Termin – ǵylym men bilim tili. San sala uǵymdary men túsinikteriniń, sózder men sóz tirkesteriniń toǵysy. Kez kelgen sala terminin bilmeiinshe, kásibi maman bolý múmkin emes. Sondyqtan da, terminologiia jahandyq deńgeide jańarý men damý jolynda.
Búginde qazaq terminologiiasy san ǵasyrlyq tarihy bar ǵylymi negizi, qaǵidattary men ustanymdary, zertteý ádis-tásilderi qalyptasqan til biliminiń bir salasy bolyp otyr. Degenmen terminjasamda túiini tarqamaǵan túiitkil kóp. Osyǵan orai, búgin QR Ulttyq akademiialyq kitaphanasynda QR Mádeniet jáne sport ministrligi Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saiasi jumys komitetiniń tapsyrmasymen Sh.Shaiahmetov atyndaǵy tilderdi damytýdyń respýblikalyq úilestirý-ádistemelik ortalyǵy «Ulttyq terminqordy júieleýdiń teoriialyq jáne ǵylymi-tájiribelik negizderi» taqyrybynda respýblikalyq ǵylymi-teoriialyq konferentsiia ótkizdi.
Konferentsiia QR Mádeniet jáne sport ministrligi Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saiasi jumys komiteti tóraǵasynyń orynbasary Ǵ.Meldeshovtyń alǵy sózimen bastaldy.
- Termin, terminjasam memlekettik másele bolyp sanalady. Búgingi kúnge deiin 18 000 termin bekitilse, memlekettik baǵdarlamaǵa sai 2020 jylǵa deiin 27 000 termin bekitilýi tiis. Osydan-aq búgingi basqosýdyń mańyzy men salmaǵyn sezinip otyrǵan bolarsyzdar. 1992 jyldan beri terminologiia máselelerine bailanysty túrli deńgeide is-sharalar júrgizilip keledi. Sonyń ishinde ǵylymi-teoriialyq konferentsiia sońǵy ret 2011 ótkizilgen eken. Araǵa alty jyl salyp uiymdastyrylyp otyrǵan konferentsiia kóńil qýantarlyq nátijege qol jetkizedi, praktikalyq turǵyda sheshimin tappaǵan máselelerdiń basy ashylady degen senimdemin. Jumystaryńyzǵa sáttilik tileimin,- dedi ol.
Munan soń moderator, QR UǴA korrespondent múshesi, f.ǵ.d., professor Sh.Qurmanbaiuly plenarlyq májilistiń alǵashqy baiandamasyn oqý úshin ekonomika ǵylymdarynyń kandidaty J.Qulekeevke sóz berdi. Ol óz kezeginde tilimizdiń damý barysynda oryn alyp otyrǵan olqylyqtarǵa toqtald
- Birinshiden, ainalymda júrgen, búkil halyqqa túsinikti aǵylshyn ne batystyń damyǵan tilderinen engen sózderdiń ornyna umyt bolǵan parsy, arab tilinen engen sózderdi jappai aýystyrý bastaldy. Mysaly: synyp, rásim, rámiz, múshaira. Odan qaldy, myńdaǵan jyldar boiy ainalymda júrgen sózderdiń etimologiiasyn túsinbeý saldarynan ornyqty sózderdiń maǵynasyn ózgertý úderisi bastaldy. Máselen, «gvozdika» «qalampyr dep aýdarylyp júr. Al ol parsy tilinde «ashy qyzyl burysh». Ekinshiden, uzaq merzimdi qoldanysta júrgen sózderdiń tórkinin túsinbeýdiń saldarynan túrik tilinen, orys tilinen engen sózderge qazaq tilinde jasandy balama jasaý sánge ainaldy. Aitalyq, baklajan, kabachok, kýraga degen sózder orys tiline túrik tilinen engen. Úshinshiden, halyqaralyq terminderdi orys sózinen qashý kerek degen jeleýmen jasandy balama tabý úrdiske ainaldy. Gippopotam, jiraf, pianino. Roial qai tildi alyp qarasaq ta, ol solai atalady. Ony eshbir el tipti damyǵan memleketterdiń ózi ózgertip otyrǵan joq. Sebebi halyqaralyq terminologiiada ǵylymi kategoriialardy qalyptastyrýdyń ortaq tártibi ornalasqan. Qazaqstanda ǵana kezdesetin qarsaqty eshkim óz tiline beiimdep, jańadan at bergen joq qoi. Tórtinshiden, ǵylym men tehnikanyń damyǵan zamanynda ǵylymi kategoriialardy ornymen uqypty paidalanýymyz kerek. Tek tilimizge beiimdeimiz dep ǵylymdy umytatyn bolsaq, túsiniksiz termin qazaq tiliniń ǵylym tiline ainalýyna tek tejeý bolady, - dedi J.Qulekeev.
