستاندارتتى پٸشٸندە جەنە ماعىنادا قولدانۋ قاتاڭ تالاپ ەتٸلمەيدٸ. تٸلدٸك بٸرلٸكتەرگە ەركٸم ەر تٷرلٸ كٷڭگٸرت كوننوتاتسييالىق رەڭك بەرٸپ سٶيلەي بەرەدٸ. ەرەكشە ايماقتىق شەڭبەردە, اۋىل شارۋاشىلىق ۋكلادىنىڭ شەكتەۋلٸلٸگٸ جاعدايىندا تٸلدە تەرميندەر سيرەك ۇشىراسادى جەنە ولاردىڭ استارلى, بەينەلٸ ماعىنالاردا قولدانىلۋىنان اگرارلىق ٶندٸرٸسكە, ٸس جٷرگٸزۋگە زييان كەلمەيدٸ. ال, يندۋسترييالى قوعامدا تٷگەل كەرٸسٸنشە. تٸلدٸ ستاندارتتاۋ يندۋسترييالى قوعام تٸلٸن دامىتۋ اياسىنداعى جٷزەگە اسىرىلۋعا تيٸستٸ باعىتتاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ۇستانىمدىسىنا جەنە ماڭىزدىسىنا جاتادى. ٶنەركەسٸپتٸڭ ٶركەندەگەن, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ ٶندٸرگٸش كٷشكە اينالعان, نارىقتىق قاتىناستار ٷستەمدٸك قۇرعان, ەل ٸشٸندە عانا ەمەس, شەت ەلدەرمەن دە ەكونوميكالىق بايلانىستار مەيٸلٸنشە قارقىن العان شاقتا تەرميندەر, ۇعىمدار, اتاۋلار قاتاڭ, ستاندارتتى ماعىنادا قولدانىلۋى كەرەك.

ستاندارتتاۋ (قالىپقا تٷسٸرۋ) – يندۋسترييالى قوعامنىڭ ەدەبي تٸلٸنٸڭ يممانەنتتٸ ەرەكشەلٸگٸ. ول تٸلدٸك بٸرلٸكتەردٸڭ پٸشٸندٸك جەنە مازمۇندىق ورنىقتىلىعىنىڭ قاتاڭ تالاپ ەتٸلۋٸنەن كٶرٸنٸس تابادى. قازٸرگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ ەمبەباپ داعدارىسىنا سەبەپ بولىپ وتىرعان ۇستانىمدى مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ وسىدان – اگرارلى قوعام تٸلٸنٸڭ بەينەلٸلٸگٸ مەن يندۋسترييالى قوعام تٸلٸنٸڭ ستاندارتتىلىعى اراسىنداعى قاراما-قارسىلىقتان كٶرٸنٸس بەرٸپ وتىر.

بەينەلٸلٸك – اگرارلى قوعام تٸلٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ

اكادەميك ر. سىزدىقوۆا «قازاقتىڭ, جالپى تٷركi-موڭعول تiلدەرiنiڭ بiر قۇدiرەتi بەينەلiلiگiندە» [سىزدىقوۆا ر. بiز قالاي سٶيلەيمiز? // «قازاقستان-Zaman», 24 قازان 2001] دەپ جازدى. بۇل – اتالعان زەرتتەۋشiنiڭ سۋبەكتيۆتi پiكiرi عانا ەمەس, كەڭەس كەزٸندەگٸ جەنە قازٸرگٸ قازاق تiلشi عالىمدارىنىڭ قازاق تiلiنiڭ «ارتىقشىلىعى» جەنە «ەرەكشەلiگi» رەتiندە قابىلداپ جٷرگەن باعالاۋلارى بولاتىن. فولكلوردىڭ ىقپالىنان شىعا الماي جٷرگەن قازاقتار اراسىندا بەينەلi سٶيلەۋگە تىرىسۋ قاستەرلەي ۇستاناتىن سارا باعىت رەتiندە ەلi قالماي كەلەدi. بۇعان ەشكiم سىن ايتپايدى, قارسى دا شىقپايدى, كەرiسiنشە, قازاق تiلiنiڭ «بەينەلiلiگiن» ەركiم كەز كەلگەن ۇرىمتال تۇستا كەلتiرiپ, «ارتىقشىلىعىن» دەلەلدەپ باعادى. قازاق لينگۆيستيكاسىندا ورىن العان ٸرگەلٸ قاتە باعىتتارىنىڭ بٸرٸ وسىدان باستاۋ الادى.

بەينەلiلiك قۇبىلىسىنىڭ قازiرگi قازاق تiلiنiڭ دامۋىنا قاتىناسىن ايقىنداۋدى الدىمەن سول بەينەلiلiك دەگەننiڭ ٶزiنiڭ نە ەكەنiن تٷسiنiپ الۋدان باستاۋ كەرەك. كلاسسيكالىق تٷسiنiكتە بەينەلiلiك دەپ كٶركەم ەدەبيەت تۋىندىلارىن جاساۋشىنىڭ سيپاتتاپ وتىرعان وبەكتiنi, قۇبىلىستى, وقيعانى نەمەسە كەيiپكەردiڭ ەرەكەتiن شىنايىلىقتان تىس, ەسiرەلەپ كٶرسەتۋiن ايتامىز. ونداي ماقساتقا قول جەتكiزۋ ٷشiن اۆتور كٶركەم ەدەبيەت تۋىندىلارىن جاساعاندا جەڭiلدiك پەن ىڭعايلىلىق تۋدىراتىن, تiلدەگٸ بەينەلەگiش قۇرالداردى – تروپتاردى (تەڭەۋلەر, اللەگورييالار, گيپەربولالار, مەتافورالار, ەپيتەتتەر, ليتوتالار) پايدالانادى. سٶزدەردٸ استارلى ماعىنادا قولدانۋعا كٶبٸرەك بارادى. قازاق تٸلٸندە كٷشەيتكٸش كوننوتاتسييالىق رەڭك بەرۋگە تىرىسۋشىلار اتالعان تروپتارمەن قوسا, رەدۋپليكاتسييالىق قۇرىلىمداردى, سينونيمدەردٸ, ماقالدار مەن مەتەلدەردٸ, ەلiكتەۋiش سٶزدەردٸ قولدانۋعا بەيٸمدٸك تانىتادى.

