«Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaityn jol izde» degen dana halyqtyń urpaǵymyz. Bul barlyq jaǵdaida saqtyqqa shaqyratyn uran bolǵanymen qazirgi jahandanýdyń salqyny sharpyǵan kóptegen elderde radikalizm men ekstremizm indeti órship tur. Keńestik júieden shyǵyp, ideologiialyq turǵydan esin jiyp, etek-jeńin jaýyp úlgermegen elimiz azamattary da osy indetten ada emes. Imandylyqqa bet buryp, dindarlyq jolyn tańdaǵandar da qazir kóptep sanalady. Sonyń ishinde dindarlyq dep ásire dinshildikke, imandylyq dep adasýshylyqqa urynǵan otandastarymyz da joq emes. Endigi mindet halyqqa teris aǵymdar týraly eskertip qana qoimai, sol aǵymnyń quryǵyna túsken (olar ózderin adasýshylarmyz dep sanamaidy) azamattardy qaitadan qoǵamǵa beiimdeý. Bul da kóp eńbek pen júieli jumysty qajet etetin sharýa ekendigi tájiribeden belgili.
Biz úshin radikaldy, teris aǵym bolǵanymen, kóptegen azamattar úshin «týra jol» (shynaiy islam) sanalatyn keibir ideologiialyq toptarmen kúresý ońai sharýa bolmasy haq. Ideologiia deitinimizdiń basty sebebi, ol aǵymdarda barlyq qatynastar rettelip, belgili bir júie qoiylǵan. Máselen, elimizdegi eń yqpaldy sanalatyn Sáláfilik ideologiianyń da tamyry tereńde jatyr. Eger olai bolmaǵanda olar ózderiniń sapyna myńdaǵan azamattardy tarta almaǵan bolar edi. Mysaly, atalmysh aǵymnyń bas ideologtarynyń biri sanalatyn Ibn Taimiiia óziniń «Úsh negiz» degen eńbeginde: «Aqyldy adam Quran men súnnetti túsinýde logikaǵa muqtaj emes, al aqylsyz adam olardy báribir túsinbeidi»-degen. Ol sondai-aq bylai dep te aitqan: «Ol (logika) – biik taýdyń ústindegi sasyq et siiaqty, mashaqatpen jetesiń, biraq alatyn paidań mardymsyz-aq», degen pikir aitady. Bul pikir boiynsha logikany oqýdyń, júginýdiń qajeti shamaly. Al aqyl týraly da kózqarasy joǵaryda keltirildi.
Sala mamandarynyń biri, professor Dosai Kenjetaidyń pikirinde de aitylǵanyndai: «Radikalizm degen negizinde sanaly úderis. Ol sol jerdiń áleýmettik ekonomikalyq qabattaryna negizdeledi. Bizde qazir adamdardyń kóbi radikaldy senimge daiyn tur. Onyń basty sebebi nadandyq, iaǵni syni oilaýdan maqurym qalýy. Oi bolmaǵan jerde, úkimder men shablondar, qalyptar men erejeler ústemdik etedi. Al dini tanym ózi tabiǵatynan shablondar men erejelerden turady. Sondyqtan adamdarǵa oilanýdan kóri, daiyn shablondardy alý óte ońai ári, senimdi. Sebebi adam ózine senbeidi, ózi oilana almaidy, tobyr bolýǵa iyǵyn berip turady» eken[1].
Demek, teris aǵymǵa kirgen adam, sol aǵymnyń túsinikteri men qaǵidalaryn basymdyqqa alatyndyqtan, sáláfittik kózqarastaǵy azamattardyń ǵalymdardyń aqylyna qulaq salmaýy, sanaly túrde qisynǵa sala otyryp oilanbaýy, olardyń negizgi qaǵidalaryna jatatyndyǵynan. Al ondai adamdy logikalyq túrde jeńý úshin, aldymen ol logikany moiyndaýy kerek emes pe?!
Qarapaiym ǵana dáiek keltiretin bolsaq, elimizde sáláfittik-ýahabilik baǵytty ustanatyndardyń basym kópshiligi (tek harijittar men takfirlardan basqa) meshitterimizge juma namazdaryna nemese bes ýaqyt namazǵa keledi. Alaida, olardyń artyna turyp namaz oqytatyn imamdary Hanafilik-matýridilik senimdegi (olardyń pikirinshe adasqan) adam. Sonda mynadai qisyn shyǵady. «Eger olar imamnyń artynda turyp namaz oqysa Hanafilik baǵytty moiyndaǵany nemese Hanafiler adasqan bolsa olar nege imamnyń artynda namazǵa jyǵylady». Osy qarapaiym logikanyń ózin olar túsinbeidi. Sebebi, radikaldy toptarǵa logikasy damyǵan adamdar kerek emes. Tipti imam ýaǵyz aityp jatqanda qulaǵyn bitep otyrý (ózderiniń aitýynsha júrekti kúmánnan saqtaý úshin) da qisynsyz sharalardyń bir túri ǵana.
Sondyqtan, radikaldy toptyń ideologiiasy egjei-tegjeili jasalǵan júiege negizdeledi. Qatardaǵy qarapaiym adamdar din izdep júrip erip ketkeni bolmasa, naǵyz ideologtar ózderiniń baǵytyn naqty zerdelep, kelgen adamdardy radikaldandyrý joldaryn josparlap áreket qylady. Sondyqtan olarmen kúresý de, ońaltý da josparly túrde teologiialyq-psihologiialyq negizde júrgizilýi kerek. Olai bolmaǵan jaǵdaida atqarylǵan jumystyń nátijesi tómen bolmaq. Sondai-aq tómendegi usynystardy eskere otyryp ońaltý qadamdaryn jasaý tiimdi sanalady.
