Foto: Joǵarǵy sot
Jańa Konstitýtsiia jobasyndaǵy 9-bapqa qatysty qoǵamda qyzý pikirtalas júrip jatyr. Osyǵan bailanysty bir top belsendi atalǵan bapqa ózgeris engizý jóninde usynystar ázirlegen. Sol bastamashylardyń biri – advokat Meiirman Shekeev. Ult.kz tilshisine bergen suhbatynda zańger 9-baptyń qazirgi redaktsiiasyna qatysty ýájderin aityp, ázirlenip jatqan usynystardyń mánin túsindirdi.
– 9-bapqa bailanysty jumys isteitin arnaiy top quryp otyr ekensizder. Bul top qandai jumystar atqarmaq? Qandai maqsatta jumys isteidi?
– Bul top halyqtyń suraýy boiynsha quryldy. Óitkeni jańadan jasalǵan jobada Konstitýtsiianyń 9-babynyń ekinshi tarmaǵy, iaǵni burynǵy 7-baptyń ekinshi tarmaǵy sol kúii kóshirilip, eshqandai ózgeris engizilmegen. Dál osy bap bizdiń tilimizdiń damýyna 35 jyl boiy kedergi bolyp kele jatyr dep sanaimyz.
Odan bólek, memlekettik tildi meńgerýge bul ózge ult ókilderine tejeý bolyp otyr. Sebebi, bile bilseńizder, Resei Federatsiiasynyń prezidenti V. Pýtinniń ózi «orys tili ofitsialno» dep sóiledi. Odan qalsa, bizdiń Prezident te solai sóiledi. Zańger retinde men ózim muny túsindirýden sharshadym. Bul ekeýi bir uǵym emes, sebebi «ofitsialno» degen uǵym Konstitýtsiianyń ózinde qarastyrylmaǵan. Biraq árkim óz paidasyna qarai osyny talqylap, orys tilin ekinshi memlekettik til retinde qabyldap júr.
– Usynystaryńyzda qandai máseleler jazylǵan?
– Usynysymyzdy qazir halyq arasynda jinaqtap jatyrmyz. Aldyn ala usynysymyz, árine, bar. Ainalyp kelgende, top «9-bap» dep atalady. Onda birinshi kezeńde 9-baptyń birinshi jáne ekinshi tarmaqtaryna óz usynysymyzdy bekitemiz. Birinshi usynys, 9-baptyń ekinshi tarmaǵyn múlde alyp tastaý. Úshinshi tarmaǵyna da ózgeris engizý, odan qalsa, basqa baptarǵa da túzetýler engizý qajet dep sanaimyz. Bizdiń oiymyzsha, basqa baptarda advokattyq qyzmetke, sondai-aq Prezidentke beriletin ókilettikterge qatysty múmkindikter óte kóp. Qarama-qaishylyqtar da az emes.
– Sizderdiń usynystaryńyz eskerilmese ne isteisizder?
– Bizdiń usynysymyz, árine, eskerilýi kerek. Sebebi muny bilik halyqtyń talqylaýyna jiberdi. Ózderi syrttai qabyldap, bul túpkilikti sheshim dep aitqan joq. Áli kúnge deiin jobanyń astynda «usynystaryńyz e-ótinish arqyly qabyldanady» dep jazylyp tur. Eger halyq kóptep usynys beretin bolsa, bizdiń usynysymyz qabyldanady dep oilaimyz.
– Memlekettik qyzmetker memlekettik tildi bilmese, bul Konstitýtsiiany buzý dep sanala ma?
– Ókinishke qarai, búgingi tańda qoldanystaǵy redaktsiiada da, burynǵy Konstitýtsiiada da memlekettik qyzmetker memlekettik tildi bilmese, bul Konstitýtsiiany buzý dep sanalmaidy. Óitkeni olarǵa naqty talap kórsetilmegen. Konstitýtsiiada ondai baptar joq. Konstitýtsiia negizinen jalpylama baǵyt beredi, al odan keiingi zańdar sony tolyqtyrýy kerek. Memlekettik qyzmetker týraly talap Konstitýtsiiada kórsetilmegen. Mysaly, eger memlekettik til jalǵyz til dep kórsetilse, jóni bólek bolar edi.