قازاق لينگۆيستەرٸنٸڭ اقساقالى ە. قايداروۆ بٸردە «قازاق تٸلٸنٸڭ ەركە-بۇلان قاسيەتٸ, بەينەلەۋشٸلٸك, وبرازدىق تابيعاتى كەز كەلگەن سٶزدٸ بۇعاۋ سالىپ, تەرمين ەتٸپ قولدانا بەرۋگە كٶنە بەرمەيدٸ» [قايداروۆ ە. ۇلتتى ۇيىستىراتىن قۇدٸرەتتٸ ۇيتقى.- ا.: «قازاقستان» باسپا ٷيٸ», 2003.: 26] دەگەن تەزيسٸن العا تارتتى. بەينەلٸ سٶيلەۋدٸ بەتكە ۇستاۋ تۇرعىسىنان قاراعاندا بۇل تۇجىرىمىنان تەرميندەردٸڭ وڭباي جٷرۋٸ تٸلشٸ عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرٸندەگٸ دەيەكتٸلٸكتٸڭ جەتٸسپەۋٸنەن ەمەس, وعان «كٶنبەي» جٷرگەن قازاق تٸلٸنٸڭ «اساۋلىعىنان» دەگەن وي اڭعارىلادى. دەمەك, بۇدان ۇعارىمىز – ٶزگە تٸلدەردٸڭ «ەركەلٸگٸ» جوق, «بۇعاۋ سالدىرادى», تەرمين جاساۋعا «كٶنەدٸ», ال, قازاق تٸلٸ «كٶنبەيدٸ». اكادەميكتٸڭ كوننوتاتسيياسىنا سٷيەنسەك, ٶزگەلەردەن «ەركە-بۇلاندىعىمەن», «بەينەلەۋشٸلٸگٸمەن», «بۇعاۋ سالدىرمايتىندىعىمەن», دەمەك, «كەرەمەت اساۋلىعىمەن», ٶزگەلەردەن وزىق قاسيەتتەرٸمەن ەرەكشەلەنەتٸن قازاق تٸلٸ ماڭدايى جارقىراپ, ٶركەنيەتتٸڭ الدىندا, ٶزگەلەردەن وزىپ بارا جاتۋى كەرەك ەدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, ناعىزدىق مٷلدەم كەرٸسٸنشە.

* * *

ر. سىزدىقوۆا حانىم مەن ە. قايداروۆ مىرزانىڭ تۇرعىسىنان قاراپ, تٷركi-موڭعول تiلدەرiنiڭ, سونىڭ iشiندە قازاق تiلiنiڭ باسقا تٸلدەردەن ارتىقشىلىعى رەتٸندە سيپاتتالاتىن «بەينەلiلiگiنەن» تۋىنداعان «قۇدiرەتتiلiگiنە» سەنسەك, قاراپايىم لوگيكا بiزدiڭ الدىمىزدان مىناداي سۇراقتاردى العا تارتادى: بiزدiڭ تiلiمiز «بەينەلiلiگiمەن قۇدiرەتتi» بولسا, وندا بەينەلi بولا الماعاندىقتان, قۇدiرەتتi بولا الماي جٷرگەن تiلدەر قايسى? مٷمكٸن, «قۇدiرەتسiزدەردiڭ» قاتارىنا اعىلشىن نەمەسە ورىس تiلدەرiن جاتقىزۋعا بولاتىن شىعار. بۇل ەكەۋٸنٸڭ الدىمەن اۋىزعا ٸلٸگۋٸن بٸزدٸڭ ٷشتٸلدٸلٸك پراكتيكاسىن ەنگٸزۋدٸ كٶزدەگەن نيەتٸمٸزدەن تۋىنداعان دەپ تٷسٸنۋ كەرەك بولار. ەگەر, تٷركi-موڭعول, سونىڭ iشiندە قازاق تiلi «بەينەلiلiك قۇدiرەتiمەن» ەرەكشەلەنەتiن بولسا, وندا, قيسىنعا ساي, مۇنداي تiلدەردە كٶركەمٶنەردiڭ تەڭدەسi جوق تۋىندىلارى جاسالىپ, بۇل جاعىنان «بەينەلi» بولماعاندىقتان «قۇدiرەتتiلiككە» قول جەتكiزە الماي جٷرگەن ەۋروپا ەلدەرiنiڭ تiلدەرi قازاق پروزاسى مەن پوەزيياسىنان ٷلگi الۋى كەرەك قوي. بەينەلi بولماعاندىقتان, «قۇدٸرەتسٸز» بولىپ قالعان اعىلشىن نەمەسە ورىس تiلi كٶركەمٶنەردە قازاق تiلi جەتكەن دەڭگەيگە جەتە الماسا كەرەك ەدi. ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل تەزيستٸڭ عىلىممەن قوڭسى قونبايتىنىنا كٶز جەتكٸزۋ قيىن ەمەس. قازاق جەنە اعىلشىن تiلدەرiنiڭ كٶركەم ٶنەردi دامىتۋ پراكتيكاسى بۇل تۇجىرىمدى راستامايدى, تٷسiنiك قانداي كەرەعار بولسا, سالدار دا كٶڭٸلدەگٸدەن سونداي الشاق.

* * *

زاماناۋي لينگۆيستيكا بەينەلٸلٸكتٸ تٸلدٸڭ ەرەكشەلٸگٸ رەتٸندە قاراستىرۋدى قۋاتتامايدى. وتاندىق لينگۆيستيكادا قاعيدالانىپ قالعانداعىداي, بەينەلiلiك قازاق تiلٸنٸڭ دە ەرەكشەلiگi بولا المايدى. بەينەلiلiك – تiلدiڭ تاريحي دامۋ ٷدەرٸسٸندە كٶرٸنٸس بەرەتٸن, كەزەڭدٸك قۇبىلىس. دەلٸرەك ايتقاندا, بەينەلiلiك بارلىق تٸلدەرگە تەن, بٸراق ولاردىڭ تەك دامۋدىڭ اگرارلى باسپالداعىندا بولۋ كەزەڭٸندە ايشىقتى كٶرٸنٸس بەرەدٸ. بىلايشا ايتقاندا, بەينەلٸلٸككە ٷيٸرلٸك اگرارلى قوعام ادامىنىڭ تٸلٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ.

بارلىق يندۋسترييالى قوعامدار دامۋ ساتىسىنىڭ اگرارلىق باسپالداعىندا بولعان. سول باسپالداقتا ٶمiر سٷرگەن كەزدەرiندە ول قوعامداعى تiلدەردiڭ بەرiندە بەينەلiلiككە ٷيiرلiك كٶرiنiس بەرگەن. قازiرگi تەحنيكا مەن اقپاراتتىق تەحنولوگييا ٷستەمدiك ەتكەن پوستيندۋسترييالى زاماننىڭ «قاساڭ» تiلiندە سٶيلەيتiن اعىلشىنداردىڭ ٶزدەرi دە اگرارلىق قوعامدا ٶمiر سٷرiپ جاتقان كەزدە ويلارىن بەينەلەپ جەتكiزۋگە قۇشتارلىق تانىتقان, كٷشەيتكiش تiلدiك قۇرالداردى كٶپ قولدانعان. ونى ف. بەكون بىلاي سيپاتتاعان: «بiلiمنiڭ ەلi از كەزiندە, عىلىمنىڭ ەلسiز شاعىندا, قازiر جالپىعا تانىمال جەنە جاۋىر بولىپ وتىرعان تٷسiنiكتەر ەدەتتەگiدەن تىس, وعاش كٶرiنiپ, سيرەك ەستiلiپ جٷرگەن ۋاقىتتاردا ادىم اتتاعان سايىن مەتافورالار مەن تەڭەۋلەر ەستiلۋشi ەدi» [بەكون ف. سوچينەنييا ۆ دۆۋح توماح. توم 1. م.: مىسل, 1977: 331]. اتالعان عالىمنىڭ XVI-XVII عاسىرلار ارالىعىندا ٶمiر سٷرگەنi بەلگiلi. بۇل – انگلييانىڭ قوعام دامۋىنىڭ اگرارلىقتان يندۋسترييالى باسقىشىنا ٶتiپ جاتقان, ٶنەركەسiپ پەن عىلىمنىڭ دامۋى قارقىن العان شاعى بولاتىن. سول زاماندا اعىلشىن تٸلٸن ستاندارتتاۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلگەن.