- Júrekke jol tabý. Radikaldy, ekstremistik toptarǵa kirgen adamdar óz ishine tuiyqtalǵan adamdar sanatyna jatady. Olar mamandarǵa qaraǵanda kóshedegi qarapaiym adamdarmen tez bailanysqa túsedi. Sondyqtan atalmysh aǵymdar ókilderimen qandai da bir bailanys ornatý qiyn. Degenmen, olardyń qalyptasqan ortasynan bólip almas buryn, jii qarym-qatynas ornatýǵa tyrysý qajet. Kerek bolǵan jaǵdaida dostyq sipatta qatynasta bolýdyń paidasy zor. Al, belgili bir syilastyq, qarym-qatynas ornaǵan adamdarmen suhbattasý da, ártúrli máselelerdi talqylaý da ońaiǵa túsedi.
- Turaqty bailanys. Olarmen bailanys ornatqan adamdardyń turaqty bolýy. Máselen, ońaltýǵa kirisken kezde mamandardyń jii aýysýy ońaltý jumysyna kedergi keltiredi. Olardyń arasynda jaqyn bailanys ornap úlgermeidi. Keibir derekter boiynsha 3-4 jyldyq bailanystan keiin ózderiniń ishki problemalaryn aqtarý deńgeiine jetedi. Al, ol úshin turaqty azamattardyń únemi bailanysty bolýy tiimdi. Tipti keibir túzetý mekemelerinde ońaltý jumystaryna tartylǵan teolog mamandar men imamdardyń aýysyp ketýi de jumysqa keri yqpalyn tigizip jatady. Nemese ekstremizm, terrorizm baby boiynsha sotty bolyp, jazasyn óteýshilerdiń ózderi «bizge pálen teologtyń kelgeni durys edi, úirenip qalyp edik!» degen pikirlerin bildirip jatady.
- Jamaǵat pikiri. Kez-kelgen dini ortany – jamaǵat dep ataimyz. Teris aǵym ókilderiniń arasynda da tyǵyz bailanys ornaǵan. Júieli túrde sporttyq jattyǵýlarǵa barý, dini rásimderdi birge atqarý, juma namazdarynan keiin bir-biriniń hal-ahýalyn surasý t.b. siiaqty adamdardyń bir-birine baýyr basýyn qamtamasyz etetin bailanystar oryn alady. Biraz ýaqyt jamaǵattyń ishinde júrgen adam osynyń saldarynan ol jerden shyǵa almastai halge túsedi. Sondyqtan bizdiń dástúrli baǵyttaǵy mamandarymyzdyń jeńiletin tusy, ońaltýǵa jalǵyz qatysýy, óziniń dini ortasynyń bolmaýy, nemese teris aǵymnan ońaltylǵan adammen turaqty jamaǵattyq deńgeide bailanys jasaý múmkindiginiń bolmaýy ol adamnyń qaitadan jamaǵat ómirin ańsaýyna sebep bolady.
- Áleýmettik-psihologiialyq saýyqtyrý. Kez-kelgen din adamnyń tek sanasyna ǵana emes, júregine de ornyǵady. Oǵan birden shabýyl jasaý dushpandyqtyń órshýine alyp keledi. Bizdiń kóptegen teologtarymyz osy pozitsiiany ustanyp, óshpendilik sezimin órshitýde. Sonymen birge radikaldylyqtan baisaldylyqqa ǵana aýystyrýǵa bolady degen syńarjaq pikir qalyptasqan. Bul qate túsinik. Eń basty mindet teris dini senimdermen ýlanǵan azamattardy aldymen psihologiialyq turǵydan, sodan keiin áleýmettik turǵydan ońaltýǵa kúsh salý kerek. Tipti baisaldy dini ustanymǵa ótýi úshin de aldymen psihologiialyq-áleýmettik ońalýy shart.
- Jaqyny arqyly yqpal etý. Elimizde búkil áýletimen teris aǵymdarǵa kirip ketken otbasylar joqtyń qasy. Qarǵa tamyrly qazaqtyń qazirge deiin saqtalyp kele jatqan bir qundylyǵy – áýlettik bailanys. Osy oraida aqsaqaldardyń róli, sol áýletten shyqqan dini bilimi bar azamattardyń róli, tipti qasyndaǵy jary men qolyndaǵy balasyna deiin azamattardyń pikirin ózgertýge yqpal etý úshin baspaldaq retinde paidalanýǵa bolatyndyǵyn keibir oblystardyń utymdy tájiribesinen ańǵarýǵa bolady. Sondyqtan, «bas jarylsa bórik ishinde, qol synsa jeń ishinde» degen qazaq halqynyń ókilin áýlet ishinde ońaltý da asa tiimdi joldardyń biri sanalady. Radikaldy kóńil-kúidegi azamattar jaqyn jandaryn syilamasa, múlde tanymaityn mamandardy tyńdaýy óte qiyn.
Sózimizdi Shákárim Qudaiberdiulynyń sózimen túiindesek:
«Din tazasyn dinnen izde,
Din shataǵyn synǵa sal.
Anyq aina ózińizde,
Aida aqyldy qattyraq.
Shala dindi pán de tappas,
Din tazasyn oi tabar.
Erkin aqyl tipti adaspas,
Kezse kirsiz jarqyrap» - degendei aq pen qarany, durys pen burysty syni turǵydan saralai alatyn sanaly urpaq qalyptastyrý, dástúrli dinimizdi san ǵasyrlyq saltymyzben sabaqtastyra otyryp urpaq sanasyna sińirýden bastalsa bolashaqta radikalizm men ekstremizmniń aýyly alystamaq. Bolmasa beker!
[1]Dosai Kenjetaidyń áleýmettik jelidegi paraqshasynan.
Keńshilik TYShQAN,
dintanýshy
