فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى نۇرسەۋلە رساليەۆا لاتىن گرافيكاسىنداعى جاڭا جەتٸلدٸرٸلگەن قازاق ەلٸپبيٸندە ٸ ورنىنا نەلٸكتەن ٸ تاڭباسى الىنباعانىن تٷسٸندٸرٸپ بەردٸ. تٸل مامانىنىڭ ايتۋىنشا عالىمدار تٶل ەرپٸمٸزدٸڭ بٸرٸن تاڭبالاۋ تٶڭٸرەگٸندە بٸرشاما پٸكٸر الماسىپ, ورتاق شەشٸمگە كەلگەن, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
2020 جىلدىڭ 28-29 قازان كٷندەرٸ جەتٸلدٸرٸلگەن ەلٸپبي جوباسىنداعى دياكريتيكالىق تاڭبالاردى سىنامادان ٶتكٸزۋ بويىنشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە تالقىلاۋ شارالارى ٶتكٸزٸلٸپ, سونىڭ نەتيجەلەرٸنە تەرەڭ تالداۋ جاسالعان. نۇرسەۋلە رساليەۆا سول تالقىلاۋدا ٶڭٸرلەردٸڭ تٸل ماماندارى كەيبٸر قايتالانىپ كەلەتٸن پٸكٸرلەردٸ جيٸ ايتقانىن تٸلگە تيەك ەتەدٸ. ولاردىڭ بٸرقاتارى /ٸ/ مەن /ي/ دىبىستارىنىڭ تاڭباسىنا قاتىستى ايتىلعان: /ي/ دىبىسىن ٸ ەرپٸ ارقىلى, كەرٸسٸنشە /ٸ/ دىبىسىن (تٶبەسٸ تٷرتٸلمەگەن) ɪ تاڭباسى ارقىلى جازۋ ولاردى بٸر-بٸرٸنەن اجىراتۋ تۇرعىسىنان وڭاي بولماعانى, داۋىستى /ٸ/ دىبىسىنىڭ ٷستٸندەگٸ ٷيرەنشٸكتٸ نٷكتەنٸڭ الىنىپ تاستالعانى ٶز ورتالارىندا پٸكٸرتالاس تۋدىرعان.
«سونىمەن, «نەگە ٸ ورنىنا ٸ الىنبادى?» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەيٸك», - دەيدٸ نۇرسەۋلە رساليەۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا ورفوگرافييالىق جۇمىس توبىنىڭ بٸرقاتار عالىمدارى ٸ ورنىنا (تٶبەسٸ تٷرتٸلمەگەن) ɪ تاڭباسىن الۋدى قولداعان. وعان مىناداي سەبەپتەر نەگٸز بولعان:
1. /ە/, /ٷ/, /ٶ/ دىبىستارىن تاڭبالاۋعا ۋملاۋتتار (ä ü ö) الىنعاندىقتان, بۇل دىبىستاردىڭ قولدانىسى جيٸ بولماسا دا بۇلارمەن بٸرگە كەلەتٸن /ٸ/ دىبىسىنىڭ جيٸلٸگٸ جوعارى, سوعان وراي سٶزٷستٸ قوسالقى تاڭبالارى تىم كٶبەيٸپ كەتەدٸ دە, جازۋدى ۇسقىنسىز كٶرسەتەدٸ. مىسالى, ٶزٸمٸزدٸڭ ٷيٸمٸزدٸڭ ەينەگٸ دەپ جازساق, özimizdiŋ üɪimizdiŋ äɪnegi بولادى. ال, كەرٸسٸنشە, /ٸ/ دىبىسىن ɪ-مەن جازساق, بۇل مىسال özɪmɪzdɪŋ üٸɪmɪzdɪŋ äinegɪ بولىپ جيناقى كٶرٸنەدٸ;
2. ٸ تاڭباسى /ي/ ورنىنا جۇمسالسا, شەتەلدٸك تەرميندەر وڭاي جازىلىپ, تانىلادى: institut, indeks;
3. يۋ ديفتونگى (قوسار /يۋ/ دىبىسى) iu ارقىلى بەرٸلەتٸن بولعاندىقتان, مۇنداعى ي بٶلشەگٸن ɪ تاڭباسىمەن بەرۋ تىم قولايسىز بولىپ كەتەر ەدٸ, سەبەبٸ, ɪu تٸركەسٸ كٶزشالىمعا كيريلدەگٸ /ش/ سيياقتى نەمەسە ɪɪɪ (ٷش تاياقشا) ٸسپەتتٸ قابىلدانادى. باسپا جازۋىمەن وسىلاي بولىپ تۇرعاندا, قولمەن جازۋدا تٸپتٸ ش ەرپٸنەن ايىرماشىلىعى بولماي قالعان بولار ەدٸ.