دامۋدىڭ كەزەڭدٸك تۇجىرىمداماسى بويىنشا, تٸلدەردٸڭ ٶركەنيەتتٸڭ دامۋ باسپالداقتارىنداعى قولدانىلۋ پراكتيكاسىنا قاراپ وتىرىپ, قاي ەلدiڭ تiلi بولسا دا, بەرiنە بiردەي, دامۋىنىڭ بەلگiلi كەزەڭٸندە ەمبەباپ قۇبىلىستاردى باسىنان كەشiرەتiن كٶرۋگە بولادى. سولاردىڭ بiرi – قوعامدىق ۋكلادتىڭ تiل قولدانىسقا ەسەرiنە قاتىستى. ٶمiردٸڭ قارقىنى مەن قوعامدىق ەڭبەكتٸڭ ينتەنسيۆتiلiگiنiڭ اگرارلىق قوعامدا تٶمەن, ال, يندۋسترييالى قوعامدا جوعارى بولۋىنىڭ تiل قولدانۋعا دا تيiسiنشە ەسەرi بولادى: بiرiنشi جاعدايدا (اۋىل قوعامى تٸلٸندە) تiل بەينەلiلiككە بەيiمدiك تانىتادى, پوليسەمانتيزمگە جول بەرەدٸ, ەكiنشiسiندە (قالا قوعامى تٸلٸندە) دەلدiك پەن قىسقالىق ٷستەمدiك قۇرادى. بۇعان قاتىستى اتالعان اعىلشىن عۇلاماسى مىناداي مىسال كەلتiرەدi: «گرەكتەر كٷردەلi سٶزدەردi قولدانۋعا ٷيiر بولعان. ريمدiكتەر, كەرiسiنشە, بۇل تۇرعىدا قاتاڭدىق ساقتاعان. بۇدان مىناداي قورىتىندى شىعارۋعا بولادى: گرەكتەر ٶنەرمەن اينالىسۋعا, ريمدiكتەر بولسا, پراكتيكالىق قىزمەتكە ٷيiرلiك تانىتتى. ەكەۋiنiڭ اراسىنداعى ايىرما مىنادا – ٶنەر كٷردەلi سٶزدەردi تالاپ ەتەدi, ال, قاۋىرت iسكە تولى ٶمiردە قاراپايىم سٶزدەر قولايلى [سوندا: 319-ب.]. ودان ارى ف.بەكون «ەجەلگi تiلدەردە سەپتەۋلەر, كٶپتەۋلەر, جiكتەۋلەر, ۋاقىتقا بٶلۋلەر كٶپ بولاتىنىن, ال, قازiرگi تiلدەر ولاردان دەرلiكتەي ارىلىپ كەلە جاتقانىن, كٶپشiلiك جاعدايدا ولاردىڭ ورنىنا پرەدلوگتار مەن قوسىمشا ەتiستiكتەر قولدانىلاتىنىن» بايقاعان ەدٸ [سوندا: 320-ب].

يندۋسترييالى قوعامدا اقپارات الماسۋدا تiلدiك كٷشەيتكiش ەلەمەنتتەردi پايدالانىپ, ويدى بەينەلەپ جەتكiزۋگە تىرىسۋ جاپپاي قابىلداناتىن قۇبىلىس بولا المايدى. وندا, كەرٸسٸنشە, بەينەلٸلٸكتٸ ساقتاۋعا تىرىسۋ – تٸلدٸ تىعىرىققا تٸرەۋدٸڭ بٸردەن بٸر جولى بولىپ شىعادى.

تٸلدٸڭ دامۋ ديناميكاسى قوعامدىق ۋكلادتىڭ (سالت, ەدەت-عۇرىپ) دامۋىمەن ٷيلەسٸمدٸ بولۋى كەرەك. قازاقستان قوعامى مەن قازاق تٸلٸنٸڭ اراسىنداعى يدەنتيفيكاتسييانىڭ سالدارى كٶزگە ۇرىپ كٶرٸنٸپ تۇر. اگرارلى قوعامعا تەن سيپاتتامالارىمەن ٶمٸر سٷرٸپ كەلگەن قازاق تٸلٸ يندۋسترييالى قوعامدىق ۋكلادپەن ٷيلەسە الماۋدان زارداپ شەگۋدە. تٸل «ٶگەي» قوعامعا بەيٸمدەلە الماي سارساڭعا ۇرىنۋدا. بۇل قۇبىلىس تٷرلٸ ۇرپاق ٶكٸلدەرٸنٸڭ سٶز قولدانىسىنداعى ايىرماشىلىقتان كٶرٸنٸس تاۋىپ وتىر. اتاسىنىڭ تٸلٸن نەمەرەسٸ تٷسٸنە الماي قالاتىن جاعدايلار وسىدان تۋىپ وتىر.

قازاق تٸلٸ قازٸر XVI عاسىرداعى اگرارلىقتان يندۋسترييالى باسپالداققا اۋىسار شاعىنداعى اعىلشىن تٸلٸ باسىنان كەشٸرگەندەگٸدەي احۋالعا تاپ بولىپ وتىر. قازاق تٸلٸن اگرارلى قوعامنىڭ شەكتەۋلٸلٸگٸنەن قۇتىلدىرىپ, يندۋسترييالى قوعامعا تەلۋ ٷشٸن, ونى اعىلشىن تٸلٸنٸڭ تەجٸريبەلەرٸنە سٷيەنە وتىرىپ, ستاندارتتاۋ كەرەك.

تٸل ستاندارتى: فورمالىق جەنە ماعىنالىق اسپەكتٸلەر

ورىس لينگۆيستيكاسىندا يندۋسترييالى قوعامنىڭ ەدەبي تiلiنە قويىلاتىن باستى تالاپ – تiلدٸڭ ستاندارتتالۋى مەسەلەسٸ تەرەڭ جەنە جان-جاقتى زەرتتەلگەن. اكادەميك ف. پ. فيلين جەنە باسقا زەرتتەۋشٸلەر تٸلدٸك بٸرلٸكتەردٸڭ نورماعا كەلتٸرٸلٸپ قولدانىلۋىن ستابيلنوست يازىكا دەپ پٸشٸندەيدٸ. وسى زەرتتەۋلەردە, رەتٸنە قاراي, بۇل ۇعىم تٸلدٸ ستاندارتتاۋ نەمەسە تٸل ورنىقتىلىعى (تٸل تۇراقتىلىعى ەمەس) دەپ قولدانىلادى, تيٸسٸنشە, فورمالىق جەنە ماعىنالىق اسپەكتٸلەرگە بٶلٸنٸپ قاراستىرىلادى.

