Foto: egemen.kz
Astanada Konstitýtsiialyq reformalar jónindegi komissiianyń (Konstitýtsiialyq komissiia) otyrystary ótip jatyr. Osy rette Ult.kz tilshisi saiasattanýshy Dos Kóshimnen Qazaqstannyń Ata zańyndaǵy eń daýly baptardyń biri memlekettik tilge qatysty surap bildi. Konstitýtsiialyq komissiianyń birinshi jáne ekinshi otyrysynda áli tilge qatysty usynystar men málimdemeler aityla qoiǵan joq.
Saiasattanýshynyń sózinshe, «resmi til» degen uǵym zańda joq, biraq qoǵam ony bar dep qabyldaidy. Sonyń saldarynan memlekettik tilge naqty qajettilik qalyptaspai otyr.
– Dos Qalmahanuly, qazirgi Konstitýtsiiadaǵy til týraly bap Qazaqstannyń shynaiy tildik ahýalyn qanshalyqty dál kórsetedi?
– Shyndyǵynda, «Qazaqstan qoǵamyna qajet pe?» dep qarasaq, qazirgi berilip otyrǵan qaǵidalardyń keri áseri az emes. Qazaqstan qoǵamyna, meniń oiymsha, bul óte úlken keri áserin tigizip otyr. Sebebi osy bap arqyly jalpy Qazaqstanda eki túrli qabyldaý qalyptasty. Al eki túrli qabyldaý bolmas úshin Konstitýtsiiadaǵy árbir zań, árbir bap óte anyq ári naqty bolýy kerek.
Konstitýtsiiaǵa memlekettilik til týraly bir ǵana naqty tujyrym jazylýy tiis, oǵan artyq eshteńe qospaý kerek. Men keshe de aittym: onyń qasyna eshteńe qospaý qajet. Óitkeni dál sol «qosymshalar» bárin shatastyryp otyr. Sonyń saldarynan keibireýler Qazaqstandy «eki tildi memleket» dep túsinedi. Qarapaiym adamdarǵa da túsiniksiz jaǵdai qalyptasty.
Sondyqtan kei kezderi Prezident te, keibir saiasatkerler de «Qazaqstanda eki til qatar qoldanylady» degen pikirlerin ashyq aitady. Al siz surap otyrǵan – Konstitýtsiianyń 7-baby ma? Meniń oiymsha, ol bap tek bir ǵana maǵynamen shektelýi kerek edi.
Qazaqstandaǵy memlekettik til – qazaq tili. Al onyń ar jaǵynda ne bolsa da, «Tilder týraly» zańnyń ishinde qarastyrylýy tiis. Konstitýtsiiada Qazaqstan aýmaǵynda qazaq tili qoldanylady dep naqty jazylýy kerek. Al orys tili jáne basqa tilder tek qana memlekettik mekemelerde jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda qazaq tilimen qatar qoldanylýy múmkin dep kórsetilse jetkilikti. Boldy.
Qazir adamdardy qatty shatastyryp júrgen másele – «resmi til» degen uǵym. Bizdiń zańdarymyzda «orys tili – resmi til» degen norma joq. Biraq qarapaiym halyq ony solai qabyldap ketken. Sondyqtan bul bap bizdiń qoǵamǵa osy ýaqytqa deiin keri áserin tigizip, sanany shatastyryp keldi. Qazaqstanda bir zań normasynyń eki túrli qabyldanýy qalyptasty.
– Bul bap memlekettik tildiń damýyna naqty kedergi bolyp otyr dep aitýǵa bola ma?
– Iá, bolady. Memlekettik tildiń damýyna ǵana emes, eń bastysy, onyń qoldanylýyna jáne oǵan degen qajettiliktiń qalyptasýyna úlken kedergi keltirip otyr. Sebebi memlekettik tildiń negizgi qyzmetiniń biri – oǵan degen qajettilik týdyrý.
Eger azamat memlekettik tildi bilmese, onyń ómiri, tirshiligi, mansaby men jumysy qiyndaitynyn sezinýi kerek. Sonda ǵana halyq memlekettik tildi úirenýge, meńgerýge yntalanady. Al bizde qazirgi zańdyq jaǵdai memlekettik tilge degen qajettilikti týdyryp otyrǵan joq.
– Sizdiń oiyńyzsha, tilge qatysty bul bapty ózgertý qajet pe? Eger ózgertý kerek bolsa, ol qandai baǵytta bolýy tiis?
– Men bul týraly jańa ǵana aittym: tek bir ǵana baǵyt bolýy kerek. Qazaqstanda memlekettik til – qazaq tili. «Resmi til» degen uǵym múlde bolmaýy tiis. Konstitýtsiiada «memlekettik til – qazaq tili» degen bir ǵana naqty norma bolýy qajet. Al eger orys tiline nemese basqa tilderge belgili bir deńgeide, belgili bir salada qazaq tilimen qatar qoldanýǵa múmkindik berilse, ol «Tilder týraly» zańda kórsetilýi kerek.
