تەرمين – عىلىم مەن بٸلٸم تٸلٸ. سان سالا ۇعىمدارى مەن تٷسٸنٸكتەرٸنٸڭ, سٶزدەر مەن سٶز تٸركەستەرٸنٸڭ توعىسى. كەز كەلگەن سالا تەرمينٸن بٸلمەيٸنشە, كەسٸبي مامان بولۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان دا, تەرمينولوگييا جاھاندىق دەڭگەيدە جاڭارۋ مەن دامۋ جولىندا.
بٷگٸندە قازاق تەرمينولوگيياسى سان عاسىرلىق تاريحى بار عىلىمي نەگٸزٸ, قاعيداتتارى مەن ۇستانىمدارى, زەرتتەۋ ەدٸس-تەسٸلدەرٸ قالىپتاسقان تٸل بٸلٸمٸنٸڭ بٸر سالاسى بولىپ وتىر. دەگەنمەن تەرمينجاسامدا تٷيٸنٸ تارقاماعان تٷيٸتكٸل كٶپ. وسىعان وراي, بٷگٸن قر ۇلتتىق اكادەمييالىق كٸتاپحاناسىندا قر مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ تٸلدەردٸ دامىتۋ جەنە قوعامدىق-ساياسي جۇمىس كوميتەتٸنٸڭ تاپسىرماسىمەن ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تٸلدەردٸ دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ٷيلەستٸرۋ-ەدٸستەمەلٸك ورتالىعى «ۇلتتىق تەرمينقوردى جٷيەلەۋدٸڭ تەورييالىق جەنە عىلىمي-تەجٸريبەلٸك نەگٸزدەرٸ» تاقىرىبىندا رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تەورييالىق كونفەرەنتسييا ٶتكٸزدٸ.
كونفەرەنتسييا قر مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ تٸلدەردٸ دامىتۋ جەنە قوعامدىق-ساياسي جۇمىس كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ع.مەلدەشوۆتىڭ العى سٶزٸمەن باستالدى.
- تەرمين, تەرمينجاسام مەملەكەتتٸك مەسەلە بولىپ سانالادى. بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن 18 000 تەرمين بەكٸتٸلسە, مەملەكەتتٸك باعدارلاماعا ساي 2020 جىلعا دەيٸن 27 000 تەرمين بەكٸتٸلۋٸ تيٸس. وسىدان-اق بٷگٸنگٸ باسقوسۋدىڭ ماڭىزى مەن سالماعىن سەزٸنٸپ وتىرعان بولارسىزدار. 1992 جىلدان بەرٸ تەرمينولوگييا مەسەلەلەرٸنە بايلانىستى تٷرلٸ دەڭگەيدە ٸس-شارالار جٷرگٸزٸلٸپ كەلەدٸ. سونىڭ ٸشٸندە عىلىمي-تەورييالىق كونفەرەنتسييا سوڭعى رەت 2011 ٶتكٸزٸلگەن ەكەن. اراعا التى جىل سالىپ ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان كونفەرەنتسييا كٶڭٸل قۋانتارلىق نەتيجەگە قول جەتكٸزەدٸ, پراكتيكالىق تۇرعىدا شەشٸمٸن تاپپاعان مەسەلەلەردٸڭ باسى اشىلادى دەگەن سەنٸمدەمٸن. جۇمىستارىڭىزعا سەتتٸلٸك تٸلەيمٸن,- دەدٸ ول.
