Búgin Nur-Sultan qalasynda Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti Q.K. Toqaevtyń Ulttyq qoǵamdyq senim keńesindegi qazaq tilin jańǵyrtýǵa bailanysty aitqan oilary boiynsha Mádeniet jáne sport ministrliginiń uiymdastyrýymen jiyn ótti.
Prezidenttiń til reformasyna bailanysty Ulttyq qoǵamdyq senim keńesindegi oilarynan óristeitin bastamalardy júzege asyrýdyń baǵyttary men mindetterin aiqyndaýdy maqsat etken sharaǵa til saiasaty salasy mamandary men ǵalymdar qatysty. Olar óz kezeginde til reformasy tóńiregindegi oi-pikirleri men usynystaryn ortaǵa salyp, tyń ideialar saraptaldy.
Alqaly otyrystyń alǵashqy sózin alǵan Qazaqstan Respýblikasy Mádeniet jáne sport vitse-ministri N.Dáýeshov:
- Ózderińizge belgili, Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti Q.K. Toqaev aǵymdaǵy jylǵy 20 jeltoqsanda Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń 2-otyrysynda qazaq tilin jańǵyrtýǵa qatysty tapsyrma berdi. Buǵan deiin de latyn grafikasyna negizdelgen álipbidi jetildirýge qatysty bergen tapsyrmasy boiynsha jumystar atqarylǵan bolatyn. Bul iste bizden muqiiattylyqty talap etýde. Ásirese, mamandar, filolog ǵalymdarymyzǵa osy bir mańyzdy qadamda asa jaýapkershilikpen qaraýdy tapsyrdy. Árine, ǵylymi jaǵynan da, praktikalyq turǵydan da jumys qarqyndy júrgizildi. Degenmen álipbiimizdi latyn grafikasyna kóshirý jumystaryn ǵylymi turǵydan taǵy bir márte zerdeleýdi qoǵam talap etýde. Búgingi jiynymyzdyń maqsaty bekitilgen álipbiimizge Ulttyq komissiia janyndaǵy Orfografiialyq jumys toby ǵalymdarynyń engizgen usynystaryn taǵy bir márte zerdelep, basqa halyqtarda júrgizilgen til reformasyna tereńdep qarap, túiin túiý, qorytyndy jasaý bolyp otyr, - dedi.
Shara barysynda qazaq tiliniń latyn álipbiine kóshirý kezeńindegi tildik reformanyń orny men mańyzy, tildiń ishki áleýeti men ekstralingvistikalyq faktorlardyń áseri, tildi oqytý men úiretý ádistemesin ońtailandyrý, tildegi yqshamdalý úderisi siiaqty mańyzdy máseleler sóz bolady.
Jazý reformasynyń sátti, ári ýaqtyly júzege asýy úshin f.ǵ.k. G.Mamyrbekova myna nárselerge basa nazar aýdarǵan durys deidi:
1. Prezident álipbidi jetildirýge bailanysty sheshim qabyldanǵan soń qoǵam pikirimen sanasý maqsatynda jekelegen azamattar tarapynan usynylǵan álipbi jobalary talqylaýdan ótip jatyr. Bul árine, paidaly, durys. Desek te aldaǵy ýaqytta kelip túsip jatqan bundai jobalardyńárqaisysyn talqylaýǵa ýaqyt ketirmei, orfografiialyq top músheleri durys dep tanyǵan, ońtaily álipbi jobasy tez arada Úkimetke usynylýy kerek. Sebebi, ulttyq jazýdyń sharttaryna sáikes kelmeitin, qazaq jazýyna jaramaityn álipbi jobalaryn talqylaýǵa ýaqyt ketirýdiń qajeti joq.
2. Bir dybys bir tańbamen belgilenýi kerek, ár dybysqa jeke-jeke tańba arnalýy kerek, digraf, trigraftar álipbi quramynda bolmaýy kerek degen printsipten aýytqymaýymyz qajet, bul orfografiialyq jumys tobynyń qarary retinde resmi túrde usynylǵany durys. Bundai resmi túrdegi qarardyń bolmaýy kesirinen álipbi jobasyn usynýshylar tarapynan eki dybysty bir tańbamen berý, t.b. kemshilikter oryn alyp jatyr.
