«اۋىرىپ ەم ٸزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ٸزدە» دەگەن دانا حالىقتىڭ ۇرپاعىمىز. بۇل بارلىق جاعدايدا ساقتىققا شاقىراتىن ۇران بولعانىمەن قازٸرگٸ جاھاندانۋدىڭ سالقىنى شارپىعان كٶپتەگەن ەلدەردە راديكاليزم مەن ەكسترەميزم ٸندەتٸ ٶرشٸپ تۇر. كەڭەستٸك جٷيەدەن شىعىپ, يدەولوگييالىق تۇرعىدان ەسٸن جيىپ, ەتەك-جەڭٸن جاۋىپ ٷلگەرمەگەن ەلٸمٸز ازاماتتارى دا وسى ٸندەتتەن ادا ەمەس. يماندىلىققا بەت بۇرىپ, دٸندارلىق جولىن تاڭداعاندار دا قازٸر كٶپتەپ سانالادى. سونىڭ ٸشٸندە دٸندارلىق دەپ ەسٸرە دٸنشٸلدٸككە, يماندىلىق دەپ اداسۋشىلىققا ۇرىنعان وتانداستارىمىز دا جوق ەمەس. ەندٸگٸ مٸندەت حالىققا تەرٸس اعىمدار تۋرالى ەسكەرتٸپ قانا قويماي, سول اعىمنىڭ قۇرىعىنا تٷسكەن (ولار ٶزدەرٸن اداسۋشىلارمىز دەپ سانامايدى) ازاماتتاردى قايتادان قوعامعا بەيٸمدەۋ. بۇل دا كٶپ ەڭبەك پەن جٷيەلٸ جۇمىستى قاجەت ەتەتٸن شارۋا ەكەندٸگٸ تەجٸريبەدەن بەلگٸلٸ.
بٸز ٷشٸن راديكالدى, تەرٸس اعىم بولعانىمەن, كٶپتەگەن ازاماتتار ٷشٸن «تۋرا جول» (شىنايى يسلام) سانالاتىن كەيبٸر يدەولوگييالىق توپتارمەن كٷرەسۋ وڭاي شارۋا بولماسى حاق. يدەولوگييا دەيتٸنٸمٸزدٸڭ باستى سەبەبٸ, ول اعىمداردا بارلىق قاتىناستار رەتتەلٸپ, بەلگٸلٸ بٸر جٷيە قويىلعان. مەسەلەن, ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ ىقپالدى سانالاتىن سەلەفيلٸك يدەولوگييانىڭ دا تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ەگەر ولاي بولماعاندا ولار ٶزدەرٸنٸڭ ساپىنا مىڭداعان ازاماتتاردى تارتا الماعان بولار ەدٸ. مىسالى, اتالمىش اعىمنىڭ باس يدەولوگتارىنىڭ بٸرٸ سانالاتىن يبن تايميييا ٶزٸنٸڭ «ٷش نەگٸز» دەگەن ەڭبەگٸندە: «اقىلدى ادام قۇران مەن سٷننەتتٸ تٷسٸنۋدە لوگيكاعا مۇقتاج ەمەس, ال اقىلسىز ادام ولاردى بەرٸبٸر تٷسٸنبەيدٸ»-دەگەن. ول سونداي-اق بىلاي دەپ تە ايتقان: «ول (لوگيكا) – بيٸك تاۋدىڭ ٷستٸندەگٸ ساسىق ەت سيياقتى, ماشاقاتپەن جەتەسٸڭ, بٸراق الاتىن پايداڭ ماردىمسىز-اق», دەگەن پٸكٸر ايتادى. بۇل پٸكٸر بويىنشا لوگيكانى وقۋدىڭ, جٷگٸنۋدٸڭ قاجەتٸ شامالى. ال اقىل تۋرالى دا كٶزقاراسى جوعارىدا كەلتٸرٸلدٸ.
