فوتو: egemen.kz
استانادا كونستيتۋتسييالىق رەفورمالار جٶنٸندەگٸ كوميسسييانىڭ (كونستيتۋتسييالىق كوميسسييا) وتىرىستارى ٶتٸپ جاتىر. وسى رەتتە Ult.kz تٸلشٸسٸ ساياساتتانۋشى دوس كٶشٸمنەن قازاقستاننىڭ اتا زاڭىنداعى ەڭ داۋلى باپتاردىڭ بٸرٸ مەملەكەتتٸك تٸلگە قاتىستى سۇراپ بٸلدٸ. كونستيتۋتسييالىق كوميسسييانىڭ بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ وتىرىسىندا ەلٸ تٸلگە قاتىستى ۇسىنىستار مەن مەلٸمدەمەلەر ايتىلا قويعان جوق.
ساياساتتانۋشىنىڭ سٶزٸنشە, «رەسمي تٸل» دەگەن ۇعىم زاڭدا جوق, بٸراق قوعام ونى بار دەپ قابىلدايدى. سونىڭ سالدارىنان مەملەكەتتٸك تٸلگە ناقتى قاجەتتٸلٸك قالىپتاسپاي وتىر.
– دوس قالماحانۇلى, قازٸرگٸ كونستيتۋتسيياداعى تٸل تۋرالى باپ قازاقستاننىڭ شىنايى تٸلدٸك احۋالىن قانشالىقتى دەل كٶرسەتەدٸ?
– شىندىعىندا, «قازاقستان قوعامىنا قاجەت پە?» دەپ قاراساق, قازٸرگٸ بەرٸلٸپ وتىرعان قاعيدالاردىڭ كەرٸ ەسەرٸ از ەمەس. قازاقستان قوعامىنا, مەنٸڭ ويىمشا, بۇل ٶتە ٷلكەن كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزٸپ وتىر. سەبەبٸ وسى باپ ارقىلى جالپى قازاقستاندا ەكٸ تٷرلٸ قابىلداۋ قالىپتاستى. ال ەكٸ تٷرلٸ قابىلداۋ بولماس ٷشٸن كونستيتۋتسيياداعى ەربٸر زاڭ, ەربٸر باپ ٶتە انىق ەرٸ ناقتى بولۋى كەرەك.
كونستيتۋتسيياعا مەملەكەتتٸلٸك تٸل تۋرالى بٸر عانا ناقتى تۇجىرىم جازىلۋى تيٸس, وعان ارتىق ەشتەڭە قوسپاۋ كەرەك. مەن كەشە دە ايتتىم: ونىڭ قاسىنا ەشتەڭە قوسپاۋ قاجەت. ٶيتكەنٸ دەل سول «قوسىمشالار» بەرٸن شاتاستىرىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان كەيبٸرەۋلەر قازاقستاندى «ەكٸ تٸلدٸ مەملەكەت» دەپ تٷسٸنەدٸ. قاراپايىم ادامدارعا دا تٷسٸنٸكسٸز جاعداي قالىپتاستى.
سوندىقتان كەي كەزدەرٸ پرەزيدەنت تە, كەيبٸر ساياساتكەرلەر دە «قازاقستاندا ەكٸ تٸل قاتار قولدانىلادى» دەگەن پٸكٸرلەرٸن اشىق ايتادى. ال سٸز سۇراپ وتىرعان – كونستيتۋتسييانىڭ 7-بابى ما? مەنٸڭ ويىمشا, ول باپ تەك بٸر عانا ماعىنامەن شەكتەلۋٸ كەرەك ەدٸ.
قازاقستانداعى مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸ. ال ونىڭ ار جاعىندا نە بولسا دا, «تٸلدەر تۋرالى» زاڭنىڭ ٸشٸندە قاراستىرىلۋى تيٸس. كونستيتۋتسييادا قازاقستان اۋماعىندا قازاق تٸلٸ قولدانىلادى دەپ ناقتى جازىلۋى كەرەك. ال ورىس تٸلٸ جەنە باسقا تٸلدەر تەك قانا مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردە جەنە جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ ورگاندارىندا قازاق تٸلٸمەن قاتار قولدانىلۋى مٷمكٸن دەپ كٶرسەتٸلسە جەتكٸلٸكتٸ. بولدى.
قازٸر ادامداردى قاتتى شاتاستىرىپ جٷرگەن مەسەلە – «رەسمي تٸل» دەگەن ۇعىم. بٸزدٸڭ زاڭدارىمىزدا «ورىس تٸلٸ – رەسمي تٸل» دەگەن نورما جوق. بٸراق قاراپايىم حالىق ونى سولاي قابىلداپ كەتكەن. سوندىقتان بۇل باپ بٸزدٸڭ قوعامعا وسى ۋاقىتقا دەيٸن كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزٸپ, سانانى شاتاستىرىپ كەلدٸ. قازاقستاندا بٸر زاڭ نورماسىنىڭ ەكٸ تٷرلٸ قابىلدانۋى قالىپتاستى.
