Ult portaly nazarlaryńyzǵa belgili jýrnalist Sanjar Kerimbaidyń teologiia ǵylymdarynyń doktory, professor Dosai Kenjetaimen bolǵan suhbatyn usynady.
Siz kóbine «Sopylar isin» ádiletsiz ótti dep jii synaisyz. Eger osy isti ádiletti ótkizseń, qandai kemshiligin aitar edińiz?
– Kemshiligi bar. Zańdyq turǵydan qatelikter jiberdi. Mysaly medresede nashaqor men maskúnemdi erkinen tys emdeý praktikasy júrgizilgen. Erkinen tys desek te, nashaqordyń ata-anasynyń ruqsaty bolǵan, qolhat jazǵan. Biraq sonda da bul zańsyz. Sebebi qoldarynda nashaqordy emdeýge ruqsat etetin litsenziia joq. Bul – bir. Nashaqordy qinap ustaǵan soń eregis týmai qoimaidy. Kúzetshi jigittermen arasynda birneshe tóbeles bolǵan. Osyǵan eregisken bir-eki nashaqor aryzdy aiamai jazǵan. Zań buzylý faktisi - osy. Biraq «qylmystyq motiv» degen bolady. Úsh-tórt nashaqordyń aryzyn qanaǵattandyrý kezinde sol medreseden emdelip shyqqan úsh júzge jýyq nashaqordyń da kózqarasyn eskerýge bolar edi. Jazalasyn. Biraq qylmystyń motivin eskersek 14 jylǵa sottaý aqylǵa qonbaidy. Sopylar qurǵan birlestiktiń qujatynda da azdy-kópti kemshilikter bolǵan siiaqty. Biraq onyń bári ári ketkende ákimshilik jaza men aiyppul deńgeiindegi is.
– Nashaqorlar jaily aittyńyz, olar medreseniń podvalyna qaidan tústi?
– Bul jabyq taqyryp. Nashaqordyń aty-jóni eshqashan atalmaidy. Sebebi olardyń kóbi tanymal sheneýnikterdiń balasy nemese týysy. Kedeidiń balasy nashaqor bolmaidy. Inege otyrǵan balasy otbasynyń berekesin ketirgen soń yqpaldy tulǵalar ózderi ákep qamaǵan eken.
– Sonda zikirshilerdiń kinási joq pa?
– Kinási bar. Sopylar Allaǵa ǵashyq bop kókirek kózin ashýdy murat tutady. Iassaýi iliminde shákirt pen ustazdyń názik mahabbatqa qurylǵan rýhani bailanysy bolýy tiis. Bul shart oryndalý úshin múridte erik-qalaýy men qushtarlyq bolýy kerek. Bular nashaqorlardy emdeimiz dep narkodispanserge ainalyp kete jazdady. Bul ilim zeiindi momyndy jaqsy kóredi. Ilimge yntasy bar jastardy jinap, solarmen jumys jasaýǵa tiis edi. Bular basymdyqty alqash men nashaqordy emdeýge salyp jiberdi dep oilaimyn. Osy qatelik túbine jetti. Birlestik jabylar aldynda olardyń qatarynda saýatty azamattar sirep ketti. Bul - birinshi qateligi. Ekinshisi - Iassaýi joly «ózińmen kúres», «nápsińdi jeń» dep bastalady. Osy altyn qaǵidadan aýytqydy. «Sopylyqtyń taraýyna ýahabizm kedergi keltirip otyr» dep búkil resýrsyn solarmen kúreske jumsady. Bul durys, biraq shekten shyqpaý kerek edi. Aqyr sońynda arasyndaǵy saýatsyzdary zikir salmaitynnyń bárin «ýahab» dep túsinetin jaǵdaiǵa jetti. Alqasyna qosylmaǵan imamdardyń izine tústi. Sopylyqqa oń kózben qaraityn dintanýshy Qairat Joldybaidyń ózin jii synady. Dostan dushpan jasady. Osy kúrestiń azartyna kirgeni sonsha, sopylyq medresesi júrekti nurǵa bóleitin ilim ordasy emes, qaýipsizdik komitetiniń ýahabizmmen kúresetin bólimshesine uqsap ketti.
– Sopylardyń ustazy nege muny betimen jiberdi?
– Sheihtyń ózi jaqsy adam. Suhbatynda otyrsań ataqty shaiyrlardyń ǵazalyn jatqa oqyp, adamdy tamsantady. Nápsimen kúresýdi ábden meńgergen. Ózin maqtaýǵa jol bermeidi. Taqýalyqta súrinbeidi. Paryz-súnnettiń talaptaryn qaldyrmai oryndaidy. Ramazandy aitpaǵanda, dúisenbi men beisenbide nápil oraza ustaityn. Qajylyqqa 14 ret barǵan. Bitim-bolmysynda naǵyz sopyǵa tán parasat pen batin ilimniń ushqyny baiqalady. Kózben kórip, kóńilmen uǵatyn intellektisi ótkir. Biraq oryssha túsinbeidi. Kirill árpin oqi almaidy. Qazaqsha gazet-jýrnalda ne bolyp jatqanynan beihabar. Sondyqtan bolar, múridteriniń kimmen aitysyp, tartysyp jatqanyn baqylai almady.