سالا ماماندارىنىڭ بٸرٸ, پروفەسسور دوساي كەنجەتايدىڭ پٸكٸرٸندە دە ايتىلعانىنداي: «راديكاليزم دەگەن نەگٸزٸندە سانالى ٷدەرٸس. ول سول جەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك ەكونوميكالىق قاباتتارىنا نەگٸزدەلەدٸ. بٸزدە قازٸر ادامداردىڭ كٶبٸ راديكالدى سەنٸمگە دايىن تۇر. ونىڭ باستى سەبەبٸ ناداندىق, ياعني سىني ويلاۋدان ماقۇرىم قالۋى. وي بولماعان جەردە, ٷكٸمدەر مەن شابلوندار, قالىپتار مەن ەرەجەلەر ٷستەمدٸك ەتەدٸ. ال دٸني تانىم ٶزٸ تابيعاتىنان شابلوندار مەن ەرەجەلەردەن تۇرادى. سوندىقتان ادامدارعا ويلانۋدان كٶرٸ, دايىن شابلونداردى الۋ ٶتە وڭاي ەرٸ, سەنٸمدٸ. سەبەبٸ ادام ٶزٸنە سەنبەيدٸ, ٶزٸ ويلانا المايدى, توبىر بولۋعا يىعىن بەرٸپ تۇرادى» ەكەن[1].
دەمەك, تەرٸس اعىمعا كٸرگەن ادام, سول اعىمنىڭ تٷسٸنٸكتەرٸ مەن قاعيدالارىن باسىمدىققا الاتىندىقتان, سەلەفيتتٸك كٶزقاراستاعى ازاماتتاردىڭ عالىمداردىڭ اقىلىنا قۇلاق سالماۋى, سانالى تٷردە قيسىنعا سالا وتىرىپ ويلانباۋى, ولاردىڭ نەگٸزگٸ قاعيدالارىنا جاتاتىندىعىنان. ال ونداي ادامدى لوگيكالىق تٷردە جەڭۋ ٷشٸن, الدىمەن ول لوگيكانى مويىنداۋى كەرەك ەمەس پە?!
قاراپايىم عانا دەيەك كەلتٸرەتٸن بولساق, ەلٸمٸزدە سەلەفيتتٸك-ۋاحابيلٸك باعىتتى ۇستاناتىنداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ (تەك حاريجيتتار مەن تاكفيرلاردان باسقا) مەشٸتتەرٸمٸزگە جۇما نامازدارىنا نەمەسە بەس ۋاقىت نامازعا كەلەدٸ. الايدا, ولاردىڭ ارتىنا تۇرىپ ناماز وقىتاتىن يمامدارى حانافيلٸك-ماتۋريديلٸك سەنٸمدەگٸ (ولاردىڭ پٸكٸرٸنشە اداسقان) ادام. سوندا مىناداي قيسىن شىعادى. «ەگەر ولار يمامنىڭ ارتىندا تۇرىپ ناماز وقىسا حانافيلٸك باعىتتى مويىنداعانى نەمەسە حانافيلەر اداسقان بولسا ولار نەگە يمامنىڭ ارتىندا نامازعا جىعىلادى». وسى قاراپايىم لوگيكانىڭ ٶزٸن ولار تٷسٸنبەيدٸ. سەبەبٸ, راديكالدى توپتارعا لوگيكاسى دامىعان ادامدار كەرەك ەمەس. تٸپتٸ يمام ۋاعىز ايتىپ جاتقاندا قۇلاعىن بٸتەپ وتىرۋ (ٶزدەرٸنٸڭ ايتۋىنشا جٷرەكتٸ كٷمەننان ساقتاۋ ٷشٸن) دا قيسىنسىز شارالاردىڭ بٸر تٷرٸ عانا.
سوندىقتان, راديكالدى توپتىڭ يدەولوگيياسى ەگجەي-تەگجەيلٸ جاسالعان جٷيەگە نەگٸزدەلەدٸ. قاتارداعى قاراپايىم ادامدار دٸن ٸزدەپ جٷرٸپ ەرٸپ كەتكەنٸ بولماسا, ناعىز يدەولوگتار ٶزدەرٸنٸڭ باعىتىن ناقتى زەردەلەپ, كەلگەن ادامداردى راديكالداندىرۋ جولدارىن جوسپارلاپ ەرەكەت قىلادى. سوندىقتان ولارمەن كٷرەسۋ دە, وڭالتۋ دا جوسپارلى تٷردە تەولوگييالىق-پسيحولوگييالىق نەگٸزدە جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەك. ولاي بولماعان جاعدايدا اتقارىلعان جۇمىستىڭ نەتيجەسٸ تٶمەن بولماق. سونداي-اق تٶمەندەگٸ ۇسىنىستاردى ەسكەرە وتىرىپ وڭالتۋ قادامدارىن جاساۋ تيٸمدٸ سانالادى.