– بۇل باپ مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ دامۋىنا ناقتى كەدەرگٸ بولىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولا ما?
– يە, بولادى. مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ دامۋىنا عانا ەمەس, ەڭ باستىسى, ونىڭ قولدانىلۋىنا جەنە وعان دەگەن قاجەتتٸلٸكتٸڭ قالىپتاسۋىنا ٷلكەن كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىر. سەبەبٸ مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ نەگٸزگٸ قىزمەتٸنٸڭ بٸرٸ – وعان دەگەن قاجەتتٸلٸك تۋدىرۋ.
ەگەر ازامات مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلمەسە, ونىڭ ٶمٸرٸ, تٸرشٸلٸگٸ, مانسابى مەن جۇمىسى قيىندايتىنىن سەزٸنۋٸ كەرەك. سوندا عانا حالىق مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٷيرەنۋگە, مەڭگەرۋگە ىنتالانادى. ال بٸزدە قازٸرگٸ زاڭدىق جاعداي مەملەكەتتٸك تٸلگە دەگەن قاجەتتٸلٸكتٸ تۋدىرىپ وتىرعان جوق.
– سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, تٸلگە قاتىستى بۇل باپتى ٶزگەرتۋ قاجەت پە? ەگەر ٶزگەرتۋ كەرەك بولسا, ول قانداي باعىتتا بولۋى تيٸس?
– مەن بۇل تۋرالى جاڭا عانا ايتتىم: تەك بٸر عانا باعىت بولۋى كەرەك. قازاقستاندا مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸ. «رەسمي تٸل» دەگەن ۇعىم مٷلدە بولماۋى تيٸس. كونستيتۋتسييادا «مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸ» دەگەن بٸر عانا ناقتى نورما بولۋى قاجەت. ال ەگەر ورىس تٸلٸنە نەمەسە باسقا تٸلدەرگە بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە, بەلگٸلٸ بٸر سالادا قازاق تٸلٸمەن قاتار قولدانۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸلسە, ول «تٸلدەر تۋرالى» زاڭدا كٶرسەتٸلۋٸ كەرەك.
شىنىن ايتساق, بۇل زاڭنىڭ ٶزٸ ەسكٸرگەن. تەۋەلسٸزدٸك العانىمىزعا 30 جىلدان استى. ال باسقا ەلدەر وسى ۋاقىت ٸشٸندە تٸل تۋرالى زاڭدارىن ٷش-تٶرت رەت جاڭارتتى. مىسالى, لاتۆييادا مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى زاڭ بٸرنەشە رەت قابىلدانىپ, ەر 10–15 جىل سايىن جاڭارتىلىپ وتىرادى. بٸز ەلٸ سول بۇرىنعى قالپىندا وتىرمىز.
2013 جىلى بٸز جاڭا تٸل تۇجىرىمداماسىن دايىندادىق. ونى قوعامدىق قوزعالىس رەتٸندە ۇسىنىپ, بەس گازەتتە جارييالادىق, پارلامەنتتٸك ساراپتامادان ٶتكٸزدٸك. بٸراق «ۋاقىتى كەلگەن جوق» دەگەن جاۋاپ الدىق. ال «ۋاقىت جوق» دەگەن سىلتاۋمەن 15 جىل ٶتٸپ كەتتٸ.
– كونستيتۋتسييالىق كوميسسييانىڭ وتىرىستارىندا نەگە تٸل زاڭى ايتىلماي جاتىر?
– مەن ەر ۋاقىتتا ەكٸ باعىتتى قارايمىن. بٸرەۋٸ – دەموكراتييا پروتسەسٸ, دەموكراتييا ينستيتۋتتارى, ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋى. كەز كەلگەن زاڭ, كەز كەلگەن كونستيتۋتسييا بولسىن, مەن سوعان كٶڭٸل بٶلەمٸن. ەكٸنشٸ – ۇلتتىق مەسەلە. مەنٸڭ ويىمشا, وسى ەكٸ مەسەلە ايتىلمايدى. سەبەبٸ, بۇل ەكٸ مەسەلە بٸزدٸڭ بيلٸكتٸڭ جاقىنداعىسى كەلمەيتٸن, كٶتەرگٸسٸ كەلمەيتٸن مەسەلەسٸ.
ەندٸ ەرينە, كٷتەمٸز, مٷمكٸن بٸرەۋلەر دەموكراتييا ينستيتۋتتارىن قۇراتىن زاڭ باپتارىن ۇسىنار, كونستيتۋتسيياعا كٸرگٸزۋگە تىرىسار. بٸرەۋلەر مٷمكٸن ۇلتتىق باعىتتى ايتار. مىسالى, توقاەۆ ٷش ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ەكەۋٸندە ونوماستيكا تۋرالى مەسەلە كٶتەردٸ. بٸراق ونوماستيكاعا ارناپ زاڭ دايىندايىق, وسىنى رەتتەيٸك, بٸرٸزدٸلٸككە تٷسٸرەيٸك دەپ بٸردە بٸرەۋٸ باستاعان جوق.