Shynyn aitsaq, bul zańnyń ózi eskirgen. Táýelsizdik alǵanymyzǵa 30 jyldan asty. Al basqa elder osy ýaqyt ishinde til týraly zańdaryn úsh-tórt ret jańartty. Mysaly, Latviiada memlekettik til týraly zań birneshe ret qabyldanyp, ár 10–15 jyl saiyn jańartylyp otyrady. Biz áli sol burynǵy qalpynda otyrmyz.
2013 jyly biz jańa til tujyrymdamasyn daiyndadyq. Ony qoǵamdyq qozǵalys retinde usynyp, bes gazette jariialadyq, Parlamenttik saraptamadan ótkizdik. Biraq «ýaqyty kelgen joq» degen jaýap aldyq. Al «ýaqyt joq» degen syltaýmen 15 jyl ótip ketti.
– Konstitýtsiialyq komissiianyń otyrystarynda nege til zańy aitylmai jatyr?
– Men ár ýaqytta eki baǵytty qaraimyn. Bireýi – demokratiia protsesi, demokratiia institýttary, azamattyq qoǵamnyń damýy. Kez kelgen zań, kez kelgen konstitýtsiia bolsyn, men soǵan kóńil bólemin. Ekinshi – ulttyq másele. Meniń oiymsha, osy eki másele aitylmaidy. Sebebi, bul eki másele bizdiń biliktiń jaqyndaǵysy kelmeitin, kótergisi kelmeitin máselesi.
Endi árine, kútemiz, múmkin bireýler demokratiia institýttaryn quratyn zań baptaryn usynar, Konstitýtsiiaǵa kirgizýge tyrysar. Bireýler múmkin ulttyq baǵytty aitar. Mysaly, Toqaev úsh Ulttyq Quryltaidyń ekeýinde onomastika týraly másele kóterdi. Biraq onomastikaǵa arnap zań daiyndaiyq, osyny retteiik, birizdilikke túsireiik dep birde bireýi bastaǵan joq.
Biraq meniń oiymsha osy demokratiialandyrý baǵyty men ulttyq baǵyt bizdiń qazirgi biliktiń jolamaityn máseleleri dep oilaimyn. Múmkin, komissiia ishinde ózin kórsetkisi keletin azamattar bul máseleni kóterýi múmkin, biraq ol Konstitýtsiiaǵa kirmeidi, ótpeidi. Til máselesi de dál solai, tabý ǵoi, aitýǵa bolmaityn, tyiym salynǵan másele siiaqty Qazaqstanda. Onyń da ártúrli joldary bar, bireýler múmkin: «Eger ulttyq máseleni, til máselesin, qazaq tili máselesin kótersek, Resei bizge ala kózben qaraidy», - degen syltaý aitady. «Biraq biz egemen elmiz ǵoi, 35 jyldyń ishinde ózimizdiń memlekettik til týraly máseleni naqtylap almasaq, onda egemendiktiń qajeti qansha?» degen oi týady. Sondyqtan, meniń oiymsha, bul másele áli kóterilmeidi. Sebebi biliktiń qandai baǵyt ustap otyrǵanyn jinalǵan azamattar biledi, sol sebepti bul taqyrypqa aiaqtaryn attap baspaityn shyǵar.
– Bilik nege til máselesine kelgende óte saq áreket etedi?
– Qazir biliktegi adamdardyń kópshiligi qazaq tilin jaqsy bilmeidi. Sondyqtan olar úshin qazaq tili qajet emes. Olar odan qorqady. Sebebi erteń qazaq tili tolyq engizilse, ózderi básekeden shyǵyp qalamyz dep oilaidy. Olardyń balalary da qazaq tilin bilmeidi. Bul rette ziialy qaýymnyń da róli bar edi, biraq olardyń da urpaǵy orystildi. Ózderi biliktiń jeli qalai soqsa, solai júredi.
Al qarapaiym halyq daiyn. Men jyl saiyn orys tildi azamattarmen ondaǵan kezdesý ótkizemin. Olar túsinedi, qoldaidy. Másele halyqta emes, bilikte.
Qazir Qazaqstanda eki túrli qaýym qalyptasty: qazaq tildi jáne orys tildi. Bul – óte qaýipti jaǵdai. Biz aqparatty da, mádenietti de eki túrli keńistikten qabyldaimyz. Sondyqtan qoǵam ekige bólinip otyr.
– Aldaǵy jyldary Konstitýtsiiadaǵy tilge qatysty bap ózgere me?
– Meniń oiymsha, jaqyn arada ózgermeidi. Sebebi bilik turaqtylyqtan qorqady. Biraq máseleni sheshpei, keiinge ysyrý – odan da qaýipti.
Qysqasy, til – memlekettiń negizi. Memlekettik tildiń bolashaǵy – eldiń bolashaǵy.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suqbattasqan
Aqbota Musabekqyzy