– Biraq báribin onyń shyn sopy ekenine kúmánmen qaraityndar kóp qoi. Onyń sopylyǵyn taqýalyqpen ólsheisiz be?
– Joq. Paqyrlyǵyna qarap bildim. Iassaýi iliminde paqyrlyq, iaǵni kedeishilik – mindet. Tipti negizgi kategoriiaǵa jatady. Sebebi talai sopy aǵyl-tegil kelip jatqan tegin dúnieni múridterine qimai bala-shaǵasyna amanattap, abyroidan jurdai bolǵan. Sol úshin Iassaýi «Paqyrnama» dep arnaiy kitap jazdy. Ádette aýqatty adamdar sadaqa, zeket beredi. Sheihtiń mindeti kúndelikti shyǵynyn jabatyn zeketti ǵana alý. Qalǵanyn sol zamatta muqtajdarǵa taratý. Bul jaǵynan alǵanda Ismatýlla qari - naǵyz paqyr. Myna paradoksty qarańyz. Qariiany uiymdasqan qylmystyq top jetekshisi dep sottady. Ádette bul bappen sottalsa, dúnie-múlikke konfiskatsiia jasalady. Biraq sot oryndaýshylary aqsaqaldan bir sabaq jip te tárkilei almady. Bankke tyqqan aqshasy bar shyǵar dep shottyń bárin qopardy. Shetelden de bir tiyn kelip túspegen. Bul fakti tekserýshi organdardy tań qaldyrǵan.
– Osy medresede salynǵan zikir sopylyqqa sai kele me?
– Álemde sopylyq aǵym kóp. Al zikirdiń túri odan da kóp. Biraq deni shekten shyǵyp ketedi. Kóńil kózin tazalaityn klassikalyq zikirler de bolady. Ony men siiaqty qoljazba aqtaryp, arnaiy zerttegen mamandar bolmasa, bylaiǵy jurt aiyra almaidy. Ismatýlla qaridyń ákelgen zikiri myń jyldyq tarihy bar klassikalyq zikirge jatady.
– Demek zikirine kúmándanbai-aq qoisa bola ma?
– Bul ilim - bir jamaǵattyń, ne Ismatýllanyń dini doktrinasy emes. Oǵan qazaq halqynyń tarihy men rýhani taǵdyry bailanǵan. Bul mektepte ulttyq kodty oiatatyn barlyq komponent bar. Mysaly úkimetten bir tiyn almai, salafizm sindromyna taza patriottyq sezimmen kúreskenin jańa aittyq. Tarihqa kóz júgirtsek, salafizmge qarsy birden bir antivirýs – ámanda sopylyq. Bular islamnyń qos poliarly tarazysyn teń ustap turǵan edi. Nazira Nurtazinanyń «Musylman áleminde sýfizm qalai álsirese, fanatizm, dúmshelik, mádeni toqyraý solai kúsheiedi» dep tujyrymdaýy - kezdeisoqtyq emes. Iassaýi joly dini fanatizmniń órshimeýine kepil bolýy tiis edi...
– «Zikirshilerdiń ilimine qazaqtyń rýhani taǵdyry bailanyp tur» degendi asyra aityp jibergen joqsyz ba?
– Myna faktige nazar aýdar. Bularǵa deiin de dini ekstremizmmen birneshe aǵym qýǵyndalyp quryǵan. Mysaly, Hizbýt Tahrirdi ýaǵyzdaǵan talai bala sottaldy. Sen solarmen birge qazaq aýyz ádebieti, jyraýlar poeziiasy, handar tarihy, salt-dástúr, ádet-ǵuryp, Iassaýi ilimi, hikmetter, qissa-dastandar, ańyzdar, jyr-termeler, qazaq rýhaniiaty qosa joǵaldy dep oilaisyń ba? Ári ketse taratqan listovkalary qurydy. Al zikirshilerdi talqandaǵanda tutas mádeni fenomen joiylyp ketti. Bir ǵana Iassaýi vokaldy tobynyń joǵalýyn aitaiyq... Qandai ókinish... Jańasha taldaýǵa ie bolǵan «Shákárim oqýlary» she? Tolyq joiyldy. Jyl saiyn barlyq oblysta «Shákárim oqýlary», «Iassaýi oqýlary» intellektýaldyq olimpiadasyn ótkizetin edi. Sýbektivti pikir dep qabyldarsyń, biraq telearnada osy jigitter týǵyzǵan rýhani shabytty odan keiin kelgen birde bir komanda týǵyza almady. Aqyr aiaǵy búkil telearnany arzan kúlki basyp ketti. Jurttyń álige deiin sol kezdegi jýrnalisterdi, Iassaýi vokaldy tobyn joqtai beretini sodan. Olar zikirshilerdi saǵynyp turǵan joq. Solarmen birge ketken mádeni qundylyqtardy joqtaidy. Bulardan basqa jyl saiyn neshe aǵym jabylyp, neshe adam sottalyp jatyr. Buqara halyq solardy izdei me eken ózi?
