ەۋەلدەن “اياعى بىلعانىش جەردٸ بىلعاسا, اۋزى بىلعانىش ەلدٸ بىلعاعان”. ەزٸر دە سولاي ەرٸ بٷگٸندە ونى تايلى-تاياعىمىزبەن, جابىلا جٷزەگە اسىرۋدامىز. ايتالىق, تٷبٸندە اقاڭ ايتقان «اسىل دا, تٷزۋ تٸلٸمٸزدٸ» تىعىرىققا تٸرەپ تىناتىن تٸل شۇبارلىعى بٸز ٷشٸن قالىپتى قۇبىلىسقا اينالدى. ەكٸ سٶزدٸڭ بٸرٸن ورىسشا شاتىپ, وسى كٷنگٸ تٸلٸمٸز شۋارالا جىلانداي جەنە مۇندايدى ەسٸتە-ەسٸتە ەتٸمٸز دە ٶلٸپ قالعانداي.
قازاننان قاراۋىل كەتسە, يتتەن ۇيات كەتٸپ, سەت سايىن ۆتورنيك, پياتنيتسا, ييۋل, اۆگۋست, ۆحود, ۆىحود, سيدەنە, زادنيي, پەرەدنيي, ۆەرحنيي, نيجنيي, سۆەجيي, گولۋبوي, لگوتنىي, پلاتنىي, ەتاج, كۆارتيرا, ستەنا, پاريكماحەر, بيبليوتەكا, ۆاحتا, تەتراد, لينەيكا, لينييا, پودۋشكا, پروستنيا, داۆلەنيە, انگينا, انەمييا, پروستۋدا, جەلۋدوك, برونحى, پەچەن, پوچكا دەپ وڭدى-سولدى تٶپەپ جاتامىز.
ال ەڭ باستىسى – بۇلاي جٶن سٶزگە جٷرمەي, سٶز اراسىنا سۋ جٷگٸرتٸپ, سىنا سالىپ وتىرعان تٸلازار تەلٸلەر عانا ەمەس. «تٸلدٸ بۇزاتىن وقىعاندارى» دەمەكشٸ, سٶزدٸڭ سۇراۋشى-سىناۋشىسى سانالاتىن جازۋشى-عالىمنىڭ دا, ٶزگەگە مەدەنيەتتٸ سٶيلەۋدٸ ٷيرەتۋشٸ مۇعالىمنىڭ دا كٷندەلٸكتٸ تٸرلٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ – تٸل شۇبارلاۋ بولۋدا. تٸپتٸ تٸلدٸڭ, سٶزدٸڭ سوڭعى ساقشىسى, ساقتاۋشىسى – اۋىل اقساقالى, اق باستى ەجەنٸڭ ٶزٸ: بالامنىڭ ۆىششىي ابرازاۆانٸيەسٸ بار, ۆىششىي ٸشكولادا وقىعام, ابىلاسنوي بەلنٸيسە, كەنديلەت نەۋٸك, كرەسنٸي دٸيپلٶم, پەرٶگ سەردسە ەكەن دەپ وتىرادى.
يە, تٸل شۇبارلىعى قازاقتىڭ ٷلكەن-كٸشٸ, جاقسى-جالبايىنىڭ بەرٸنە ورتاق, ارشىپ الىپ تاستاۋعا دا بولمايتىن, قارعاماسىڭا تاعى بولماس جالماۋىزىنا اينالدى جەنە بٸر قىزىعى – مۇنداي سٶزدەردٸ قازاقشا ايتسا, ە دەگەننەن تٷسٸنبەي قالاتىن دا حالعا جەتتٸك. مىسالى, بٸرەۋ: –بۇرىلىستان تٷسەمٸن دەسە, –پوۆوروتتان با? نەمەسە «-شەي س مولوكوم با?» – دەپ قايتا سۇراپ, سەنبٸ, سەرسەنبٸ دەسە, تاعى دا – نە دەدٸڭ, ول قاي كٷن ەدٸ, ورىسشاسى قالاي? – دەپ قالامىز.
ياعني دۇرىس سٶزدەن جاعىمىز عانا جاڭىلىپ قويماي, قۇلاعىمىز دا تانا باستادى.