بٸراق مەنٸڭ ويىمشا وسى دەموكراتييالاندىرۋ باعىتى مەن ۇلتتىق باعىت بٸزدٸڭ قازٸرگٸ بيلٸكتٸڭ جولامايتىن مەسەلەلەرٸ دەپ ويلايمىن. مٷمكٸن, كوميسسييا ٸشٸندە ٶزٸن كٶرسەتكٸسٸ كەلەتٸن ازاماتتار بۇل مەسەلەنٸ كٶتەرۋٸ مٷمكٸن, بٸراق ول كونستيتۋتسيياعا كٸرمەيدٸ, ٶتپەيدٸ. تٸل مەسەلەسٸ دە دەل سولاي, تابۋ عوي, ايتۋعا بولمايتىن, تىيىم سالىنعان مەسەلە سيياقتى قازاقستاندا. ونىڭ دا ەرتٷرلٸ جولدارى بار, بٸرەۋلەر مٷمكٸن: «ەگەر ۇلتتىق مەسەلەنٸ, تٸل مەسەلەسٸن, قازاق تٸلٸ مەسەلەسٸن كٶتەرسەك, رەسەي بٸزگە الا كٶزبەن قارايدى», - دەگەن سىلتاۋ ايتادى. «بٸراق بٸز ەگەمەن ەلمٸز عوي, 35 جىلدىڭ ٸشٸندە ٶزٸمٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى مەسەلەنٸ ناقتىلاپ الماساق, وندا ەگەمەندٸكتٸڭ قاجەتٸ قانشا?» دەگەن وي تۋادى. سوندىقتان, مەنٸڭ ويىمشا, بۇل مەسەلە ەلٸ كٶتەرٸلمەيدٸ. سەبەبٸ بيلٸكتٸڭ قانداي باعىت ۇستاپ وتىرعانىن جينالعان ازاماتتار بٸلەدٸ, سول سەبەپتٸ بۇل تاقىرىپقا اياقتارىن اتتاپ باسپايتىن شىعار.
– بيلٸك نەگە تٸل مەسەلەسٸنە كەلگەندە ٶتە ساق ەرەكەت ەتەدٸ?
– قازٸر بيلٸكتەگٸ ادامداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قازاق تٸلٸن جاقسى بٸلمەيدٸ. سوندىقتان ولار ٷشٸن قازاق تٸلٸ قاجەت ەمەس. ولار ودان قورقادى. سەبەبٸ ەرتەڭ قازاق تٸلٸ تولىق ەنگٸزٸلسە, ٶزدەرٸ بەسەكەدەن شىعىپ قالامىز دەپ ويلايدى. ولاردىڭ بالالارى دا قازاق تٸلٸن بٸلمەيدٸ. بۇل رەتتە زييالى قاۋىمنىڭ دا رٶلٸ بار ەدٸ, بٸراق ولاردىڭ دا ۇرپاعى ورىستٸلدٸ. ٶزدەرٸ بيلٸكتٸڭ جەلٸ قالاي سوقسا, سولاي جٷرەدٸ.
ال قاراپايىم حالىق دايىن. مەن جىل سايىن ورىس تٸلدٸ ازاماتتارمەن ونداعان كەزدەسۋ ٶتكٸزەمٸن. ولار تٷسٸنەدٸ, قولدايدى. مەسەلە حالىقتا ەمەس, بيلٸكتە.
قازٸر قازاقستاندا ەكٸ تٷرلٸ قاۋىم قالىپتاستى: قازاق تٸلدٸ جەنە ورىس تٸلدٸ. بۇل – ٶتە قاۋٸپتٸ جاعداي. بٸز اقپاراتتى دا, مەدەنيەتتٸ دە ەكٸ تٷرلٸ كەڭٸستٸكتەن قابىلدايمىز. سوندىقتان قوعام ەكٸگە بٶلٸنٸپ وتىر.
– الداعى جىلدارى كونستيتۋتسيياداعى تٸلگە قاتىستى باپ ٶزگەرە مە?
– مەنٸڭ ويىمشا, جاقىن ارادا ٶزگەرمەيدٸ. سەبەبٸ بيلٸك تۇراقتىلىقتان قورقادى. بٸراق مەسەلەنٸ شەشپەي, كەيٸنگە ىسىرۋ – ودان دا قاۋٸپتٸ.
قىسقاسى, تٸل – مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸ. مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ بولاشاعى – ەلدٸڭ بولاشاعى.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇقباتتاسقان
اقبوتا مۇسابەكقىزى