ورىس تٸلٸنٸڭ لينگۆيستيكالىق سٶزدٸكتەرٸندە, كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەردٸڭ شىعارمالارىندا تٸلدٸك بەلگٸلەردٸڭ جازىلۋ فورماسى «پلان ۆىراجەنييا» دەپ, ال, سٶزدەردٸڭ ماعىناسى «پلان سودەرجانييا» دەپ الىنادى. ولاردىڭ بٸرٸنشٸسٸ تٸلدٸك بەلگٸلەردٸڭ سىرتقى پٸشٸنٸن, دىبىسپەن جەنە ەرٸپپەن بەرٸلۋ تەسٸلٸن, ەكٸنشٸسٸ تٸلدٸك بەلگٸنٸڭ قانداي ماعىنا بەرەتٸنٸن كٶرسەتەدٸ. ەگەر, تٸلدەگٸ تەرميندەر, اتاۋلار, فب-لەر پٸشٸندٸك جەنە ماعىنالىق جاعىنان ستاندارتتى قولدانىلسا, وندا ول تٸلدە بەرٸلگەن اقپارات پەن قابىلدانعان اقپاراتتىڭ اراسىندا ماعىنالىق ايىرماعا ورىن قالمايدى, ايتۋشىنىڭ داتىن تىڭداۋشى ادەكۆاتتى تٷسٸنەتٸن بولادى. بٸردەن ايتا كەتۋ كەرەك, قازاق تٸلٸندە اۋىزشا جەنە جازباشا سٶز قولدانىستا فورمالىق ورنىقتىلىق تالابى مٷلدەم ەسكەرٸلمەيدٸ. سونىڭ سالدارىنان مىڭداعان سٶزدەردٸڭ جازعاندا فورماسى ساقتالمايدى, ايتقاندا مازمۇنى دا قۇبىلىپ كەتەدٸ.

قازاق تٸلٸندە پiشiندiك تٷرلiلiكتە قولدانىلاتىن سٶزدەردٸڭ كٶپتٸگٸ سونداي, ونىڭ مىسالدارىن باسپا تاباقتاپ كەلتiرۋگە بولادى.

مىسالى:

* * *

قازاق تٸلٸنٸڭ سورىن قايناتىپ, ونى ٷيرەنۋگە دە, ٷيرەتۋگە دە توسقاۋىل بولىپ جٷرگەن قىرسىقتاردىڭ كەلەسٸ بٸرٸ جەنە بٸرەگەيٸ تٸل قولدانىستاعى ماعىنالىق كٷڭگٸرتتٸك بولىپ تابىلادى. اقپارات بەرۋشiنٸڭ بەلگٸلٸ بٸر ورنىقتى ماعىناسى بار سٶزدٸ كٷڭگٸرتتەندٸرٸپ, ٶزگە ماعىنادا قولدانا سالۋ ەدەتٸ كەڭ تارالعان قۇبىلىسقا اينالىپ وتىر. بار ٶكٸنٸشتٸ سول, تiل بۇرمالاۋشىلىقتىڭ ٷلگٸلەرٸن الدىمەن اكادەمييالىق باسىلىمداردىڭ ٶزدەرi كٶرسەتٸپ وتىر. ٶرەسكەل ماعىنالىق قاتەلٸكتەردٸڭ تiل بiلiمدەرiنiڭ ماماندارى جاساپ شىعارعان سٶزدiكتەردەن باتپانداپ تابىلۋى – ەش ٶركەنيەتتi قوعام قابىلداي المايتىن ايعاق. مىسالدار كەلتٸرەيٸك.

1-مىسال: بىتيە – بولمىس, تۇرمىس;
دەيستۆيتەلنوست – اقيقات, شىندىق, بولمىس, جارامدىلىق;
يستينا – شىندىق, اقيقات;
كونكرەتنوست – ناقتىلىق, ايقىندىق, دەلدiك, دەرەكتiلiك
رەالنوست – ناقتىلىق, iسكە اساتىندىق, شىندىق, اقيقاتقا جاتاتىندىق [ورىسشا-قازاقشا سٶزدiك. I توم. – الماتى: قسە 1978., ورىسشا-قازاقشا سٶزدiك. II توم,– الماتى: قسە, 1981].

1-مىسالعا تٷسiنiك. مۇندا عىلىمي كاتەگورييالاردىڭ اۋدارىلۋى كەلتiرiلگەن. قازاق لينگۆيست عالىمدارىنىڭ ٷلكەن توبىنىڭ قاتىسۋىمەن جاسالعان, ەڭ كٶلەمدi سٶزدiكتەن الىنعان بۇل اۋدارمالاردا دەلدiكتەن اۋىتقۋ بىلاي تۇرسىن, بۇل سٶزدەردiڭ نەگiزiنەن عىلىمي كاتەگورييالاردى بiلدiرەتiنi, سوندىقتان, قاتاڭ دەنوتاتتىق-سيگنيفيكاتيۆتٸك كەلٸسپەن اۋدارىلۋى كەرەك ەكەندiگi ەسكەرiلمەگەن. ەر تەرمين ٷش, تٶرت, بەس سٶزبەن, كەيدە تiركەس سٶزدەرمەن اۋدارىلعان. كەيبiر قازاق سٶزدەرi بiرنەشە تەرميننiڭ, مىسالى, «شىندىق» سٶزi بٸر جەردە «دەيستۆيتەلنوست», ەكٸنشٸ جەردە «يستينا», ٷشٸنشٸسٸندە «رەالنوست» سٶزدەرiنiڭ اۋدارماسى رەتiندە قولدانىلعان. ۋزۋستىق ماعىناسى بويىنشا «شىندىق» – «پراۆدا» بولۋى كەرەك. اۋدارمادا ماعىنالىق قاتەلەر دە بار, مىسالى, «بىتيە» – «بولمىستىڭ» اۋدارماسى بولا الادى, «تۇرمىستىڭ» اۋدارماسى بولا المايدى, «تۇرمىس» – «بىتە».

وسى مىسالدا (بۇدان كەيٸن دە) ۋزۋستىق ماعىناسى بويىنشا دەلدٸككە جاقىن اۋدارىلعان سٶزدەردٸڭ استى سىزىلعان. وسى سارىنمەن العاندا, «دەيستۆيتەلنوست» – «ناعىزدىق» (كەيدە – «جارامدىلىق»), «رەالنوست» – «شىنايىلىق» بولىپ اۋدارىلۋى كەرەك.

سٶزدٸكتەر ەر تٷرلٸ ماقساتتا جاسالادى. كەڭەس كەزٸندەگٸ قازاق عالىمدارى جاساعان سٶزدٸكتەر ورىس تٸلٸن ٷيرەنۋگە جەنە ونى قولدانۋدى جەدەلدەتۋگە باعىشتالدى. ال, قازاق تٸلٸن ٶمٸرلٸك پراكتيكادا دا قولدانۋ ماقساتىن كٶزدەگەن سٶزدٸكتەر قۇراستىرۋ قاراستىرىلمادى.