مۇنان سوڭ مودەراتور, قر ۇعا كوررەسپوندەنت مٷشەسٸ, ف.ع.د., پروفەسسور ش.قۇرمانبايۇلى پلەنارلىق مەجٸلٸستٸڭ العاشقى بايانداماسىن وقۋ ٷشٸن ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ج.قۇلەكەەۆكە سٶز بەردٸ. ول ٶز كەزەگٸندە تٸلٸمٸزدٸڭ دامۋ بارىسىندا ورىن الىپ وتىرعان ولقىلىقتارعا توقتالد
- بٸرٸنشٸدەن, اينالىمدا جٷرگەن, بٷكٸل حالىققا تٷسٸنٸكتٸ اعىلشىن نە باتىستىڭ دامىعان تٸلدەرٸنەن ەنگەن سٶزدەردٸڭ ورنىنا ۇمىت بولعان پارسى, اراب تٸلٸنەن ەنگەن سٶزدەردٸ جاپپاي اۋىستىرۋ باستالدى. مىسالى: سىنىپ, رەسٸم, رەمٸز, مٷشايرا. ودان قالدى, مىڭداعان جىلدار بويى اينالىمدا جٷرگەن سٶزدەردٸڭ ەتيمولوگيياسىن تٷسٸنبەۋ سالدارىنان ورنىقتى سٶزدەردٸڭ ماعىناسىن ٶزگەرتۋ ٷدەرٸسٸ باستالدى. مەسەلەن, «گۆوزديكا» «قالامپىر دەپ اۋدارىلىپ جٷر. ال ول پارسى تٸلٸندە «اششى قىزىل بۇرىش». ەكٸنشٸدەن, ۇزاق مەرزٸمدٸ قولدانىستا جٷرگەن سٶزدەردٸڭ تٶركٸنٸن تٷسٸنبەۋدٸڭ سالدارىنان تٷرٸك تٸلٸنەن, ورىس تٸلٸنەن ەنگەن سٶزدەرگە قازاق تٸلٸندە جاساندى بالاما جاساۋ سەنگە اينالدى. ايتالىق, باكلاجان, كاباچوك, كۋراگا دەگەن سٶزدەر ورىس تٸلٸنە تٷرٸك تٸلٸنەن ەنگەن. ٷشٸنشٸدەن, حالىقارالىق تەرميندەردٸ ورىس سٶزٸنەن قاشۋ كەرەك دەگەن جەلەۋمەن جاساندى بالاما تابۋ ٷردٸسكە اينالدى. گيپپوپوتام, جيراف, پيانينو. رويال قاي تٸلدٸ الىپ قاراساق تا, ول سولاي اتالادى. ونى ەشبٸر ەل تٸپتٸ دامىعان مەملەكەتتەردٸڭ ٶزٸ ٶزگەرتٸپ وتىرعان جوق. سەبەبٸ حالىقارالىق تەرمينولوگييادا عىلىمي كاتەگورييالاردى قالىپتاستىرۋدىڭ ورتاق تەرتٸبٸ ورنالاسقان. قازاقستاندا عانا كەزدەسەتٸن قارساقتى ەشكٸم ٶز تٸلٸنە بەيٸمدەپ, جاڭادان ات بەرگەن جوق قوي. تٶرتٸنشٸدەن, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامىعان زامانىندا عىلىمي كاتەگورييالاردى ورنىمەن ۇقىپتى پايدالانۋىمىز كەرەك. تەك تٸلٸمٸزگە بەيٸمدەيمٸز دەپ عىلىمدى ۇمىتاتىن بولساق, تٷسٸنٸكسٸز تەرمين قازاق تٸلٸنٸڭ عىلىم تٸلٸنە اينالۋىنا تەك تەجەۋ بولادى, - دەدٸ ج.قۇلەكەەۆ.
عىلىم كەرەعار پٸكٸر تۋىنداعاندا عانا دٸتتەگەن مەجەگە جەتە الادى. بۇل اكسيوما. كونفەرەنتسييا بارىسىندا عالىمدار بٸر-بٸر بٸرٸنٸڭ پٸكٸرٸنە قارسىلىق تانىتىپ وتىردى. مەسەلەن, «الاش جەنە ۇلتتىق تەرمينقور» تاقىرىبىندا بايانداما جاساعان ش.قۇرمانبايۇلى ا.بايتۇرسىنوۆقا سٷيەنە وتىرىپ, عىلىم تٸلٸن مەيلٸنشە ىقشامدى, تٷسٸنٸكتٸ ەتٸپ, قازاق تٸلٸنە يكەمدەۋ كەرەك دەگەن پٸكٸرٸن ورتاعا سالدى.
