فوتو: جوعارعى سوت
جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسىنداعى 9-باپقا قاتىستى قوعامدا قىزۋ پٸكٸرتالاس جٷرٸپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى بٸر توپ بەلسەندٸ اتالعان باپقا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ جٶنٸندە ۇسىنىستار ەزٸرلەگەن. سول باستاماشىلاردىڭ بٸرٸ – ادۆوكات مەيٸرمان شەكەەۆ. Ult.kz تٸلشٸسٸنە بەرگەن سۇحباتىندا زاڭگەر 9-باپتىڭ قازٸرگٸ رەداكتسيياسىنا قاتىستى ۋەجدەرٸن ايتىپ, ەزٸرلەنٸپ جاتقان ۇسىنىستاردىڭ مەنٸن تٷسٸندٸردٸ.
– 9-باپقا بايلانىستى جۇمىس ٸستەيتٸن ارنايى توپ قۇرىپ وتىر ەكەنسٸزدەر. بۇل توپ قانداي جۇمىستار اتقارماق? قانداي ماقساتتا جۇمىس ٸستەيدٸ?
– بۇل توپ حالىقتىڭ سۇراۋى بويىنشا قۇرىلدى. ٶيتكەنٸ جاڭادان جاسالعان جوبادا كونستيتۋتسييانىڭ 9-بابىنىڭ ەكٸنشٸ تارماعى, ياعني بۇرىنعى 7-باپتىڭ ەكٸنشٸ تارماعى سول كٷيٸ كٶشٸرٸلٸپ, ەشقانداي ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلمەگەن. دەل وسى باپ بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا 35 جىل بويى كەدەرگٸ بولىپ كەلە جاتىر دەپ سانايمىز.
ودان بٶلەك, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋگە بۇل ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنە تەجەۋ بولىپ وتىر. سەبەبٸ, بٸلە بٸلسەڭٸزدەر, رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ۆ. پۋتيننٸڭ ٶزٸ «ورىس تٸلٸ وفيتسيالنو» دەپ سٶيلەدٸ. ودان قالسا, بٸزدٸڭ پرەزيدەنت تە سولاي سٶيلەدٸ. زاڭگەر رەتٸندە مەن ٶزٸم مۇنى تٷسٸندٸرۋدەن شارشادىم. بۇل ەكەۋٸ بٸر ۇعىم ەمەس, سەبەبٸ «وفيتسيالنو» دەگەن ۇعىم كونستيتۋتسييانىڭ ٶزٸندە قاراستىرىلماعان. بٸراق ەركٸم ٶز پايداسىنا قاراي وسىنى تالقىلاپ, ورىس تٸلٸن ەكٸنشٸ مەملەكەتتٸك تٸل رەتٸندە قابىلداپ جٷر.
– ۇسىنىستارىڭىزدا قانداي مەسەلەلەر جازىلعان?
– ۇسىنىسىمىزدى قازٸر حالىق اراسىندا جيناقتاپ جاتىرمىز. الدىن الا ۇسىنىسىمىز, ەرينە, بار. اينالىپ كەلگەندە, توپ «9-باپ» دەپ اتالادى. وندا بٸرٸنشٸ كەزەڭدە 9-باپتىڭ بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ تارماقتارىنا ٶز ۇسىنىسىمىزدى بەكٸتەمٸز. بٸرٸنشٸ ۇسىنىس, 9-باپتىڭ ەكٸنشٸ تارماعىن مٷلدە الىپ تاستاۋ. ٷشٸنشٸ تارماعىنا دا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ, ودان قالسا, باسقا باپتارعا دا تٷزەتۋلەر ەنگٸزۋ قاجەت دەپ سانايمىز. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, باسقا باپتاردا ادۆوكاتتىق قىزمەتكە, سونداي-اق پرەزيدەنتكە بەرٸلەتٸن ٶكٸلەتتٸكتەرگە قاتىستى مٷمكٸندٸكتەر ٶتە كٶپ. قاراما-قايشىلىقتار دا از ەمەس.