ورىس تٸلٸن ٷيرەتۋدٸ نىسانا ەتٸپ قۇراستىرىلعان سٶزدٸكتەردٸڭ مىناداي ەرەكشەلٸكتەرٸ بولدى. ورىس تٸلٸندەگٸ سيگنيفيكات قازاقشا سيپاتتاپ تٷسٸندٸرٸلەدٸ, دەمەك, دەنوتاتپەن بەرٸلەدٸ نەمەسە ماعىناسى جاقىن سٶزدەردiڭ بەرiن تiزۋمەن «اۋدارىلادى». زاتتاردىڭ اتتارىنان باسقا ماعىنانى ناقتى سٶزبەن جەتكٸزۋ قاراستىرىلماعان. سوندا, ول اۋدارما ەمەس, تەك ينتەرپرەتاتسيياسى قازاقشا بەرٸلگەن, ورىس تٸلٸنٸڭ تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸ بولىپ شىعادى. مۇنى, باسقاشا ايتقاندا, ورىس تٸلٸن ٷيرەتۋدٸ جەڭٸلدەتۋ, قازاق تٸلٸن ٷيرەتۋدٸ قيىنداتۋ ەدٸستەمەسٸ دەۋگە دە بولادى. ٶيتكەنٸ, وسىنداي سٶزدٸكپەن جۇمىس ٸستەگەن سۋبەكتٸنٸڭ ەسٸندە ورىس سيگنيفيكاتى عانا قالادى, ال, ونىڭ قازاقشاسى قالمايدى.

* * *

2- مىسال: دۋشەۆايا – دۋشقا تٷسەتٸن ٷي;
پروتسەدۋرنايا – ەم قابىلدايتىن ورىن;
تەراپەۆت – ٸشكٸ اۋرۋلاردى ەمدەيتٸن دەرٸگەر;.. [ورىسشا-قازاقشا سٶزدiك. I توم. – الماتى: قسە 1978., ورىسشا-قازاقشا سٶزدiك. II توم,– الماتى: قسە, 1981].

2-مىسالعا تٷسٸنٸك: ەگەر, ورىس تٸلٸندەگٸ بٸر سيگنيفيكات قازاقشاعا بٸر سيگنيفيكاتپەن بەرٸلگەندە, تٸلدٸ ٷيرەنۋ, ٷيرەتۋ جەنە ونى پراكتيكادا قولدانۋ ەلدەقايدا جەڭٸل بولار ەدٸ. ال, ورىس سٶزٸن قازاقشاعا سينونيمدەر تٸزبەگٸمەن نەمەسە بٸرنەشە سٶزبەن جاسالعان سيپاتتامامەن بەرگەندە ونىڭ ماعىناسى ەستە قالادى, ال, سول ماعىنانى قازاقشا شۇبىرتىپ ايتىپ جاتۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندايدىڭ سالدارى قازاق تٸلٸن مەڭگەرتۋ جولىنا قويىلعان ٷلكەن توسقاۋىل بولىپ كەلدٸ.

اتالعان سٶزدٸكتٸ قۇراستىرۋشىلاردىڭ لوگيكاسىمەن «يا ۆ دۋشەۆوي» دەگەن ەكٸ سٶزبەن بەرٸلگەن اقپاراتتى قازاقشا «مەن دۋشقا تٷسەتٸن ٷيدەمٸن» («يا ۆ دومە, گدە موجنو پرينيات دۋش») دەپ, تٶرت سٶزبەن جەتكٸزۋ كەرەك. جەنە بۇل «اۋدارمادا» «ٷي» دەگەن سٶزدٸ قولدانۋدىڭ اقىلعا سىيىمسىزدىعى كٶزگە ۇرىپ كٶرٸنٸپ تۇر. مۇنىڭ اتى – تٸلدەردەگٸ سەمانتيكالىق سەيكەسسٸزدٸك.

سەمانتيكالىق جٷيەدەگٸ بٸرلٸك بولماعان جاعدايدا تٸلدٸ ٷيرەنۋ دە, ٶزگەگە ٷيرەتۋ دە مٷمكٸن بولمايدى (قاراڭىز: پ. 2.2).

* * *

3-مىسال ا: ا) سۋششنوست – مەن, ماڭىز;
زناچەنيە – ماعىنا, ماڭىز;
سمىسل – مەن, ماعىنا, ماقسات, اقىل-پاراسات;
سودەرجانيە – مازمۇن, ماڭىز, ماعىنا [ورىسشا-قازاقشا سٶزدiك. I ت. – الماتى: قسە, 1978., ورىسشا-قازاقشا سٶزدiك. II ت.,– الماتى: قسە, 1981].
3-مىسال ە: ماعىنا – سمىسل, زناچەنيە, سودەرجانيە, تولك;
مەن – زناچەنيە, سمىسل;
مازمۇن – سودەرجانيە, سۋششنوست;
ماڭىز – سمىسل, سودەرجانيە [ماحمۋدوۆ ح., مۇساباەۆ گ. قازاقشا-ورىسشا سٶزدiك. – ا., 1987.].

3-ا, ە مىسالدارعا تٷسiنiك: بۇلاردا بiر سٶزدiڭ ورىسشا-قازاقشا جەنە قازاقشا-ورىسشا سٶزدiكتەردەگi اۋدارمالارى كەلتٸرٸلگەن. بۇدان بiر سٶزدiڭ ەكi سٶزدiكتە ەكi تٷرلi, دەلiرەك ايتقاندا, كٶپ تٷرلi اۋدارمالارمەن بەرiلەتiنi, سونىمەن قوسا, ەڭ باستىسى ورنىقتى ماعىنادا قولدانىلاتىن ەر ورىس سٶزiنە قازاقتىڭ قاي سٶزi تەرجٸما بولا الاتىندىعىن تٷسiنۋ مٷمكiن ەمەس ەكەندiگi كٶرiنەدi. ورىسشا-قازاقشا سٶزدٸكتە:
سۋششنوست – مەن,
سمىسل – ماعىنا بولىپ بەرٸلگەندە, قازاقشا-ورىسشا سٶزدٸكتە وسى اۋدارمالاردىڭ
مازمۇن – سۋششنوست,
مەن – سمىسل بولىپ بەرٸلۋٸمەن قالاي كەلٸسۋگە بولادى?

* * *

4-مىسال: ۆدوحنوۆيت – دەم بەرۋ, رۋحتاندىرۋ, قىزدىرۋ, شابىتتاندىرۋ [ورىسشا-قازاقشا سٶزدiك. I ت. – الماتى: قسە, 1978.].
ودۋحوتۆوريت – رۋحتاندىرۋ, جانداندىرۋ, جاندى دەۋ, قىدىر تۇتۋ [ورىسشا-قازاقشا سٶزدiك. II ت.,– الماتى: قسە, 1981].

4-مىسالعا تٷسiنiك: مۇنداعى ەكi ورىسشا سٶزگە (تٷبٸر سٶزدٸڭ ماعىناسىنان تۋىنداتقاندا: ۆدوحنوۆەنيە – شابىت; دۋح – رۋح), تيiسiنشە, شابىتتاندىرۋ, رۋحتاندىرۋ سٶزدەرi اۋدارما بولا الادى. ال, قالعان سٶزدەر ٶزدەرiنiڭ تۇراقتى اتقارۋعا تيiستi ماعىنالىق مiندەتتەرi بولسا دا, مىنا جەرگە ورىنسىز تىقپالانعان.

* * *

5-مىسالعا تٷسiنiك: مۇنداعى استى سىزىلماعان قازاق سٶزدەرiنiڭ بەرiنiڭ تيەسٸلٸ اتقاراتىن ماعىنالىق جٷكتەمەلەرi بار. ولار مىنالار:
ىقىلاس – ۆنيمانيە; وي – مىسل; نيەت – نامەرەنيە; ادامشىلىق – چەلوۆەچنوست; ادامگەرشiلiك – نراۆستۆەننوست; جٷرەكتەن – وت سەردتسا; اشىق – وتكرىتىي; ەسi اۋىسقان – سۋماسشەدشيي; iشكi سەزiم – ۆنۋترەننەە چۋۆستۆو; قانiشەر – كروۆوپييتسا; كٷنiم – سولنىشكو (موە); قۇر سٷلدە – (تولكو) سكەلەت.