- قازاق تەرمينولوگيياسى ٶز باستاۋىن 1920-30 جىلداردان الادى. ا.بايتۇرسىنوۆ: «جالعىز-اق بٸزدٸڭ مىقتاپ قاشاتىنىمىز جاتشىلدىق (جات سٶزشٸلدٸك). مəدەني جۇرتتاردىڭ تٸلٸندەگٸ əدەبيەتتەرٸن, عىلىم كٸتاپتارىن قازاق تٸلٸنە اۋدارعاندا, پəن سٶزدەرٸنٸڭ دايارلىعىنا قىزىقپاي, انا تٸلٸمٸزدەن قاراستىرىپ سٶز تابۋىمىز كەرەك» - دەيدٸ. سول كەزەڭدە بٷگٸنگٸ بٸز قولدانىپ جٷرگەن پەندٸك سٶزدەردٸ, مەسەلەن, تٸل بٸلٸمٸنە قاتىستى سٶزدەردٸڭ 80-90 پايىزىن ا.بايتۇرسىنوۆ, بوتانيكا عىلىمىنا قاتىستى 300 سٶزدٸ جۇماحان كٷدەرين, ماتەماتيكا تەرميندەرٸن ە.وماروۆ پەن ق.سەتباەۆ ەنگٸزٸپ كەتتٸ. سول سٶزدەردٸ بٷگٸنگە دەيٸن قولدانىپ كەلەمٸز. ياعني سەتتٸ بەكٸتٸلگەن تەرميندەر. مۇنى كٶرٸپ وتىرىپ حالىقارالىق تەرميندەردٸ سول قالپىندا قولدانۋ قاجەت دەگەنگە كەلٸسۋگە بولمايدى. ماعىناسىن دٶپ باساتىن سٶز تابىلسا, نەگە قازاقىلاندىرماسقا? ال ماعىناسى ٶزگەرٸسكە ۇشىرايتىن جەنە تٷسٸنۋگە قيىن كەلەتٸن سٶزدەردٸ حالىقارالىق ستاندارتقا ساي قولدانايىق,- دەگەن كٶڭٸلگە قونىمدى پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
يە, الاش قايراتكەرلەرٸ قازاق تەرمينولوگيياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاپ, قاعيداتتارىن دا بەكٸتٸپ كەتتٸ. ال 1930 جىلداردان باستاپ رەسەي ٷكٸمەتٸ تەرميندٸ تەك ورىس تٸلٸندە قولدانۋ ٷردٸسٸن كٷشتەپ ەنگٸزدٸ. بٸز ەلٸ كٷنگە دەيٸن سونىڭ ىقپالىنان شىعا الماي كەلەمٸز. تٷركييا بولسا, تەحنيكا تٸلٸن 80 پايىز ٶز تٸلٸنە بەيٸمدەپ الدى.
وسى ورايدا, تٸل جاناشىرى, تەرمينولوگييا سالاسىنىڭ باسى-قاسىندا جٷرگەن ا. بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور, ف.ع.د. ەردەن قاجىبەك قازاق تەرمينولوگيياسىنداعى تٷيٸتكٸلدەردٸ اشىپ ايتتى:
"ەر ۇلتتا, ەر مەملەكەتتە تەرمينولوگييالىق قور شامامەن قانشا بولۋى كەرەك? عىلىمنىڭ, ٶندٸرٸستٸڭ, شارۋاشىلىقتىڭ سالالارى جٸكتەگەندە جٷزگە جەتەدٸ. ياعني ولاردىڭ ەربٸرٸندە كەمٸندە 5000-نان استام تەرمين بار. ورتا ەسەپپەن 10-15 مىڭ دەيمٸز. ال بٸز سوڭعى 20-25 جىلدىڭ كٶلەمٸندە, جالپى, 20-30 مىڭداي تەرمين بەكٸتتٸك. ەندٸ قاراڭىز بٸز قانشالىقتى كەشەۋٸلدەپ كەلەمٸز?.. ەر سالانىڭ 10-20 پايىز ٶزگەرتٸلمەيتٸن نەگٸزگٸ تٸرەك سٶزدەرٸ بولادى. مەسەلەن, الگەبراداعى سينۋس, كوسينۋس, كوتانگەنس, تانگەنس سىندى. ال قالعان 80 پايىزىن ٶز تٸلٸمٸزگە يكەمدەپ, ىڭعايلاپ بەكٸتۋٸمٸزگە بولادى. قوسۋ, الۋ سىندى. قازاق تٸلٸ ٶتە باي. تٸپتٸ, عارىش ەلەمٸ, گەولوگييا, گيودەزييا سالالارىنىڭ سالالىق سٶزدەرٸن دٶپ باسۋعا, ناق جەتكٸزۋگە قور جەتكٸلٸكتٸ. بۇل بٸزدٸڭ باستى بايلىعىمىز, ەرٸ مٷمكٸندٸگٸمٸز. سوندىقتان مۇنى قاجەتٸمٸزگە دۇرىس پايدالانا الۋىمىز كەرەك. سوندا سالالىق قازاق تٸلٸن سٶزدٸكپەن اۋدارىپ, دٷبارا كٷيگە تٷسپەيمٸز» - دەگەن عالىم سٶزٸن قازاق تەرمينقورىنىڭ حالىقارالىق ەلەۋەتٸمەن ساباقتادى. سونداي-اق, قازاق تەرمينجاسامى نۇسقاۋمەن, بۇيرىقپەن دامىمايتىندىعىن العا تارتتى.
كونفەرەنتسييادا زاڭ سالاسى تەرميندەرٸنٸڭ قولدانىسىنداعى سەيكەسسٸزدٸكتەرٸ دە سٶز بولدى. بۇل تۋرالى ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى تەرمينولوگييا بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, ف.ع.ك. س.قۇلمانوۆ باياندادى:
"بٸز ناركوتيكتٸ ەسٸرتكٸ دەپ اۋداردىق. ال ونى ەمدەيتٸن دەرٸگەر سول كٷيٸ ناركولوگ بولىپ قولدانىلادى. وسى سەكٸلدٸ تەرمينولوگييادا جان-جاقتى قاراستىرىلماعان قايشىلىقتار كٶپ. مۇنى مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە شەشۋ كەرەك" - دەدٸ ول.
جيىن بارىسىندا لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن جاڭا ەلٸپبيمەن تەرميندەردٸ جازۋ جايى دا تالقىلاندى. عالىمدار ەملە-ەرەجە ناقتىلانباي, بۇل سۇراقتىڭ ناقتى جاۋابى بولمايتىندىعىن كەسٸپ ايتتى. پلەنارلىق مەجٸلٸس سەكتسييالىق مەجٸلٸسپەن جالعاستى. سەكتسييالىق وتىرىستا تٸل بٸلٸمٸندەگٸ جاڭا سٶزدەردٸڭ زەرتتەلۋٸ مەن جٷيەلەنۋٸ, تەرمينجاسامداعى ترانسليتەراتسييا مەسەلەلەرٸ سىندى ٶزەكتٸ تاقىرىپتار قوزعالىپ, تٸل ماماندارى ٶزارا پٸكٸر الماستى.
كونفەرەنتسييا سوڭىندا ۇلتتىق تەرميقوردى جٷيەلەۋ, جەتٸلدٸرۋ كەزٸندە مىنا مەسەلەلەردٸ ەسكەرۋ جٶنٸندە ۇسىنىستار بەرٸلدٸ:
* قازاق تەرمينولوگيياسىنىڭ دامۋ كەزەڭدەرٸ عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەنٸپ, ەر كەزەڭنٸڭ تەرمينقور قالىپتاستىرۋ تەجٸريبەسٸ ەسكەرٸلسٸن;
* قازاق تٸل بٸلٸمٸنٸڭ, ۇلتتىق تەرمينولوگييالىق قوردىڭ نەگٸزٸ قالانعان حح عاسىر باسىنداعى الاش تاعىلىمى, الاش زييالىلارىنىڭ مۇراسى جان-جاقتى زەرتتەپ, ولاردىڭ تەرمينجاسام تەجٸريبەسٸن, تەرمين ٷلگٸلەرٸن نازارعا الۋ;
* ۇلتتىق تەرمينقوردى قالىپتاستىرۋدا ەلەم تٸلدەرٸنٸڭ تەرمينقور قالىپتاستىرۋ تەجٸريبەسٸ مەن تەرمينالماسىم ٷردٸسٸنە دە تالداۋ جاسالىپ, ولاردىڭ ۇتىمدى تۇستارىن تەرمينولوگييالىق جۇمىستاردى جٷرگٸزۋدە پايدالانۋ;
* تەرميندەردٸ جيناقتاۋ, رەتتەۋ, بەكٸتۋ, ستاندارتتاۋ جۇمىستارىن جوعارى كەسٸبي دەڭگەيدە جٷرگٸزۋ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ناقتى بٸر مەكەمەگە, ورگانعا جٷكتەلۋٸ قاجەت;
* تەرميندەردٸ اۋدارۋ ساپاسى قاداعالانىپ, ساراپتاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ تەتٸگٸن جاساۋ, قولعا الۋ;
* كٸرمە تەرميندەردٸ تٸلگە قابىلداۋ ەرەجەلەرٸ مەن تەسٸلدەرٸن قايتا قاراپ, بەكٸتۋ تەتٸگٸن قالىپتاستىرۋ.
P.S. تەرمين - تەك تٸل ماماندارى شۇعىلداناتىن سالا ەمەس. كەز كەلگەن سالانىڭ كەسٸبي تەرميندەرٸ مەن تٷسٸنٸكتەرٸ بار. سوندىقتان تەرمين سالاسىنداعى كەمشٸلٸك پەن ولقىلىقتى تەك تٸل ماماندارىنىڭ قاتەلٸگٸ دەپ قاراماۋىمىز قاجەت. تەرمين جاساۋعا كەز كەلگەن سالا مامانىنىڭ ارالاسۋعا, پٸكٸر بٸلدٸرۋگە, قولداۋ كٶرسەتۋگە حاقىسى بار.