4. «قولمەن جازۋ تولىعىمەن قولدانىستان شىعادى, تەك قانا تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ كٶمەگٸمەن جازاتىن ۋاقىت كەلە جاتىر» دەگەن دە پٸكٸرلەر ايتىلادى.
ورفوگرافييالىق جۇمىس توبىنىڭ بٸرقاتار عالىمدارى ٸ ورنىنا ٸ الىنۋ كەرەكتٸگٸ تۋرالى پٸكٸردٸ قولداعان. بۇل جاقتىڭ ۋەجٸ مىناداي بولىپتى:
1. ەڭ بٸرٸنشٸ قولايلىلىق قازاقتىڭ تٶل دىبىستارىن بەلگٸلەۋگە جاسالۋ كەرەك:
ا) جازۋدان جازۋعا كٶشۋ بٸرتٸندەپ ٸسكە قوسىلىپ كەتەتٸن مەحانيزم بولعاندىقتان, بۇل ارالىقتا ەكٸ جازۋعا دا ورتاق داعدىلاردىڭ بولعانى قۇپتارلىق;
ە) لاتىن جازۋىنا تولىق كٶشٸپ كەتكەننەن كەيٸن دە كيريلل جازۋىنان ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قول ٷزٸپ كەتۋ مٷمكٸن بولمايدى, ٷلكەن تاريحي كەزەڭنٸڭ جازبا مۇرالارى رەتٸندە ساقتالىپ, عاسىردان-عاسىرعا ۇلاسقان زەرتتەۋلەرگە ارقاۋ بولىپ قالا بەرەدٸ.
2. «/ي/ ورنىنا (تٶبەسٸندە نوقاتى بار) İٸ ەرپٸن قولدانۋ قولايلى, بۇل شەتەلدٸك سٶزدەردٸڭ جازىلۋىن, تانىلۋىن جەڭٸلدەتەدٸ» دەگەن پٸكٸرگە ۋەج: اعىلشىن تٸلٸ ٷشٸن بۇل تاڭبانىڭ تٶبەسٸندە نوقاتى بولسا دا, بولماسا دا بەرٸبٸر, سەبەبٸ بۇل تاڭبانىڭ كٸشٸ ەرپٸندە عانا تٶبەسٸ تٷرتٸلەدٸ دە, باس ەرپٸندە تٷرتٸلمەيدٸ (Ii – INSTITUTION, institution) جەنە تٷرتٸلۋ-تٷرتٸلمەۋٸنٸڭ بەرٸبٸر بولۋىنا تاعى بٸر سەبەپ, اعىلشىن تٸلٸندە بۇل تاڭباعا ۇقساس كەلەتٸن باسقا تاڭبا جوق.
3. «ۋملاۋتتارمەن قاتار كەلگەندە ەرٸپٷستٸ قوسالقىلاردىڭ كٶبەيٸپ كەتۋٸنە جول بەرٸلەدٸ» دەگەن پٸكٸرگە: ۋملاۋتتار /ە/, /ٷ/, /ٶ/ (ä ü ö) دىبىستارىنا بەرٸلگەن, ولاردىڭ قولدانىسى جيٸ ەمەس.
4. كەيبٸر (n, m, u سيياقتى) ەرٸپتەرمەن قاتار كەلگەندە ٸ-نٸڭ تٶبەسٸ تٷرتٸلمەسە, ەرٸپتەردٸڭ اراجٸگٸ بۇلىڭعىرلانىپ, تانىلۋى قيىندىق تۋدىرادى. مىسالى: Tıgınşınıŋ breuı kiımımnıŋ tıgısın bıtırıptı. «كiımımnıŋ» دەگەن سٶز باسپا جازۋىندا دا وڭاي وقىلىپ تۇرعان جوق. مۇنداي جازۋ سىرت كٶزگە ششششش نەمەسە ɪɪɪɪɪɪɪɪɪɪɪɪɪɪɪ بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن.
«مٸنە, وسىنداي نەگٸزدەمەنٸ دە العا تارتۋشىلاردىڭ بٸر توبى بولدى. نەتيجەسٸندە ورفوگرافييالىق جۇمىس توبىنداعى عالىمداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸ /ٸ/ دىبىسىنىڭ ورنىنا (تٶبەسٸ تٷرتٸلمەگەن) ɪ تاڭباسىن الۋدى جٶن دەپ تاپتى», - دەپ تٷيدٸ تٸل مامانى.
ەسكە سالا كەتسەك وسىدان ون شاقتى كٷن بۇرىن لاتىن گرافيكاسىنداعى جاڭا جەتٸلدٸرٸلگەن قازاق ەلٸپبيٸ جارييالانعان بولاتىن.