سٶزدiكتiڭ وسى 210-بەتiندەگi 44 سٶزدiڭ 22-سiندە (50 پايىزى) قازاقشا اۋدارعاندا دەلدiكتەن اۋىتقۋ, كەيبiرەۋلەرiندە ٶرەسكەل قاتە بار [ورىسشا-قازاقشا سٶزدiك. I توم (ا-و). – الماتى: قسە باس رەداكتسيياسى, 1978].

* * *

6-مىسال: پونياتيە – ۇعىم, تٷسٸنٸك, ماعلۇمات, پيعىل (ورىسشا-قازاقشا سٶزدiك. ا.: قسە, 1981).

6-مىسالعا تٷسٸنٸك: اۋدارما رەتٸندە بٸرٸنشٸ تۇرعان سٶز دۇرىس. ٶزگە ٷش سٶزدٸڭ اتقاراتىن ٶزدەرٸنە تيەسٸلٸ ماعىنالىق جٷكتەمەلەرٸ بار. «تٷسٸنٸك» بەلگٸلٸ بٸر زات, قۇبىلىس, ٷدەرٸس جٶنٸندە ادامىڭ ماعلۇماتتى بولۋىن (ور.: پرەدستاۆلەنيە) بٸلدٸرەدٸ. جەنە ول ماعلۇمات تٷرلٸ دەڭگەيدە – كٶبٸرەك نەمەسە ازىراق بولۋى مٷمكٸن. «ماعلۇمات» – مەلٸمەتتٸڭ پٸشٸنٸن ٶزگەرتكەن تٷرٸ, اقپاراتتىڭ سينونيمٸ. پيعىل – ادامنىڭ ويشا دٸتتەگەنٸ.

* * *

7-مىسال: ميروپوريادوك – ەلەمسيپات. ميروۋسترويستۆو – ەلەمقالىپ (تەرمينولوگييالىق حابارشى, № 4, جەلتوقسان 2009).

7-مىسالعا تٷسٸنٸك: ەر سٶزدٸڭ ۋزۋستىق ماعىناسى ەسكەرٸلمەگەندٸكتەن ۇسىنىلعان ٷلگٸلەردٸڭ دە ماعىناسى كٷڭگٸرتتەنٸپ, تىڭداۋشىنى شاتاستىراتىن, جاساندى قۇرىلىمدار پايدا بولعان. «مير» سٶزٸن «ەلەم» دەپ اۋدارۋعا بولمايدى. مير – دٷنيەجٷزٸ; ەلەم – ۆسەلەننايا; سيپات – حاراكتەريستيكا; ۋسترويستۆو – قۇرىلعى; قالىپ – نورما. بۇلار قازاقتىڭ قۇلاعىنا وسىلاي سٸڭٸستٸ بولىپ, ورنىققان. بۇلاردى باسقا ماعىنادا قولدانىپ, تٷرلەندٸرۋ يندۋسترييالى قوعام تٸلٸن ستاندارتتاۋ ۇستانىمدارىنا قايشى كەلەدٸ. «پوريادوكتىڭ» تٷبٸرٸ – رياد, قازاقشا «قاتار» نەمەسە «رەت». بۇدان ميروپوريادوك – دٷنيەنٸڭ تٷزٸلۋ رەتتٸلٸگٸ, قىسقارتىپ ايتقاندا دٷنيەتٷزٸلٸم بولىپ شىعادى. ماعىناسى دٷنيەنٸڭ بەلگٸلٸ بٸر رەتپەن تٷزٸلۋٸ. «قالىپتىڭ» بۇل جەرگە قاتىسى جوق. ۋسترويستۆو – قۇرىلعى بولعاندا, ميروۋسترويستۆو – دٷنيەقۇرىلعى, فونەتيكالىق ىڭعايلىلىعى جاعىنان دٷنيەقۇرىلىم دەپ الۋعا بولادى.

***

8-مىسال: «قوس مينيسترلٸكتەن جاۋاپ كەلدٸ» (انا تٸلٸ. 21-27. 08. 2014). «قوس حالىقتىڭ ارىسى» (قازاق ەدەبيەتٸ. 13.03.2015). «قوس قىز جارىسقا اتتاندى»; «قوس ەلدٸڭ باسشىلارى كەزدەستٸ» (مەرزٸمدٸ باسىلىمداردان).

8-مىسالعا تٷسٸنٸك: قازاقشا «قوس» دەگەن سٶز ورىسشاعا «پارا» دەپ اۋدارىلادى. ۋزۋستىق ماعىناسى جاعىنان قازاق سٶزٸ دە ورىس سٶزٸنٸكٸندەي, بٸرٸ بٸرٸنەن اجىرامايتىن, بٸرٸنسٸز ەكٸنشٸسٸ ٶمٸر سٷرمەيتٸن, ٷنەمٸ بٸرگە بولاتىن ەكەۋدٸ بٸلدٸرەدٸ. مىسالى, قوس قانات, قوس اياق, قوس بالاق, قوس ات (اربا بٸر دەرتەلٸ بولعاندا). قوستان قوساق دەگەن سٶز شىعادى – وتباسىن قۇرايتىن ەرٸ مەن زايىبى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. قازٸر قازاقتار قوستىڭ كوننوتاتسييالىق رەڭكٸن سۇيىلتىپ, «ەكٸنٸڭ» سينونيمىنا اينالدىرىپ الدى: قوس كوماندا, قوس قىز, قوس سپورتشى,.. دەپ سٶيلەيتٸن بولدى. ٶتە ساۋاتسىز, زيياندى قولدانىس, تٸلبۇزارلىقتىڭ ٶرەسكەل تٷرٸ.

* * *

9-مىسال: «قازان ايىنىڭ ونىنشى جۇلدىزى كٷنٸ» (مەرزٸمدٸ باسپاسٶزدەن). 9-مىسالعا تٷسٸنٸك: اقتالمايتىن, تٸل ٷيرەنۋشٸنٸ شاتاستىراتىن, ساۋاتسىز ترانسسەمانتيزاتسييا. بۇل جەردە «كٷن» سٶزٸن «جۇلدىزبەن» الماستىرۋ قاجەتتٸكتەن تۋىنداپ وتىرعان جوق. بٸرٸنشٸدەن, ورفوەپييالىق جەنە فونەتيكالىق تۇرعىدان «جۇلدىزدىڭ» «كٷننەن» ارتىقشىلىعى جوق. ەكٸنشٸدەن, «جۇلدىز» لەكسيكولوگييالىق جەنە لەكسيكوگرافييالىق رەەسترلٸك مەرتەبەسٸ بار, ونسىز دا سەمانتيكالىق جٷگٸ اۋىر سٶز. ۋزۋستىق ماعىناسى بويىنشا «جۇلدىز» – كٷن سيياقتى, اينالاسىندا پلانەتالارى بار, اسپان دەنەسٸ. قوسىمشا سەمەمادا كٶپبۇرىشتى گەومەترييالىق فيگۋرا. ەندٸ, وعان تاعى بٸر ماعىنالىق جٷكتەمە قوسىپ, ٶز ورنىندا دۇرىس تۇرعان سٶزدٸ (كٷن) قوزعاۋدىڭ ساۋاتتىلىققا جاتپايتىنىن اڭداۋ قيىنعا سوقپاسا كەرەك ەدٸ.

