Halyqaralyq ekstremistik jáne terroristik uiymdardyń áreketi búgingi tańda memleket pen qoǵamǵa ǵana talap qoiýmen shektelmei, qoǵamdyq pikirde qorqytý, úrei men senimsizdik uialatýdy kózdeidi. Keide buqaralayq aqparat quraldaryna taraǵan aqparattar men osy baǵyttaǵy materialdarda óreskel qatelikter men qarama-qaishy terminder qoldanylyp jatady. Osynyń saldarynan, ásirese, reiting mańyzdy bop turǵan aqparattyq zamanda kei BAQ ekstremistik ideialardyń taratýshylaryna ainalyp, óz jariialanymdarynyń áserinen oryn alatyn saldary men jalpy aýditoriiaǵa qaýiptiligin eskermei jatady.
Kóp jaǵdaida terroristik sipaty bar oqiǵalardy baiandaý kezinde jalpyǵa ortaq nemese keń taralǵan terminder men túsinikterdi paidalanylady. Biraq kóptegen terminder men uǵymdar mazmuny jaǵynan máni men mazmunyna sáikes kele bermeidi. Osyǵan orai buǵan uqsas materialdar jariialanǵan kezde qoǵamda burys pikirler men túsinikter taralady. Aqparattardy berýde terroristerdiń qoǵamdyq sanada ornyqtyrýǵa umtylyp otyrǵan terminderdi paidalana otyryp terrorlyq árekettiń nasihattaýshylary men ideologtarynyń jeteginde ketýge bolmaidy.
Atap aitar bolsaq, tabiǵaty bólek múldem eki qubylysty, islam men ekstremizmdi nemese islam men terrorizmdi uqsatý keń taralǵan ádistemelik qateliktiń biri bolyp tabylady. «Islam ekstremizmi» degen túsinik qate. Mundaida din naqty saiasi maqsattardy jasyrý úshin qoldanylady. Aqparattyq málimdeme jasaǵan kezde «islamist», «radikaldy islamist» sózderinen bas tartyp, olardy «terrorist», «ekstremist» terminderimen aýystyrý kerek. «Useful english dictionary» nemese Prinston ýniversitetiniń sózdikterinde islamist dep islam ǵylymyn tanyǵan ǵulamany nemese dindar musylmandy aitady. Iaǵni maǵynalyq turǵydan alyp qaraǵanda, islamist – islam jaiynda kóp biletin jáne din qaǵidalaryn berik ustanǵan adam. Amerikanyń Ulttyq terrorizmge qarsy ortalyq diplomattarynyń qujattarynda «Ál-Qaidaǵa» qatysy bar toptarǵa «islami» nemese «musylmandyq» terminderin qoldanýǵa tyiym salynǵan: bular islami jáne musylmandyq emes, qylmystyq toptar. Terroristerdi jihadshylar, shahidter nemese modjahedter deýdiń ornyna, óz atymen «terrorister» dep ataǵan jón.
Qarapaiym mysal: jekelegen qazaqstandyqtardyń Siriiaǵa barýyn nasihattaityn beinerolikti kórermenge internet arqyly emes, respýblikalyq telearnalardan kórsetý eń sátsiz qadam boldy.
Atap aitqanda, terrorizmdi belgili bir dinmen, násilmen jáne ultpen bailanystyrýǵa, terroristerdiń ym-jymyn bildiretin kózqarastary men is-áreketterin kórsetýge bolmaidy. Terroristerge qatysty «kóterilisshi», «din úshin kúresýshi», «islamist», «oppozitsiia ókili», «jihadshy», «shahid», «islam radikaldary», «islam terroristeri» degen anyqtamalardy da qoldanbaǵan durys.
Sondai-aq, óz pozitsiiasyn bildirý úshin BAQ múmkindikterin paidalaný kóp jaǵdaida terroristerdiń kózdegen basty maqsattarynyń biri bolatynyn eskere otyryp, mynadai qatelikterge jol berilmeýi kerek:
– kásibi keńes almai turyp terroristerdiń talaptaryn taldamaý, pikir jazbaý;
– arnaiy qyzmetten qupiia aqparat alýǵa áreket jasamaý;
– tekserilmegen jáne quzyretti organdarmen kelisilmegen aqparat
kózderin paidalanbaý;
– qurban bolǵan adamdar týraly jeke aqparatty;
– aiaqtalmaǵan tergeýge qatysty zattai dáiekter men oqiǵa
oryndarynyń fotosýretterin taratýǵa, qoǵamdy aqparattandyrý kezinde qorqynysh kúiin qozdyrýǵa bolmaitynyn eskerý, osy oraida baiandaý mazmunymen baiandaý saryny men formasyn qatań tekserý;
– BAQ málimetteriniń jalpy aýditoriiaǵa, onyń ishinde qiyn jaǵdaidy qasaqana uiymdastyratyn adamdarǵa da qol jetimdi ekenin esten shyǵarmaý;
– aqparattyq jańalyqtar mazmunynda terrorister men ekstremister
pozitsiialaryn kúsheitýge sebep bolatyn málimetter bolmaý kerektigin túsiný qajet.
Mine, osy jaǵdailardy eskergende biz durys ideologiiamen jumys isteimiz. Memlekettiń dini qysymdy boldyrmaýynyń ózi onyń demokratiialyq jáne zaiyrlylyq ustanymynyń basty qyzmeti. Muny zańymyzdaǵy «ar ojdan bostandyǵy», «dini senim erkindigi» retinde túsinemiz. Qazirdiń ózinde qoǵamda «Sen men siiaqty senýiń kerek, mynaýyń shirk, mynaýyń bidǵat, nátijede sen kafirsiń» degen siiaqty psihologiialyq, dini, tanymdyq qysymdar kórinis berýde. Osyndai quqyqtyq-psihologiialyq qysym kórsetýshilikti zaiyrlylyq ustanymyna negizdelgen memleket qana toqtatady. Al memlekettiń demokratiialyq, liberalistik, zaiyrlylyq sipaty eshqandai senimmen, dini qaǵidamen, dinmen qaishy kelmeidi.
Joǵaryda da aittyq, zaiyrlylyq – senimge, dinge, ideologiialarǵa qatysy joq ustanym. Sondyqtan Qazaqstan – zaiyrly el, qurýshysy – qazaq mádenieti, ol mádeniette islam – basty anyqtaýshy din.
Lázzat Qojamurat
.jpg)