3. Jazý reformasyna qoǵam bei-jai qaramaityny anyq, osy turǵydan alǵanda ǵalymdar tarapynan bolsyn, halyq tarapynan bolsyn pikirqaishylyq pen daý-damaidyń oryn alý zańdylyq jáne buny toqtatpasa ol jalǵasa beredi, eshqashan toqtamaidy. Sol úshin durys dep tanylǵan 4-shi álipbi men emle erejesi resmi túrde arnaiy Jarlyqpen bekitilýi kerek (maquldaný emes). Emle erejesi bekitilgennen keiin júieli jumys júredi. Latyn álipbiine kóshý jumystarynyń barlyǵy osy emle erejesine tirelip otyr.
4. Qazir 42 árip 32 áripke túskennen keiin emledegi eń kóp ózgeris kirme sózderdi tańbalaýda bolyp otyr. Osy máselede pýristik baǵytty ustanýshylar men kerisinshe jaqtamaýshylar tarapynan pikir ekige jaryldy. Pýristik baǵyttyń jaǵymdy da, jaǵymsyz da tustary bolatyndyǵyn eskerýimiz kerek.
Ministr sózin ministir, ýniversitet sózin únibersitet, film sózin pilim dep jazǵannan eshkim patriot bolyp ketpeidi, bulaisha túbegeili tóńkeris jasaýǵa asyqpaýymyz kerek. Sebebi biz HH ǵasyrda emes, HHI ǵasyrda aqparattyq tehnologiia damyǵan zamanda, úshtildilik júiesi bar qoǵamda otyrǵanymyzdy jáne kiril sanadaǵy halyq pen latyn sanadaǵy jas urpaqtyń aralyǵynda otyrǵanymyzdy umytpaǵanymyz jón,- dedi.
Sondai-aq jiyn barysynda halyqaralyq tájiribeler, atap aitqanda, túrki, aǵylshyn, orys tilderindegi reformalar barysy týraly da baiandamalar jasaldy. Aǵylshyn tilindegi yqshamdaý qubylysy jóninde f.ǵ.k. N.Rsalieva sóz alsa, túrki tilderindegi til reformasy tájiribesimen Nazarbaev Ýniversitetiniń professory, f.ǵ.k. J.Aǵabekova bólisti.
Jiyn barysynda L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń, Qazaq biznes jáne tehnologiia ýniversitetiniń jáne Eýraziia gýmanitarlyq institýtynyń ǵalymdary óz oilaryn ortaǵa salsa, Almaty qalasynan A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynyń, Abai atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogikalyq ýniversitetiniń ǵalymdary onlain bailanysqa shyqty.
- Eń aldymen biz til mamandaryn daiyndaý máselesine mán berýimiz kerek. Sebebi tildiq qubylys, emle ereje ýaqyt ótken saiyn yqshamdaý men qoǵam suranysy men zaman talabyna sai ózgeristi qajet etedi. Onyń aldyn alý úshin myqty mamandy JOO-da daiyndaýdy qalǵa alýymyz kerek. Al bizdiń qazirgi JOO-nan bilim alyp shyqqan mamandarymyz tek 3 baǵytta ǵana jumys jasaýǵa jaramdy. Olar: muǵalim, aýdarmashy, biren sarany ǵana ǵalym bolady. Til reformasy degende tereńinen jańǵyrýdy qajet etetin negizgi dúnie osy,- deidi Sh.Shaiahmetov atyndaǵy "Til-Qazyna" ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń ǵalym hatshysy A.Fazyljanova.
Basqosý erkin formattaǵy ǵalymdardyń pikir almasýymen jalǵasty. Salmaqty oilar men utymdy usynystar quzyrly organdarǵa jetkiziledi degen túiindi sózben qorytyndylandy.