سٸرە, قايدان قۇلاق شىعارسا دا, قازانشىنىڭ ٶز ەركٸ, اۋىز دا, سٶز دە ٶزٸمدٸكٸ, قالاي ايتقانىمدا كٸمنٸڭ, نە جۇمىسى بار دەۋگە دە بولار! دەگەنمەن, اڭداماي سٶيلەگەن اۋىرماي ٶلەدٸ. اڭداۋسىز اۋىزدان ارى دا بەرٸ ايتىلا بەرگەن سوڭ, كٶڭٸلدەگٸ كٶرٸكتٸ ويدان نە قالماق? سٶيلەر سٶز قالاي تٷزەلمەك? بٸر-ەكٸ اۋىز سٶزدٸ تٷزۋ, تٷگەل ايتا الماي تۇرىپ, مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى مەسەلە كٶتەرٸپ, زاڭدى ٶزگەرتەيٸك, قازاقشاعا كٶشەيٸك دەپ كٶسەمسۋدە نە مەن بولماق?
ال تٸل شۇبارلىعى دەپ بٶگدە تٸل سٶزٸن نەمەسە باسقا دا بٸرلٸكتەرٸن ارالاستىرا سٶيلەۋدٸ ايتامىز.
مۇنىڭ باستى بەلگٸسٸ – تٸلدە بۇرىننان بار, كٷنٸ كەشەگە دەيٸن مٸنسٸز قولدانىلىپ, سٶيلەنٸلٸپ كەلگەن سٶز ورنىنا, ونىڭ ورىسشا نەمەسە باسقا تٸلدٸك نۇسقاسى, تٸلارالىق پارا-پارى (مەجيازىكوۆوي ەكۆيۆالەنت) قولدانىلادى.
ەكٸنشٸدەن, ول سٶيلەۋ تٸلٸندە پايدا بولادى.
ٷشٸنشٸدەن, ەۋەلٸدە تٸلدٸڭ ٶزٸنە ەمەس, سول تٸلدٸڭ بەلگٸلٸ بٸر سٶيلەرمەندەرٸنە, ولاردىڭ انا تٸلٸندە سٶيلەۋ مەدەنيەتٸنە قاتىستى كٶرٸنەدٸ. دەگەنمەن, كەڭ تاراپ, تەرەڭدەي كەلە تٸلدٸڭ بۇزىلۋىنا, جاڭا, شۇبار تٸلدٸڭ تۋىپ-قالىپتاسۋىنا دا الىپ كەلەدٸ. ياعني ۋاقىت ٶتە كەلە تٸلگە دە قاتىستى بولادى. سٶيلەرمەننٸڭ عانا ەمەس, تٸلدٸڭ دە كەمٸستٸگٸنە اينالادى.
تٶرتٸنشٸدەن, تٸل شۇبارلىعى مٸندەتتٸ تٷردە بٶگدە تٸل, بٶگدە ەل, جۇرت ىقپالىمەن جەنە ەكٸ نەگٸزدە پايدا بولادى ەرٸ ٷش كەزەڭنەن تۇرادى.
وسىعان وراي, ول ەلٸكپەلٸ تٸل شۇبارلىعى, ەرٸكتەن تىس تٸل شۇبارلىعى, تٷپكٸلٸكتٸ تٸل شۇبارلىعى دەگەن تٷرلەرگە بٶلٸنەدٸ.
ەلٸكپەلٸ تٸل شۇبارلىعى
تٸل شۇبارلىعىنىڭ ەۋەلگٸ كەزەڭٸندە قانداي دا تٸل سٶيلەرمەنٸنٸڭ بٸرازى, بەلگٸلٸ بٸر ەلەۋمەتتٸك توبى بٸرقاتار شەتەل سٶزٸن سەن كٶرٸپ, ٶز تٸلٸنە, اينالاسىنا تاڭا باستايدى دا, ٶز كەزەگٸندە تٸلدٸڭ قالعان سٶيلەرمەنٸ دە سولارعا ەلٸكتەي سٶيلەيتٸن بولادى.
ورىس اقسٷيەكتەرٸنٸڭ بٸر كەزدەرٸ فرانتسۋزعا, ەۋروپالىقتارعا ەلٸكتەپ, ولاردىڭ سٶزدەرٸن قولدانا سٶيلەۋگە ەۋەس بولعانى وسىعان جاتادى. مىسالى, ولار كەزٸندە مەرسي, ورەۆۋار, سەلەبي, گۋدباي, اين مومەنت, براۆو, بيس, سۋدار, سۋدارىنيا, سەر, مادەمۋازەل, لەدي, ميلەدي, دجەنتەلمەنى, سەنور, سەنتيمەنتالنو, گالانتنو دەگەندەي سٶزدەردٸ ەدەمٸ كٶرٸپ, ەۋەس بولىپ ايتتى.