– سٸزدەردٸڭ ۇسىنىستارىڭىز ەسكەرٸلمەسە نە ٸستەيسٸزدەر?
– بٸزدٸڭ ۇسىنىسىمىز, ەرينە, ەسكەرٸلۋٸ كەرەك. سەبەبٸ مۇنى بيلٸك حالىقتىڭ تالقىلاۋىنا جٸبەردٸ. ٶزدەرٸ سىرتتاي قابىلداپ, بۇل تٷپكٸلٸكتٸ شەشٸم دەپ ايتقان جوق. ەلٸ كٷنگە دەيٸن جوبانىڭ استىندا «ۇسىنىستارىڭىز e-ٶتٸنٸش ارقىلى قابىلدانادى» دەپ جازىلىپ تۇر. ەگەر حالىق كٶپتەپ ۇسىنىس بەرەتٸن بولسا, بٸزدٸڭ ۇسىنىسىمىز قابىلدانادى دەپ ويلايمىز.
– مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلمەسە, بۇل كونستيتۋتسييانى بۇزۋ دەپ سانالا ما?
– ٶكٸنٸشكە قاراي, بٷگٸنگٸ تاڭدا قولدانىستاعى رەداكتسييادا دا, بۇرىنعى كونستيتۋتسييادا دا مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلمەسە, بۇل كونستيتۋتسييانى بۇزۋ دەپ سانالمايدى. ٶيتكەنٸ ولارعا ناقتى تالاپ كٶرسەتٸلمەگەن. كونستيتۋتسييادا ونداي باپتار جوق. كونستيتۋتسييا نەگٸزٸنەن جالپىلاما باعىت بەرەدٸ, ال ودان كەيٸنگٸ زاڭدار سونى تولىقتىرۋى كەرەك. مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر تۋرالى تالاپ كونستيتۋتسييادا كٶرسەتٸلمەگەن. مىسالى, ەگەر مەملەكەتتٸك تٸل جالعىز تٸل دەپ كٶرسەتٸلسە, جٶنٸ بٶلەك بولار ەدٸ.
– مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مەرتەبەسٸن كٷشەيتۋ ادام قۇقىقتارىن شەكتەۋ دەپ ايتۋعا بولا ما?
– جوق. سەبەبٸ بٸز كونستيتۋتسييانىڭ باسىندا-اق بۇل قازاق ەلٸ, ياعني قازاق ۇلت قۇراۋشى مەملەكەت ەكەنٸن كٶرسەتەمٸز. بۇل – بارلىق مەملەكەتتەگٸ قالىپتى تەجٸريبە. مەملەكەتتٸك تٸلدٸ كٷشەيتۋ ٶزگەلەردٸڭ قۇقىقتارىن شەكتەمەيدٸ. قازاقستان ۋنيتارلى مەملەكەت بولعاندىقتان, ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ ەتنوس ٶكٸلدەرٸ بولىپ سانالادى. ياعني ولاردىڭ باسقا جەردە ٶز مەملەكەتٸ بار دەگەن سٶز. ال قازاقتاردىڭ مەملەكەتٸ – تەك قازاقستان. مىسالى, قازاقستان ازاماتى رەسەيگە بارىپ, ولاردىڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸن بٸلمەسە, ول زاڭ قازاقستان ازاماتىنىڭ قۇقىعىن شەكتەيدٸ دەۋگە بولمايدى عوي. دەل سول سيياقتى, ەر مەملەكەتتٸڭ ٶز مەملەكەتتٸك تٸلٸ بار.
بۇل جەردە بٸز ٶزگە ۇلتتاردىڭ تٸلدەرٸنە شەكتەۋ قويعالى وتىرعان جوقپىز. قاجەت بولسا, ول زاڭ نورماسىمەن قوسىلادى نەمەسە باسقا زاڭدارمەن تولىقتىرىلادى. ياعني ەشكٸمنٸڭ قۇقىعى شەكتەلمەيدٸ. ەر ۇلت ٶكٸلٸ ٶز انا تٸلٸندە سٶيلەۋگە قۇقىلى ەكەنٸ دە كٶرسەتٸلگەن.
– 9-باپ دەكلاراتيۆتٸ نورما بولىپ قالدى دەگەن پٸكٸرمەن كەلٸسەسٸز بە?
– بۇل 9-باپ ەلٸ ناقتى قابىلدانىپ بٸتكەن جوق. سوندىقتان وعان قازٸر باعا بەرە المايمىز. ٶزدەرٸ دە ايتىپ وتىر عوي, بۇل – جوبا. جوبا رەتٸندە ۇسىنىلدى.
– تٸل مەسەلەسٸ نەگە قوعامدا بٸرٸكتٸرۋشٸ ەمەس, كەرٸسٸنشە داۋلى تاقىرىپقا اينالىپ وتىر?
– دۇرىس ايتاسىز, ەگەر بيلٸك سوعان جاعداي جاساپ, تيٸستٸ زاڭ قابىلداسا تٸل مەسەلەسٸ بٸرٸكتٸرۋشٸ بولا الادى. زاڭ جوق جەردە, قاجەتتٸلٸك جوق جەردە ەشكٸم مەملەكەتتٸك تٸلدە سٶيلەمەيدٸ. 35 جىل بويى سولاي بولىپ كەلدٸ. مەملەكەتتٸك تٸل قازاق تٸلٸ دەپ جارييالاپ, وعان جاپسارلاستىرىپ ورىس تٸلٸن قاتار قويدى. كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزٸندە ورىس تٸلٸندە بٸلٸم العان ازاماتتار سول قالىپتا قالدى, تٸلٸن ٶزگەرتۋگە نيەت ەتپەدٸ. سوندىقتان مەملەكەتتٸك تٸل شىن مەنٸندە ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸن بٸرٸكتٸرەتٸن تٸل بولۋى كەرەك. بۇل بارلىق مەملەكەتتە سولاي. مىسالى, گەرمانيياعا بارساڭ سول ەلدٸڭ تٸلٸندە سٶيلەيسٸڭ, باسقا ەلدەردە دە دەل سولاي. زاڭ نورماسى قيسىق بولعاندىقتان, حالىق بٸر تٸلدٸڭ تٶڭٸرەگٸندە بٸرٸگە الماي وتىر.
– مەملەكەتتٸك تٸلگە قاتىستى تالاپتار نەگە «قىسىم» رەتٸندە قابىلدانادى?
– قوعامدا, تٸپتٸ پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ ٶزٸ مەملەكەتتٸك تٸلدەن كەيٸن ورىس تٸلٸ «وفيتسيالنو» دەپ ايتقان سوڭ, قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋ زاڭ تالابى ەمەس دەگەن تٷسٸنٸك قالىپتاسقان. سول سەبەپتٸ بۇل تالاپ قىسىم رەتٸندە قابىلدانادى. شىنى كەرەك, كەي ازاماتتاردان مەملەكەتتٸك تٸلدە سٶيلەۋدٸ نەمەسە قىزمەت كٶرسەتۋدٸ تالاپ ەتكەندە, اشۋعا بوي الدىرىپ جاتادى. سوندىقتان ول قىسىم رەتٸندە قابىلدانىپ وتىر. بۇل بٸزدٸڭ تٸلدٸك زاڭناماعا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزٸپ جاتىر. ەگەر ناقتى تٷردە «مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸ» دەپ جازىپ, وعان ورىس تٸلٸن جاپسارلاستىرماي كٶرسەتسە, وندا, ەرينە, سوعان باعىنۋعا تۋرا كەلەدٸ.
– سۇقباتىڭىزعا راقمەت!
سۇقباتتاسقان
اقبوتا مۇسابەكقىزى