قۇبىلىستىڭ ورىن الۋ سەبەبٸ مىنادا: ورتا عاسىرلاردا جازىلعان تاريحي دەرەكتەردە «جۇلدىز» سٶزٸن ايدىڭ بەلگٸلٸ بٸر كٷنٸ ماعىناسىندا قولدانۋ ۇشىراسادى. وسى قولدانىستى بٸر تاريحشى تٸل پراكتيكاسىنا جاۋاپسىز الىپ شىعۋى مۇڭ ەكەن, جۋرناليستەر ٸلٸپ ەكەتٸپ, ەندٸ «كٷندٸ» «جۇلدىزبەن» الماستىرىپ ايتۋدى ەدەتكە اينالدىرىپ الدى. سونىڭ سالدارىنان, تٸل پراكتيكاسىندا وسىنداي پلەوناستيكالىق قويىرتپاق ورىن الىپ وتىر. بۇل مىسال دا تٸل قولدانىستاعى انارحييالىق بەتٸمەن كەتٸستٸڭ كٶرٸنٸسٸ بولىپ تابىلادى. يندۋسترييالى قوعام تٸلٸنٸڭ تالابى وسى ۇعىمدى «قازاننىڭ ونى كٷنٸ» دەپ, ٸس جٷرگٸزۋدە قىسقا جەنە ناقتى قولدانىس تالابى «ونىنشى قازان» دەپ قولدانۋدى قالايدى.

* * *

تەرميندەر جەنە ولاردىڭ قولدانىلۋى

قازاق تٸلٸندە سٶز قولدانۋ پراكتيكاسىندا تەرميندەردٸ ماعىنالىق شاتاستىرۋ تٷرلٸ دەۆياتسييالىق فورمالاردا ۇشىراسادى: ورنىقتى ماعىنالىق جٷكتەمەسٸ بار تەرمين ٶزگە ماعىنادا قولدانىلادى نەمەسە تٷرلٸ ماعىنادا قولدانىلۋعا تيٸس بٸرنەشە تەرمين بٸر ماعىنادا نەمەسە بٸر تەرمين بٸرنەشە ماعىنادا نەمەسە بٸر سەمانتيكالىق ٶرٸستەگٸ تەرميندەر بٸرٸنٸڭ ورنىنا ەكٸنشٸسٸ قولدانىلادى. قۇبىلىس تٸلدٸڭ الدىندا تۇرعان ٷلكەن قىرسىقتاردىڭ بٸرٸنە – قاۋٸپتٸ سىرقاتقا اينالعان.

كەڭ تارالعان ۇعىمدار مەن تەرمين سٶزدەردi عىلىمي دەيەكتٸلٸككە جاتپايتىن, ەكلەكتيكالىق تەسiلدەرمەن اۋدارۋدىڭ تۇرپاتتى مىسالدارى:
– تەرميندەردi كٷردەلٸ رەدۋپليكاتسييالىق قۇرىلىمدارمەن اۋدارۋ: «سوزنانيە» – «سانا-سەزٸم»; «دوستوينستۆو» – «قادٸر-قاسيەت»; «ادرەس» – «مەكەن-جاي»;
– تەرميندەردi اۋدارۋدا كٶپسٶزدiلiككە جول بەرۋ, بiر سٶزبەن بەرiلگەن تەرميندٸ ەكi نەمەسە بٸرنەشە سٶزدەرمەن اۋدارۋ: «كوررۋپتسييا» – «سىبايلاس جەمقورلىق»;
– تەرميندەردi اۋدارۋ ٷدەرiسiندە ماعىنالىق قاتەلiككە جول بەرۋ. مىسالى, «ترانسپورت» – «كٶلiك». كٶلٸك – ترانسپورت ەمەس, تاسىمال قۇرالى, مىس.: اۆتوموبيل, تٷيە, اربا, لەپ; «ستابيلنوست» – «تۇراقتىلىق». تۇراقتىلىق – «پوستويانستۆو», مىس.: اۆوگادرو زاڭى; π = 3,14;
– قيسىنسىز رەسەمانتيزاتسييالاۋ ارقىلى جاڭا سٶز جاساپ اۋدارۋ. مىسالى, «رەستوران» – «مەيرامحانا»;
– ەكi نەمەسە بiرنەشە تەرميندi بiر سٶزبەن اۋدارۋ. مىسالى, «ابيتۋريەنت» – «تالاپكەر», «يستەتس» – «تالاپكەر»;
– ٶزگە تەرميننiڭ اۋدارماسى مiندەتiن اتقارىپ جٷرگەن سٶزدi ەكiنشi رەت قولدانۋ: «كوسمودروم» – «عارىش ايلاعى» («ايلاق» – «پريچال» بولاتىن).

كەلتiرiلگەن مىسالداردان بiز قازiرگi قازاق تەرميندەرٸنٸڭ ۋاقىت تالابىنا ساي جەتٸلە الماي وتىرعانىن كٶرەمٸز. وسىلاي, رەسمي اقپارات تاراتۋشىلار – مەملەكەت قايراتكەرلەرi, عالىمدار, جۋرناليستەر, تٷرلi وقۋ ورىندارىندا ساباق بەرۋشiلەر, كٶشە بەزەندiرۋلەرiن جاساۋشىلار, جارناما بەرۋشiلەر, قۇقىق قورعاۋ جەنە قوعامدىق تەرتiپتi ساقتاۋ ورگاندارىنىڭ ادامدارى, بەرٸ تٸلبۇزارلىقتىڭ ٶرەسكەل ٷلگٸلەرٸن كٶرسەتٸپ وتىرادى. كٶپشٸلٸككە تارالاتىن رەسمي اقپاراتتى جەتكٸزۋشٸلەر سولاي سٶيلەيدٸ, قاتارداعى ادامدار سولارعا ٸلەسەدٸ. قازاق سٶزدەرi ماعىنالىق جاعىنان دا, پiشiندiك جاعىنان دا ٶرەسكەل بۇرمالاۋشىلىققا ۇشىراعان. بۇل قۇبىلىس قازiرگi قازاق تiلi يندۋسترييالى قوعامنىڭ ەدەبي تiلiنە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ بiرi – تiل ستاندارتتىلىعى تالابىن قاناعاتتاندىرۋدان اۋلاق جاتقانىن كٶرسەتەدٸ.

* * *

كەڭ تارالعان ۇعىمدار مەن عىلىمي تەرميندەردٸڭ تٸل قولدانىستا بۇرمالانۋىنىڭ كەيبٸر مىسالدارى:

1-مىسال:
«توپان سۋ مانحەتتەننٸڭ وڭتٷستٸك بٶلٸگٸندەگٸ ٷيلەردٸڭ پودۆالدارىن تولتىردى» نەمەسە «توپان سۋ قىزىلاعاش اۋىلىنىڭ جانىنداعى كٶپٸردٸ بۇزىپ كەتتٸ» (كٷندەلٸكتٸ باسپاسٶزدەن).