بۇل جاي قازاق وقىعاندارىنىڭ دا, العاش ورىسشا ٷيرەنگەندەردٸڭ دە كٶبٸنٸڭ باسىندا بولدى. قازاق تا ورىستىق, ەۋروپالىق پريۆەت, ساليۋت, چاو, پوكا, پاجالىستا, دا, الو, ي (جەنە), پاپا, ماما, دياديا, تەتيا, كونەچنو, ەبيزاتەلنو, مالادەس, كوممۋنيكابەلنىي, شەف, حوببي دەگەندەيلەردٸ قىزىق, ارتىقشا كٶردٸ. قىزىم دەمەي, دوچا, دوچكا, دوچەنكا دەگەندٸ ۇناتتى. تٸپتٸ ديسكرەديتيروۆات, ديسكريميناتسييا, ديسسيميلياتسييا, ديستريبيۋتەر, ديستسيپلينيروۆاننىي, ينتەرپرەتاتسييا, كواليتسييا, كونفەسسيونالنىي, كونفيدەنتسيالنىي, رەابليتاتسييا, ترانسپورتابەلنىي, فيزيونومييا, فيزيوتەراپييا, تسيۆيليزاتسييا, شيزوفرەنييا سيياقتى ايتۋعا قيىن ەرٸ 5-7 بۋىندى ۇزىن سٶزدەردٸڭ ٶزٸن سول ەزدەكتٸگٸنە بولا, قيىن دا بولسا, ايتا الاتىندىعىن كٶرسەتۋ ٷشٸن تٸلٸن بۇراپ, داۋىسىن كەلتٸرٸپ ٷيرەنٸپ الدى, قالاي دا ايتاتىن بولدى.
قازٸرگٸ تاڭدا دا yay, yes, وكەي, سۋپەر, نونسەنس, كونسەنسۋس, نوۋ-حاۋ, ستو پۋدوۆ, بريفينگ, گرانپري, ادرەنالين, برەند, نەگاتيۆ, پوزيتيۆ, نوميناتسييا, نيۋانس, وفيس, توەفل, توك-شوۋ, كۆارتەت, دۋەت, تريو, حيت (پاراد), كونسوليداتسييا, كونسورتسيۋم, كوتراباندا, تولەرانتنوست (كٶنبٸستٸك), رەيتينگ, كۆورۋم, كۆوتا, ەكسپرەمەر, بوسس, بونۋس, ۆەرديكت, دانتيست, ماركەت, گلامۋر, ەسكيز, سپاگەتتي, ۋنيكۋم, ەكسترەمۋم, ەكسەسس, ەكسكليۋزيۆ دەگەندەر وسىنداي «سٷيكٸمدٸ» سٶزدەر توبىن قۇرايدى.
سوندىقتان مۇنى پايدا بولۋ سەبەبٸ بويىنشا ەلٸكپەلٸ تٸل شۇبارلىعى نەمەسە تٸلدٸڭ بىلعانۋى دەسەك بولادى. ەلٸكپەلٸ تٸل شۇبارلىعى قوعامنىڭ ازداعان سەڭقوي, جىلتىراققۇمار بٶلٸگٸن قامتيدى جەنە بٸرقاتار سٶزدەر اياسىمەن شەكتەلەدٸ. ەرينە, اتى «تٸل شۇبارلىعى» بولىپ, تٸلگە قاتىستى بولعان سوڭ, زاتى دا سودان بولار دەلٸنٸپ, ەدەتتە, سەبەبٸ تٸلدەن ٸزدەلەدٸ.
الايدا, مۇنداي باسقا تٸل سٶزٸنە, سٶيلەۋٸنە ەۋەستٸكتٸڭ ٶزٸ تٸلدەن تىس ەكٸ سەبەپتەن تۋادى.
بٸرٸنشٸدەن, ادام ادام بولعان سوڭ ميمىرت تٸرلٸكتەگٸ بٸرٸزدٸ-بٸرٶڭدٸلٸكتەن, قاراپايىم-قارابايىرلىقتان جالىقپاي, جاڭا, جىلتىراعان نەرسەگە قۇمارتپاي نەمەسە ەلدەقايدا ۇمتىلماي, ٶزٸن ەلدەنەگە ارناماي تۇرا المايدى. دەگەنمەن قالىپتى, دۇرىس جولداعى ادام بويىنداعى بۇل «كەمٸستٸك» ورنىن وڭ نيەت, ٸزگٸ قاسيەت, جاسامپاز ەرەكەتتەرٸ ارقىلى تولتىرىپ, جاقسى ٸستەرٸمەن ەڭسەرٸپ وتىرادى. ونىڭ ەرٸگٸپ-ەلٸگەرلٸك ۋاقىتى دا بولمايدى.