– Sonda zikirshilerdiń moinynda osyndai aýyr mindet turdy ma? Menińshe, olar dál osyndai deńgeide jaýapkershilik sezingen joq.
– Ókinishke orai zikirshiler bul mindetti aqyryna deiin arqalap tura almady. Iassaýi jolyn ustandyń ba, sonyń údesinen shyǵýyń kerek edi. Áitpese qara basyńdy emes, tutas ulttyń muratyn aiaq asty etken bolasyń. Sondyqtan men de zikirshilerdiń ózin emes, olarmen birge quryǵan rýhani qundylyqtardy kóbirek joqtaimyn.
– Buǵan kim kináli? Olardy sottatqan kúsh pe álde ózderi me?
– Bir jaqty jaýap berý qiyn. Olardyń «qashan súrinedi» dep, kúni-túni ańdyp otyrǵan dushpandary boldy. Ózderi de ony bildi. Sóite tura álsiz jerlerin kúsheitken joq.
– Mysaly?
– Mádi ideiasyn kóterdi. Áhli sýnnada bul ideia bolǵanymen Iassaýi jolynda onyń izi de joq. Ilimdi saqtaý mehanizmderi nashar boldy. Iassaýi men Shákárimdi tereń taldai otyryp, olardy zertteitin birde bir qoǵamdyq institýtpen bailanys ornatpady. «Bul ilimdi bizden artyq biletin eshkim joq» dep hanakasynda otyra bergen. Ǵalymdarmen bailanys joq. Sot barysynda professor Mekemtas Myrzahmet ekeýmizden basqa ǵalymdar arasha túsken joq. Ásirese teologtar únsiz qaldy. Aqyr sońynda Ismatýlla qariianyń Iassaýi jolyn ustanýshy ustaz ekenine kepildik beremin dep Ózbekstannyń dintanýshysy Baqtiiar Babadjanov shyqty. Bul - paradoks. Sol kezde Baqtiiardyń prokýrorlarǵa «Ái, jigitter, sender ne búldirip otyrǵandaryńdy bilesińder me? Erteń teraktiden kóz ashpaityn bolasyńdar» dep eskertkeni esimde. Aitqany keldi me? 2010 jyly zikirshilerdi joiyp edi, salafizm júgensiz ketti. Astana, Atyraý, Aqtóbe, Taraz, Almatyda birneshe terakti qatarynan boldy. Siriiaǵa ketkender sany kúrt ósti. Sopylardy qýdalap bastaǵanda-aq dini fanatizmniń kúsheietini maǵan túsinikti bolǵan. Sondyqtan Elbasyǵa hat jazyp qaýiptiń aldyn alýǵa barymdy saldym.
– Sózińizden túsingenim, bulardyń da sharyqtaýy men quldyraýy boldy ǵoi?
– Iá. Men 1999 jyldyń kókteminen beri eldegi sopylyq mekteptiń qalyptasý protsesin baqyladym. Alǵashynda bulardyń ǵylym-bilimge qushtarlyǵy sumdyq edi. 2006 jyldan bastap rýhani toqyraý kezeńine ótti. Muny kózi ashyqtaryna eskerttim. Ǵylymǵa beiimi bar bir-ekeýine shetelge baryp oqýǵa múmkindik jasadym. Bir de birin paidalanǵan joq. 2009 jyly «Iassaýi» tobyn Koniiadaǵy mistikalyq mýzyka festivaline apardym. Sonyń ózinde selt etpedi.
– Nege selt etpedi?
– Sopylyq tariqattyń ierarhiiasy túbine jetti. Bireýine birnárse aitsań, «ony úlken ustazben aqyldasý kerek» dep otyra beredi. Biraq ustazymen tikelei aqyldaspaidy. Sebebi sońǵy 5 jylda jasap alǵan ishki biýrokratiia ózderin matap tastady. Tómennen tastalǵan usynys joǵaryǵa jetpeidi. Birinshi ana ustazǵa, sosyn myna ustazǵa aityp aqyldasý kerek dep júrgende problemany umytyp ketedi. Aqyr sońynda shalǵai aimaqtaǵy bir múrid oryssha kitap oqityn bolsa, ony da qaptaǵan ustazdar ierarhiiasynyń nazarynan ótkizýge táýeldi boldy. Osylaisha saýatsyzdyq basty. Bolmasa 2006 jylǵa deiin bular eń saýatty dini jamaǵat bolǵan. Oǵan dálel, jastar jaǵy «Tolstai Shákárim atamyzdyń ustazy eken» dep jappai oryssha úirenip, Lev Tolstoidy jarysa taldaityn. 2010 jyly bul tendentsiia álsiredi. 2007-2009 jyldan bastap áńgime ózgerdi. Konfessionaldy ýaǵyzdar aityla bastady. Potentsialdaryn joǵaltty. Sopylyq ishki mánge baǵyttalady. