Áýelden “aiaǵy bylǵanysh jerdi bylǵasa, aýzy bylǵanysh eldi bylǵaǵan”. Ázir de solai ári búginde ony taily-taiaǵymyzben, jabyla júzege asyrýdamyz. Aitalyq, túbinde Aqań aitqan «asyl da, túzý tilimizdi» tyǵyryqqa tirep tynatyn til shubarlyǵy biz úshin qalypty qubylysqa ainaldy. Eki sózdiń birin oryssha shatyp, osy kúngi tilimiz shýarala jylandai jáne mundaidy esite-esite etimiz de ólip qalǵandai.
Qazannan qaraýyl ketse, itten uiat ketip, sát saiyn vtornik, piatnitsa, iiýl, avgýst, vhod, vyhod, sidene, zadnii, perednii, verhnii, nijnii, svejii, golýboi, lgotnyi, platnyi, etaj, kvartira, stena, parikmaher, biblioteka, vahta, tetrad, lineika, liniia, podýshka, prostnia, davlenie, angina, anemiia, prostýda, jelýdok, bronhy, pechen, pochka dep ońdy-soldy tópep jatamyz.
Al eń bastysy – bulai jón sózge júrmei, sóz arasyna sý júgirtip, syna salyp otyrǵan tilazar teliler ǵana emes. «Tildi buzatyn oqyǵandary» demekshi, sózdiń suraýshy-synaýshysy sanalatyn jazýshy-ǵalymnyń da, ózgege mádenietti sóileýdi úiretýshi muǵalymnyń da kúndelikti tirlikteriniń biri – til shubarlaý bolýda. Tipti tildiń, sózdiń sońǵy saqshysy, saqtaýshysy – aýyl aqsaqaly, aq basty ájeniń ózi: balamnyń vyshshyi abrazavaniiesi bar, vyshshyi ishkolada oqyǵam, abylasnoi bálniise, kándilát náýik, krásnii diiplóm, páróg serdsá eken dep otyrady.
Iá, til shubarlyǵy qazaqtyń úlken-kishi, jaqsy-jalbaiynyń bárine ortaq, arshyp alyp tastaýǵa da bolmaityn, qarǵamasyńa taǵy bolmas jalmaýyzyna ainaldy jáne bir qyzyǵy – mundai sózderdi qazaqsha aitsa, á degennen túsinbei qalatyn da halǵa jettik. Mysaly, bireý: –burylystan túsemin dese, –povorottan ba? nemese «-shái s molokom ba?» – dep qaita surap, senbi, sársenbi dese, taǵy da – ne dediń, ol qai kún edi, orysshasy qalai? – dep qalamyz.
Iaǵni durys sózden jaǵymyz ǵana jańylyp qoimai, qulaǵymyz da tana bastady.
Sirá, qaidan qulaq shyǵarsa da, qazanshynyń óz erki, aýyz da, sóz de ózimdiki, qalai aitqanymda kimniń, ne jumysy bar deýge de bolar! Degenmen, ańdamai sóilegen aýyrmai óledi. Ańdaýsyz aýyzdan ary da beri aityla bergen soń, kóńildegi kórikti oidan ne qalmaq? Sóiler sóz qalai túzelmek? Bir-eki aýyz sózdi túzý, túgel aita almai turyp, memlekettik til týraly másele kóterip, zańdy ózgerteiik, qazaqshaǵa kósheiik dep kósemsýde ne mán bolmaq?
Al til shubarlyǵy dep bógde til sózin nemese basqa da birlikterin aralastyra sóileýdi aitamyz.
Munyń basty belgisi – tilde burynnan bar, kúni keshege deiin minsiz qoldanylyp, sóilenilip kelgen sóz ornyna, onyń oryssha nemese basqa tildik nusqasy, tilaralyq para-pary (mejiazykovoi ekvivalent) qoldanylady.
Ekinshiden, ol sóileý tilinde paida bolady.
Úshinshiden, áýelide tildiń ózine emes, sol tildiń belgili bir sóilermenderine, olardyń ana tilinde sóileý mádenietine qatysty kórinedi. Degenmen, keń tarap, tereńdei kele tildiń buzylýyna, jańa, shubar tildiń týyp-qalyptasýyna da alyp keledi. Iaǵni ýaqyt óte kele tilge de qatysty bolady. Sóilermenniń ǵana emes, tildiń de kemistigine ainalady.
Tórtinshiden, til shubarlyǵy mindetti túrde bógde til, bógde el, jurt yqpalymen jáne eki negizde paida bolady ári úsh kezeńnen turady.
Osyǵan orai, ol elikpeli til shubarlyǵy, erikten tys til shubarlyǵy, túpkilikti til shubarlyǵy degen túrlerge bólinedi.
Elikpeli til shubarlyǵy
Til shubarlyǵynyń áýelgi kezeńinde qandai da til sóilermeniniń birazy, belgili bir áleýmettik toby birqatar shetel sózin sán kórip, óz tiline, ainalasyna tańa bastaidy da, óz kezeginde tildiń qalǵan sóilermeni de solarǵa eliktei sóileitin bolady.
Orys aqsúiekteriniń bir kezderi frantsýzǵa, eýropalyqtarǵa eliktep, olardyń sózderin qoldana sóileýge áýes bolǵany osyǵan jatady. Mysaly, olar kezinde mersi, orevýar, selábi, gýdbai, ain moment, bravo, bis, sýdar, sýdarynia, ser, mademýazel, ledi, miledi, djentelmeny, senor, sentimentalno, galantno degendei sózderdi ádemi kórip, áýes bolyp aitty.
Bul jai qazaq oqyǵandarynyń da, alǵash oryssha úirengenderdiń de kóbiniń basynda boldy. Qazaq ta orystyq, eýropalyq privet, saliýt, chao, poka, pajalysta, da, alo, i (jáne), papa, mama, diadia, tetia, konechno, ábizatelno, malades, kommýnikabelnyi, shef, hobbi degendeilerdi qyzyq, artyqsha kórdi. Qyzym demei, docha, dochka, dochenka degendi unatty. Tipti diskreditirovat, diskriminatsiia, dissimiliatsiia, distribiýter, distsiplinirovannyi, interpretatsiia, koalitsiia, konfessionalnyi, konfidentsialnyi, reablitatsiia, transportabelnyi, fizionomiia, fizioterapiia, tsivilizatsiia, shizofreniia siiaqty aitýǵa qiyn ári 5-7 býyndy uzyn sózderdiń ózin sol ázdektigine bola, qiyn da bolsa, aita alatyndyǵyn kórsetý úshin tilin burap, daýysyn keltirip úirenip aldy, qalai da aitatyn boldy.
Qazirgi tańda da yay, yes, okei, sýper, nonsens, konsensýs, noý-haý, sto pýdov, brifing, granpri, adrenalin, brend, negativ, pozitiv, nominatsiia, niýans, ofis, toefl, tok-shoý, kvartet, dýet, trio, hit (parad), konsolidatsiia, konsortsiým, kotrabanda, tolerantnost (kónbistik), reiting, kvorým, kvota, ekspremer, boss, bonýs, verdikt, dantist, market, glamýr, eskiz, spagetti, ýnikým, ekstremým, eksess, ekskliýziv degender osyndai «súikimdi» sózder tobyn quraidy.
Sondyqtan muny paida bolý sebebi boiynsha elikpeli til shubarlyǵy nemese tildiń bylǵanýy desek bolady. Elikpeli til shubarlyǵy qoǵamnyń azdaǵan sáńqoi, jyltyraqqumar bóligin qamtidy jáne birqatar sózder aiasymen shekteledi. Árine, aty «til shubarlyǵy» bolyp, tilge qatysty bolǵan soń, zaty da sodan bolar delinip, ádette, sebebi tilden izdeledi.
Alaida, mundai basqa til sózine, sóileýine áýestiktiń ózi tilden tys eki sebepten týady.
Birinshiden, adam adam bolǵan soń mimyrt tirliktegi birizdi-biróńdilikten, qarapaiym-qarabaiyrlyqtan jalyqpai, jańa, jyltyraǵan nársege qumartpai nemese áldeqaida umtylmai, ózin áldenege arnamai tura almaidy. Degenmen qalypty, durys joldaǵy adam boiyndaǵy bul «kemistik» ornyn oń niet, izgi qasiet, jasampaz áreketteri arqyly toltyryp, jaqsy isterimen eńserip otyrady. Onyń erigip-eligerlik ýaqyty da bolmaidy.
Al «Jalyǵý bar, shalqý bar, ish pysý bar, Jańa súigish adamzat – kórseqyzar» nemese «Nadanǵa aram jaqsynyń sózin uqpaq» degendei, adal eńbek, durystyqtan ainyp, aýyrdyń ústi, jeńildiń astyn tańdaǵan kerjalqaý, talapsyzdar jón sózden jańylyp-jaltara bastaidy, barǵa senbei, joqqa senedi, kez kelgen qańsyqty tańsyq kóredi, jyltyraǵannyń bárin ústine jamap-jasqap, japsyryp baǵady. Olai etpesine, basqa ister isi de bolmaidy.
Ekinshiden, bir frantsýz saýynshysy sútti nemisterdiń milch deitinin esitip, «–denderi saý ma, onyń aty La lee ǵoi» – degen eken. Dál osylai, qalypty jaǵdaida bireýdiń, ásirese ál-aýqaty ózińnen kóp tómen jurttyń birtúrli sózderin áspettep, aitpaq túgili kem kórip, qor sanaý, mazaq qylý – daǵdyly jait. Mysaly, Abai sózimen aitsaq, bir kezderi qazekeń «..úi tóbesine salam dep Arqadan qamys artqan, shúldirlegen tájik ... atqa minse sharshap, jaiaý júrse demin alady, noǵai degenshe noqai deseńshi ... Orys oiyna kelgenin qylady degen ... ne aitsa soǵan nanady, «uzyn qulaqty» taýyp ber depti» dep kúlgen.
Biraq ýaqyt ozyp, zaman ózgere kele sol qazaq orystyń isine tánti, sózine ińkár kúige tústi jáne búginde orysty ysyryp qoiyp, ańsary aǵylyshynǵa aýyp otyr, al erteń, búrsúgúni qalai bolaryn bir qudai biledi. Iaǵni beldi, bedeldi jurttyń qylyǵyn qaitalap, sózin aitqyshtaýdyń arjaǵynda ony ózinen joǵary sanaý, oǵan moiynsuný, uqsap-baǵý qulqy jatady.
Árine, atalǵan eki jai da adamnyń azǵyndaýynyń belgisi jáne onyń ózi ol ómir súrip otyrǵan qoǵamnyń, júieniń azýynan bolady. Aitalyq, kezinde orys basynan ótken eýropashyldyq ta, keshe-búgingi qazaq basyndaǵy orysshyl-batysshyldyq ta qoǵamnyń kemdiginen, eldiń azǵyndyǵynan bastaý alyp, solarmen tuspa-tus keldi jáne kelip otyr.
Al elikpeli til shubarlyǵy munan ary asqynyp, erikten tys til shubarlyǵynyń týýyna, ornyǵýyna negiz bolýy múmkin.
jalǵasy bar...
Yspandiiar Aqaiuly,
turki.kz saitynyń bas redaktory