ال «جالىعۋ بار, شالقۋ بار, ٸش پىسۋ بار, جاڭا سٷيگٸش ادامزات – كٶرسەقىزار» نەمەسە «نادانعا ارام جاقسىنىڭ سٶزٸن ۇقپاق» دەگەندەي, ادال ەڭبەك, دۇرىستىقتان اينىپ, اۋىردىڭ ٷستٸ, جەڭٸلدٸڭ استىن تاڭداعان كەرجالقاۋ, تالاپسىزدار جٶن سٶزدەن جاڭىلىپ-جالتارا باستايدى, بارعا سەنبەي, جوققا سەنەدٸ, كەز كەلگەن قاڭسىقتى تاڭسىق كٶرەدٸ, جىلتىراعاننىڭ بەرٸن ٷستٸنە جاماپ-جاسقاپ, جاپسىرىپ باعادى. ولاي ەتپەسٸنە, باسقا ٸستەر ٸسٸ دە بولمايدى.
ەكٸنشٸدەن, بٸر فرانتسۋز ساۋىنشىسى سٷتتٸ نەمٸستەردٸڭ milch دەيتٸنٸن ەسٸتٸپ, «–دەندەرٸ ساۋ ما, ونىڭ اتى La lee عوي» – دەگەن ەكەن. دەل وسىلاي, قالىپتى جاعدايدا بٸرەۋدٸڭ, ەسٸرەسە ەل-اۋقاتى ٶزٸڭنەن كٶپ تٶمەن جۇرتتىڭ بٸرتٷرلٸ سٶزدەرٸن ەسپەتتەپ, ايتپاق تٷگٸلٸ كەم كٶرٸپ, قور ساناۋ, مازاق قىلۋ – داعدىلى جايت. مىسالى, اباي سٶزٸمەن ايتساق, بٸر كەزدەرٸ قازەكەڭ «..ٷي تٶبەسٸنە سالام دەپ ارقادان قامىس ارتقان, شٷلدٸرلەگەن تەجٸك ... اتقا مٸنسە شارشاپ, جاياۋ جٷرسە دەمٸن الادى, نوعاي دەگەنشە نوقاي دەسەڭشٸ ... ورىس ويىنا كەلگەنٸن قىلادى دەگەن ... نە ايتسا سوعان نانادى, «ۇزىن قۇلاقتى» تاۋىپ بەر دەپتٸ» دەپ كٷلگەن.
بٸراق ۋاقىت وزىپ, زامان ٶزگەرە كەلە سول قازاق ورىستىڭ ٸسٸنە تەنتٸ, سٶزٸنە ٸڭكەر كٷيگە تٷستٸ جەنە بٷگٸندە ورىستى ىسىرىپ قويىپ, اڭسارى اعىلىشىنعا اۋىپ وتىر, ال ەرتەڭ, بٷرسٷگٷنٸ قالاي بولارىن بٸر قۇداي بٸلەدٸ. ياعني بەلدٸ, بەدەلدٸ جۇرتتىڭ قىلىعىن قايتالاپ, سٶزٸن ايتقىشتاۋدىڭ ارجاعىندا ونى ٶزٸنەن جوعارى ساناۋ, وعان مويىنسۇنۋ, ۇقساپ-باعۋ قۇلقى جاتادى.
ەرينە, اتالعان ەكٸ جاي دا ادامنىڭ ازعىنداۋىنىڭ بەلگٸسٸ جەنە ونىڭ ٶزٸ ول ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان قوعامنىڭ, جٷيەنٸڭ ازۋىنان بولادى. ايتالىق, كەزٸندە ورىس باسىنان ٶتكەن ەۋروپاشىلدىق تا, كەشە-بٷگٸنگٸ قازاق باسىنداعى ورىسشىل-باتىسشىلدىق تا قوعامنىڭ كەمدٸگٸنەن, ەلدٸڭ ازعىندىعىنان باستاۋ الىپ, سولارمەن تۇسپا-تۇس كەلدٸ جەنە كەلٸپ وتىر.
ال ەلٸكپەلٸ تٸل شۇبارلىعى مۇنان ارى اسقىنىپ, ەرٸكتەن تىس تٸل شۇبارلىعىنىڭ تۋۋىنا, ورنىعۋىنا نەگٸز بولۋى مٷمكٸن.
جالعاسى بار...
ىسپاندييار اقايۇلى,
turki.kz سايتىنىڭ باس رەداكتورى
