Filologiia ǵylymdarynyń kandidaty Nursáýle Rsalieva latyn grafikasyndaǵy jańa jetildirilgen qazaq álipbiinde i ornyna nelikten i tańbasy alynbaǵanyn túsindirip berdi. Til mamanynyń aitýynsha ǵalymdar tól árpimizdiń birin tańbalaý tóńireginde birshama pikir almasyp, ortaq sheshimge kelgen, dep habarlaidy QazAqparat.
2020 jyldyń 28-29 qazan kúnderi jetildirilgen álipbi jobasyndaǵy diakritikalyq tańbalardy synamadan ótkizý boiynsha respýblikalyq deńgeide talqylaý sharalary ótkizilip, sonyń nátijelerine tereń taldaý jasalǵan. Nursáýle Rsalieva sol talqylaýda óńirlerdiń til mamandary keibir qaitalanyp keletin pikirlerdi jii aitqanyn tilge tiek etedi. Olardyń birqatary /i/ men /i/ dybystarynyń tańbasyna qatysty aitylǵan: /i/ dybysyn i árpi arqyly, kerisinshe /i/ dybysyn (tóbesi túrtilmegen) ɪ tańbasy arqyly jazý olardy bir-birinen ajyratý turǵysynan ońai bolmaǵany, daýysty /i/ dybysynyń ústindegi úirenshikti núkteniń alynyp tastalǵany óz ortalarynda pikirtalas týdyrǵan.
«Sonymen, «Nege i ornyna i alynbady?» degen suraqqa jaýap bereiik», - deidi Nursáýle Rsalieva.
Onyń aitýynsha orfografiialyq jumys tobynyń birqatar ǵalymdary i ornyna (tóbesi túrtilmegen) ɪ tańbasyn alýdy qoldaǵan. Oǵan mynadai sebepter negiz bolǵan:
1. /á/, /ú/, /ó/ dybystaryn tańbalaýǵa ýmlaýttar (ä ü ö) alynǵandyqtan, bul dybystardyń qoldanysy jii bolmasa da bularmen birge keletin /i/ dybysynyń jiiligi joǵary, soǵan orai sózústi qosalqy tańbalary tym kóbeiip ketedi de, jazýdy usqynsyz kórsetedi. Mysaly, ózimizdiń úiimizdiń áinegi dep jazsaq, özimizdiŋ üɪimizdiŋ äɪnegi bolady. Al, kerisinshe, /i/ dybysyn ɪ-men jazsaq, bul mysal özɪmɪzdɪŋ üiɪmɪzdɪŋ äinegɪ bolyp jinaqy kórinedi;
2. i tańbasy /i/ ornyna jumsalsa, sheteldik terminder ońai jazylyp, tanylady: institut, indeks;
3. iu diftongy (qosar /iu/ dybysy) iu arqyly beriletin bolǵandyqtan, mundaǵy i bólshegin ɪ tańbasymen berý tym qolaisyz bolyp keter edi, sebebi, ɪu tirkesi kózshalymǵa kirildegi /sh/ siiaqty nemese ɪɪɪ (úsh taiaqsha) ispetti qabyldanady. Baspa jazýymen osylai bolyp turǵanda, qolmen jazýda tipti sh árpinen aiyrmashylyǵy bolmai qalǵan bolar edi.
4. «Qolmen jazý tolyǵymen qoldanystan shyǵady, tek qana tehnikalyq quraldardyń kómegimen jazatyn ýaqyt kele jatyr» degen de pikirler aitylady.
Orfografiialyq jumys tobynyń birqatar ǵalymdary i ornyna i alyný kerektigi týraly pikirdi qoldaǵan. Bul jaqtyń ýáji mynadai bolypty:
1. Eń birinshi qolailylyq qazaqtyń tól dybystaryn belgileýge jasalý kerek:
a) jazýdan jazýǵa kóshý birtindep iske qosylyp ketetin mehanizm bolǵandyqtan, bul aralyqta eki jazýǵa da ortaq daǵdylardyń bolǵany quptarlyq;
á) latyn jazýyna tolyq kóship ketkennen keiin de kirill jazýynan úzildi-kesildi qol úzip ketý múmkin bolmaidy, úlken tarihi kezeńniń jazba muralary retinde saqtalyp, ǵasyrdan-ǵasyrǵa ulasqan zertteýlerge arqaý bolyp qala beredi.
2. «/i/ ornyna (tóbesinde noqaty bar) İi árpin qoldaný qolaily, bul sheteldik sózderdiń jazylýyn, tanylýyn jeńildetedi» degen pikirge ýáj: Aǵylshyn tili úshin bul tańbanyń tóbesinde noqaty bolsa da, bolmasa da báribir, sebebi bul tańbanyń kishi árpinde ǵana tóbesi túrtiledi de, bas árpinde túrtilmeidi (Ii – INSTITUTION, institution) jáne túrtilý-túrtilmeýiniń báribir bolýyna taǵy bir sebep, aǵylshyn tilinde bul tańbaǵa uqsas keletin basqa tańba joq.
3. «ýmlaýttarmen qatar kelgende áripústi qosalqylardyń kóbeiip ketýine jol beriledi» degen pikirge: ýmlaýttar /á/, /ú/, /ó/ (ä ü ö) dybystaryna berilgen, olardyń qoldanysy jii emes.
4. Keibir (n, m, u siiaqty) áriptermen qatar kelgende i-niń tóbesi túrtilmese, áripterdiń arajigi bulyńǵyrlanyp, tanylýy qiyndyq týdyrady. Mysaly: Tiginşiniŋ breui kiimimniŋ tigisin bitiripti. «Kiimimniŋ» degen sóz baspa jazýynda da ońai oqylyp turǵan joq. Mundai jazý syrt kózge shshshshsh nemese ɪɪɪɪɪɪɪɪɪɪɪɪɪɪɪ bolyp kórinýi múmkin.
«Mine, osyndai negizdemeni de alǵa tartýshylardyń bir toby boldy. Nátijesinde Orfografiialyq jumys tobyndaǵy ǵalymdardyń basym kópshili /i/ dybysynyń ornyna (tóbesi túrtilmegen) ɪ tańbasyn alýdy jón dep tapty», - dep túidi til mamany.
Eske sala ketsek osydan on shaqty kún buryn latyn grafikasyndaǵy jańa jetildirilgen qazaq álipbii jariialanǵan bolatyn.