Ǵylym kereǵar pikir týyndaǵanda ǵana dittegen mejege jete alady. Bul aksioma. Konferentsiia barysynda ǵalymdar bir-bir biriniń pikirine qarsylyq tanytyp otyrdy. Máselen, «Alash jáne Ulttyq terminqor» taqyrybynda baiandama jasaǵan Sh.Qurmanbaiuly A.Baitursynovqa súiene otyryp, ǵylym tilin meilinshe yqshamdy, túsinikti etip, qazaq tiline ikemdeý kerek degen pikirin ortaǵa saldy.
- Qazaq terminologiiasy óz bastaýyn 1920-30 jyldardan alady. A.Baitursynov: «Jalǵyz-aq bizdiń myqtap qashatynymyz jatshyldyq (jat sózshildik). Mədeni jurttardyń tilindegi ədebietterin, ǵylym kitaptaryn qazaq tiline aýdarǵanda, pən sózderiniń daiarlyǵyna qyzyqpai, ana tilimizden qarastyryp sóz tabýymyz kerek» - deidi. Sol kezeńde búgingi biz qoldanyp júrgen pándik sózderdi, máselen, til bilimine qatysty sózderdiń 80-90 paiyzyn A.Baitursynov, botanika ǵylymyna qatysty 300 sózdi Jumahan Kúderin, matematika terminderin E.Omarov pen Q.Sátbaev engizip ketti. Sol sózderdi búginge deiin qoldanyp kelemiz. Iaǵni sátti bekitilgen terminder. Muny kórip otyryp halyqaralyq terminderdi sol qalpynda qoldaný qajet degenge kelisýge bolmaidy. Maǵynasyn dóp basatyn sóz tabylsa, nege qazaqylandyrmasqa? Al maǵynasy ózgeriske ushyraityn jáne túsinýge qiyn keletin sózderdi halyqaralyq standartqa sai qoldanaiyq,- degen kóńilge qonymdy pikir bildirdi.
Iá, Alash qairatkerleri qazaq terminologiiasynyń negizin qalap, qaǵidattaryn da bekitip ketti. Al 1930 jyldardan bastap Resei úkimeti termindi tek orys tilinde qoldaný úrdisin kúshtep engizdi. Biz áli kúnge deiin sonyń yqpalynan shyǵa almai kelemiz. Túrkiia bolsa, tehnika tilin 80 paiyz óz tiline beiimdep aldy.