– Memlekettik tildiń mártebesin kúsheitý adam quqyqtaryn shekteý dep aitýǵa bola ma?
– Joq. Sebebi biz Konstitýtsiianyń basynda-aq bul qazaq eli, iaǵni qazaq ult quraýshy memleket ekenin kórsetemiz. Bul – barlyq memlekettegi qalypty tájiribe. Memlekettik tildi kúsheitý ózgelerdiń quqyqtaryn shektemeidi. Qazaqstan ýnitarly memleket bolǵandyqtan, ózge ult ókilderi etnos ókilderi bolyp sanalady. Iaǵni olardyń basqa jerde óz memleketi bar degen sóz. Al qazaqtardyń memleketi – tek Qazaqstan. Mysaly, Qazaqstan azamaty Reseige baryp, olardyń memlekettik tilin bilmese, ol zań Qazaqstan azamatynyń quqyǵyn shekteidi deýge bolmaidy ǵoi. Dál sol siiaqty, ár memlekettiń óz memlekettik tili bar.
Bul jerde biz ózge ulttardyń tilderine shekteý qoiǵaly otyrǵan joqpyz. Qajet bolsa, ol zań normasymen qosylady nemese basqa zańdarmen tolyqtyrylady. Iaǵni eshkimniń quqyǵy shektelmeidi. Ár ult ókili óz ana tilinde sóileýge quqyly ekeni de kórsetilgen.
– 9-bap deklarativti norma bolyp qaldy degen pikirmen kelisesiz be?
– Bul 9-bap áli naqty qabyldanyp bitken joq. Sondyqtan oǵan qazir baǵa bere almaimyz. Ózderi de aityp otyr ǵoi, bul – joba. Joba retinde usynyldy.
– Til máselesi nege qoǵamda biriktirýshi emes, kerisinshe daýly taqyrypqa ainalyp otyr?
– Durys aitasyz, eger bilik soǵan jaǵdai jasap, tiisti zań qabyldasa til máselesi biriktirýshi bola alady. Zań joq jerde, qajettilik joq jerde eshkim memlekettik tilde sóilemeidi. 35 jyl boiy solai bolyp keldi. Memlekettik til qazaq tili dep jariialap, oǵan japsarlastyryp orys tilin qatar qoidy. Keńes úkimeti kezinde orys tilinde bilim alǵan azamattar sol qalypta qaldy, tilin ózgertýge niet etpedi. Sondyqtan memlekettik til shyn máninde ózge ult ókilderin biriktiretin til bolýy kerek. Bul barlyq memlekette solai. Mysaly, Germaniiaǵa barsań sol eldiń tilinde sóileisiń, basqa elderde de dál solai. Zań normasy qisyq bolǵandyqtan, halyq bir tildiń tóńireginde birige almai otyr.
– Memlekettik tilge qatysty talaptar nege «qysym» retinde qabyldanady?
– Qoǵamda, tipti Prezidentimizdiń ózi memlekettik tilden keiin orys tili «ofitsialno» dep aitqan soń, qazaq tilinde sóileý zań talaby emes degen túsinik qalyptasqan. Sol sebepti bul talap qysym retinde qabyldanady. Shyny kerek, kei azamattardan memlekettik tilde sóileýdi nemese qyzmet kórsetýdi talap etkende, ashýǵa boi aldyryp jatady. Sondyqtan ol qysym retinde qabyldanyp otyr. Bul bizdiń tildik zańnamaǵa keri áserin tigizip jatyr. Eger naqty túrde «memlekettik til – qazaq tili» dep jazyp, oǵan orys tilin japsarlastyrmai kórsetse, onda, árine, soǵan baǵynýǵa týra keledi.
– Suqbatyńyzǵa raqmet!
Suqbattasqan
Aqbota Musabekqyzy