- جٷرەككە جول تابۋ. راديكالدى, ەكسترەميستٸك توپتارعا كٸرگەن ادامدار ٶز ٸشٸنە تۇيىقتالعان ادامدار ساناتىنا جاتادى. ولار ماماندارعا قاراعاندا كٶشەدەگٸ قاراپايىم ادامدارمەن تەز بايلانىسقا تٷسەدٸ. سوندىقتان اتالمىش اعىمدار ٶكٸلدەرٸمەن قانداي دا بٸر بايلانىس ورناتۋ قيىن. دەگەنمەن, ولاردىڭ قالىپتاسقان ورتاسىنان بٶلٸپ الماس بۇرىن, جيٸ قارىم-قاتىناس ورناتۋعا تىرىسۋ قاجەت. كەرەك بولعان جاعدايدا دوستىق سيپاتتا قاتىناستا بولۋدىڭ پايداسى زور. ال, بەلگٸلٸ بٸر سىيلاستىق, قارىم-قاتىناس ورناعان ادامدارمەن سۇحباتتاسۋ دا, ەرتٷرلٸ مەسەلەلەردٸ تالقىلاۋ دا وڭايعا تٷسەدٸ.
- تۇراقتى بايلانىس. ولارمەن بايلانىس ورناتقان ادامداردىڭ تۇراقتى بولۋى. مەسەلەن, وڭالتۋعا كٸرٸسكەن كەزدە مامانداردىڭ جيٸ اۋىسۋى وڭالتۋ جۇمىسىنا كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ. ولاردىڭ اراسىندا جاقىن بايلانىس ورناپ ٷلگەرمەيدٸ. كەيبٸر دەرەكتەر بويىنشا 3-4 جىلدىق بايلانىستان كەيٸن ٶزدەرٸنٸڭ ٸشكٸ پروبلەمالارىن اقتارۋ دەڭگەيٸنە جەتەدٸ. ال, ول ٷشٸن تۇراقتى ازاماتتاردىڭ ٷنەمٸ بايلانىستى بولۋى تيٸمدٸ. تٸپتٸ كەيبٸر تٷزەتۋ مەكەمەلەرٸندە وڭالتۋ جۇمىستارىنا تارتىلعان تەولوگ ماماندار مەن يمامداردىڭ اۋىسىپ كەتۋٸ دە جۇمىسقا كەرٸ ىقپالىن تيگٸزٸپ جاتادى. نەمەسە ەكسترەميزم, تەرروريزم بابى بويىنشا سوتتى بولىپ, جازاسىن ٶتەۋشٸلەردٸڭ ٶزدەرٸ «بٸزگە پەلەن تەولوگتىڭ كەلگەنٸ دۇرىس ەدٸ, ٷيرەنٸپ قالىپ ەدٸك!» دەگەن پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرٸپ جاتادى.
- جاماعات پٸكٸرٸ. كەز-كەلگەن دٸني ورتانى – جاماعات دەپ اتايمىز. تەرٸس اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ اراسىندا دا تىعىز بايلانىس ورناعان. جٷيەلٸ تٷردە سپورتتىق جاتتىعۋلارعا بارۋ, دٸني رەسٸمدەردٸ بٸرگە اتقارۋ, جۇما نامازدارىنان كەيٸن بٸر-بٸرٸنٸڭ حال-احۋالىن سۇراسۋ ت.ب. سيياقتى ادامداردىڭ بٸر-بٸرٸنە باۋىر باسۋىن قامتاماسىز ەتەتٸن بايلانىستار ورىن الادى. بٸراز ۋاقىت جاماعاتتىڭ ٸشٸندە جٷرگەن ادام وسىنىڭ سالدارىنان ول جەردەن شىعا الماستاي حالگە تٷسەدٸ. سوندىقتان بٸزدٸڭ دەستٷرلٸ باعىتتاعى ماماندارىمىزدىڭ جەڭٸلەتٸن تۇسى, وڭالتۋعا جالعىز قاتىسۋى, ٶزٸنٸڭ دٸني ورتاسىنىڭ بولماۋى, نەمەسە تەرٸس اعىمنان وڭالتىلعان اداممەن تۇراقتى جاماعاتتىق دەڭگەيدە بايلانىس جاساۋ مٷمكٸندٸگٸنٸڭ بولماۋى ول ادامنىڭ قايتادان جاماعات ٶمٸرٸن اڭساۋىنا سەبەپ بولادى.
- ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق ساۋىقتىرۋ. كەز-كەلگەن دٸن ادامنىڭ تەك ساناسىنا عانا ەمەس, جٷرەگٸنە دە ورنىعادى. وعان بٸردەن شابۋىل جاساۋ دۇشپاندىقتىڭ ٶرشۋٸنە الىپ كەلەدٸ. بٸزدٸڭ كٶپتەگەن تەولوگتارىمىز وسى پوزيتسييانى ۇستانىپ, ٶشپەندٸلٸك سەزٸمٸن ٶرشٸتۋدە. سونىمەن بٸرگە راديكالدىلىقتان بايسالدىلىققا عانا اۋىستىرۋعا بولادى دەگەن سىڭارجاق پٸكٸر قالىپتاسقان. بۇل قاتە تٷسٸنٸك. ەڭ باستى مٸندەت تەرٸس دٸني سەنٸمدەرمەن ۋلانعان ازاماتتاردى الدىمەن پسيحولوگييالىق تۇرعىدان, سودان كەيٸن ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان وڭالتۋعا كٷش سالۋ كەرەك. تٸپتٸ بايسالدى دٸني ۇستانىمعا ٶتۋٸ ٷشٸن دە الدىمەن پسيحولوگييالىق-ەلەۋمەتتٸك وڭالۋى شارت.
- جاقىنى ارقىلى ىقپال ەتۋ. ەلٸمٸزدە بٷكٸل ەۋلەتٸمەن تەرٸس اعىمدارعا كٸرٸپ كەتكەن وتباسىلار جوقتىڭ قاسى. قارعا تامىرلى قازاقتىڭ قازٸرگە دەيٸن ساقتالىپ كەلە جاتقان بٸر قۇندىلىعى – ەۋلەتتٸك بايلانىس. وسى ورايدا اقساقالداردىڭ رٶلٸ, سول ەۋلەتتەن شىققان دٸني بٸلٸمٸ بار ازاماتتاردىڭ رٶلٸ, تٸپتٸ قاسىنداعى جارى مەن قولىنداعى بالاسىنا دەيٸن ازاماتتاردىڭ پٸكٸرٸن ٶزگەرتۋگە ىقپال ەتۋ ٷشٸن باسپالداق رەتٸندە پايدالانۋعا بولاتىندىعىن كەيبٸر وبلىستاردىڭ ۇتىمدى تەجٸريبەسٸنەن اڭعارۋعا بولادى. سوندىقتان, «باس جارىلسا بٶرٸك ٸشٸندە, قول سىنسا جەڭ ٸشٸندە» دەگەن قازاق حالقىنىڭ ٶكٸلٸن ەۋلەت ٸشٸندە وڭالتۋ دا اسا تيٸمدٸ جولداردىڭ بٸرٸ سانالادى. راديكالدى كٶڭٸل-كٷيدەگٸ ازاماتتار جاقىن جاندارىن سىيلاماسا, مٷلدە تانىمايتىن مامانداردى تىڭداۋى ٶتە قيىن.
سٶزٸمٸزدٸ شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلىنىڭ سٶزٸمەن تٷيٸندەسەك:
«دٸن تازاسىن دٸننەن ٸزدە,
دٸن شاتاعىن سىنعا سال.
انىق اينا ٶزٸڭٸزدە,
ايدا اقىلدى قاتتىراق.
شالا دٸندٸ پەن دە تاپپاس,
دٸن تازاسىن وي تابار.
ەركٸن اقىل تٸپتٸ اداسپاس,
كەزسە كٸرسٸز جارقىراپ» - دەگەندەي اق پەن قارانى, دۇرىس پەن بۇرىستى سىني تۇرعىدان سارالاي الاتىن سانالى ۇرپاق قالىپتاستىرۋ, دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزدٸ سان عاسىرلىق سالتىمىزبەن ساباقتاستىرا وتىرىپ ۇرپاق ساناسىنا سٸڭٸرۋدەن باستالسا بولاشاقتا راديكاليزم مەن ەكسترەميزمنٸڭ اۋىلى الىستاماق. بولماسا بەكەر!
[1]دوساي كەنجەتايدىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پاراقشاسىنان.
كەڭشٸلٸك تىشقان,
دٸنتانۋشى