Osy oraida, til janashyry, terminologiia salasynyń basy-qasynda júrgen A. Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynyń direktory, professor, f.ǵ.d. Erden Qajybek qazaq terminologiiasyndaǵy túiitkilderdi ashyp aitty:
"Ár ultta, ár memlekette terminologiialyq qor shamamen qansha bolýy kerek? Ǵylymnyń, óndiristiń, sharýashylyqtyń salalary jiktegende júzge jetedi. Iaǵni olardyń árbirinde keminde 5000-nan astam termin bar. Orta eseppen 10-15 myń deimiz. Al biz sońǵy 20-25 jyldyń kóleminde, jalpy, 20-30 myńdai termin bekittik. Endi qarańyz biz qanshalyqty kesheýildep kelemiz?.. Ár salanyń 10-20 paiyz ózgertilmeitin negizgi tirek sózderi bolady. Máselen, algebradaǵy sinýs, kosinýs, kotangens, tangens syndy. Al qalǵan 80 paiyzyn óz tilimizge ikemdep, yńǵailap bekitýimizge bolady. Qosý, alý syndy. Qazaq tili óte bai. Tipti, ǵarysh álemi, geologiia, giodeziia salalarynyń salalyq sózderin dóp basýǵa, naq jetkizýge qor jetkilikti. Bul bizdiń basty bailyǵymyz, ári múmkindigimiz. Sondyqtan muny qajetimizge durys paidalana alýymyz kerek. Sonda salalyq qazaq tilin sózdikpen aýdaryp, dúbara kúige túspeimiz» - degen ǵalym sózin qazaq terminqorynyń halyqaralyq áleýetimen sabaqtady. Sondai-aq, qazaq terminjasamy nusqaýmen, buiryqpen damymaityndyǵyn alǵa tartty.
Konferentsiiada zań salasy terminderiniń qoldanysyndaǵy sáikessizdikteri de sóz boldy. Bul týraly A.Baitursynov atyndaǵy Til bilimi institýty Terminologiia bóliminiń meńgerýshisi, f.ǵ.k. S.Qulmanov baiandady:
"Biz narkotikti esirtki dep aýdardyq. Al ony emdeitin dáriger sol kúii narkolog bolyp qoldanylady. Osy sekildi terminologiiada jan-jaqty qarastyrylmaǵan qaishylyqtar kóp. Muny memlekettik deńgeide sheshý kerek" - dedi ol.
Jiyn barysynda latyn grafikasyna negizdelgen jańa álipbimen terminderdi jazý jaiy da talqylandy. Ǵalymdar emle-ereje naqtylanbai, bul suraqtyń naqty jaýaby bolmaityndyǵyn kesip aitty. Plenarlyq májilis sektsiialyq májilispen jalǵasty. Sektsiialyq otyrysta til bilimindegi jańa sózderdiń zerttelýi men júielenýi, terminjasamdaǵy transliteratsiia máseleleri syndy ózekti taqyryptar qozǵalyp, til mamandary ózara pikir almasty.
Konferentsiia sońynda ulttyq termiqordy júieleý, jetildirý kezinde myna máselelerdi eskerý jóninde usynystar berildi:
* Qazaq terminologiiasynyń damý kezeńderi ǵylymi turǵydan zerdelenip, ár kezeńniń terminqor qalyptastyrý tájiribesi eskerilsin;
* Qazaq til biliminiń, ulttyq terminologiialyq qordyń negizi qalanǵan HH ǵasyr basyndaǵy alash taǵylymy, alash ziialylarynyń murasy jan-jaqty zerttep, olardyń terminjasam tájiribesin, termin úlgilerin nazarǵa alý;
* Ulttyq terminqordy qalyptastyrýda álem tilderiniń terminqor qalyptastyrý tájiribesi men terminalmasym úrdisine de taldaý jasalyp, olardyń utymdy tustaryn terminologiialyq jumystardy júrgizýde paidalaný;
* Terminderdi jinaqtaý, retteý, bekitý, standarttaý jumystaryn joǵary kásibi deńgeide júrgizý jaýapkershiligi naqty bir mekemege, organǵa júktelýi qajet;
* Terminderdi aýdarý sapasy qadaǵalanyp, saraptaý jumystaryn júrgizý tetigin jasaý, qolǵa alý;
* Kirme terminderdi tilge qabyldaý erejeleri men tásilderin qaita qarap, bekitý tetigin qalyptastyrý.
P.S. Termin - tek til mamandary shuǵyldanatyn sala emes. Kez kelgen salanyń kásibi terminderi men túsinikteri bar. Sondyqtan termin salasyndaǵy kemshilik pen olqylyqty tek til mamandarynyń qateligi dep qaramaýymyz qajet. Termin jasaýǵa kez kelgen sala mamanynyń aralasýǵa, pikir bildirýge, qoldaý kórsetýge haqysy bar.