مىسالعا تٷسٸنٸك: توپان سۋ – قاسيەتتٸ كٸتاپتاردا سيپاتتالاتىن, بٷكٸل دٷنيە جٷزٸن تٷگەل باسىپ كەتەتٸن سۋ. تٸركەستٸڭ ورنىقتى ماعىناسى بار. توپان سۋ قاپتاعاندا تاۋ جوتالارى عانا كٶرٸنەتٸندەي جاعداي ورنايدى. قازاق جۋرناليستەرٸ قاتتى داۋىلدان كەيٸن مۇحيت سۋىنىڭ كٶتەرٸلٸپ, قالالاردىڭ كٶشەلٸرٸنە قاپتاۋىن, نٶسەر جاۋىننان ٶزەننٸڭ تاسۋىن, سەل جٷرۋٸن توپان سۋمەن شاتاستىرىپ سوعا بەرۋدٸ ەدەتكە اينالدىرىپ الدى.

2-مىسال:
«دٷنيەتانىم, دٷنيەگە كٶزقاراس دەگەنٸمٸز – اينالا قورشاعان ورتا, بٷكٸل ەلەم, تۇتاس دٷنيە تۋرالى, ونداعى ادامنىڭ ورنى, تٸرشٸلٸكتٸڭ مەن-ماعىناسى تۋرالى كٶزقاراستاردىڭ پٸكٸرلەر مەن تٷسٸنٸكتەردٸڭ جٷيەلەنگەن جيىنتىعى» (راحمەتوۆ ق., سەرسەنوۆا ج. فيلوسوفييا (وقۋ قۇرالى) – ا.: ٶلكە, 2004. 4-ب.).

مىسالعا تٷسٸنٸك: ايقىندامادا جەكە فيلوسوفييالىق كاتەگورييالاردى بٸلدٸرەتٸن دٷنيەتانىم مەن دٷنيەگە كٶزقاراس بٸر ۇعىمدى بٸلدٸرەتٸن تەرميندەر رەتٸندە كەلتٸرٸلگەن. ورىس تٸلٸنە ولار, تيٸسٸنشە, «ميروۆوززرەنيە», «ۆزگلياد نا مير» دەپ اۋدارىلادى.

بۇعان قوسا, بٸر سٶيلەمنٸڭ ٶزٸندە بٸرنەشە سەمانتيكالىق تٷيتكٸل بار. سٶيلەم شاشىراپ جاتىر. لوگيكالىق تاۆتولوگييا بٸر ەمەس, ٷش رەت ۇشىراسادى. بٸرٸنشٸسٸ – قورشاعان ورتا, بٷكٸل ەلەم, تۇتاس دٷنيە; ەكٸنشٸسٸ – «كٶزقاراس دەگەنٸمٸز… كٶزقاراستاردىڭ جيىنتىعى», ٷشٸنشٸسٸ – «تۋرالى» سٶزٸ. باسى ارتىق ەكٸ سٶز بار: «دەگەنٸمٸز», «جٷيەلەنگەن». ناقتى ماعىنالىق جٷكتەمەسٸ بار ەكٸ سٶزدٸ (مەن – سۋششنوست, ماعىنا – سمىسل) سەبەپسٸز قوسارلاپ قولدانۋدان وي كٷڭگٸرتتٸگٸ تۋىنداعان. بٸرىڭعاي مٷشەلەردٸڭ اراسىنا ٷتٸر قويىلماعان.

3-مىسال:
«كٶزقاراستىڭ ٶمٸر سٷرۋٸنٸڭ ٷش فورماسى بار: سەزٸمدٸك, راتسيونالدىق جەنە ەرٸكتٸك» (سوندا. 4-ب.).

مىسالعا تٷسٸنٸك: فيلوسوفييالىق ۇعىمداردى مٷلدەم قاتە تٷسٸندٸرۋ: سەزٸمدٸك, راتسيونالدىق –كٶزقاراستىڭ فورمالارى ەمەس, دٷنيەتانىمنىڭ دەڭگەيلەرٸ. «ەرٸكتٸكتٸڭ» بۇل ٶرٸسكە قاتىسى جوق.

4-مىسال:
«اڭىز (ميفولوگييا), دٸن جەنە فيلوسوفييا – بۇل كٶزقاراستىڭ ٷش تيپٸ» (سوندا. 5-ب.).
مىسالعا تٷسٸنٸك: بۇل جەردە دٷنيەتانىمنىڭ ٷش تٷرٸ «كٶزقاراستىڭ ٷش تيپٸ» دەپ تاعى قاتە تٷسٸندٸرٸلگەن.

2, 3, 4-مىسالدارعا قورىتىندى:
مەسەلەنٸڭ مەنٸنە دەندەپ بارا المايتىن, ينتەللەكتٸ تٶمەن, ساۋاتسىز اۆتورلار «فيلوسوفييا, ونىڭ قوعامداعى رٶلٸ جەنە زەرتتەيتٸن مەسەلەلەرٸ» دەگەن تاقىرىپ بويىنشا بەرٸلگەن عىلىمي كاتەگورييالاردى (دٷنيەتانىم, كٶزقاراس, مەن, ماعىنا, دٷنيەتانىمنىڭ دەڭگەيلەرٸ, دٷنيەتانىمنىڭ تٷرلەرٸ) تٷگەل قاتە تٷسٸندٸرگەن, تەرٸس وقىتۋدىڭ تەڭدەسٸ جوق ٷلگٸسٸن كٶرسەتكەن.

ەزٸرشە قازاق تەرميندەرٸ جەكە ادامنىڭ نەمەسە تەرمينكومنىڭ باستىعىنىڭ قالاۋىمەن, ۇنايدى-ۇنامايدى ۇستانىمىمەن جاسالىپ كەلەدٸ. عىلىميلىققا ٷش قايناسا سورپاسى قوسىلماي تۇرسا دا, سول سٶزدٸ, سول جەردە, سولاي ايتۋ سول ادامعا ۇناپ تۇرعاندىقتان سولاي قابىلدانىپ كەتە بەرەدٸ.

تەرميندٸ جاساندى جولمەن نەمەسە ويدان شىعارۋعا بولمايدى. تەرمينكومنىڭ تٶراعاسىنىڭ نەمەسە لينگۆيستيكاداعى بەدەلدٸنٸڭ, اقساقالدىڭ ىرقىمەن جاسالعان تەرميننٸڭ ٶمٸرٸ ۇزاق بولمايدى. جاڭا تەرمين جاساۋدا نەمەسە اۋدارۋدا تەك تٸلدٸڭ دامۋ لوگيكاسى مەن زاڭدىلىقتارىنا سٷيەنۋ لازىم. قوعامنىڭ ٶركەنيەتتٸ ٶمٸردەگٸ ورنى, كٷيٸ, فۋنكتسييالى لينگۆيستيكا تالاپتارى ەسكەرٸلۋٸ كەرەك.

تٸل ستاندارتى بٸرٸنشٸ كەزەكتە تەرميننٸڭ فورمالىق جەنە مازمۇندىق جاعىنان ورنىقتىلىعىن قالايدى.

قاناعات جٷكەشەۆ,
زەرتتەۋشٸ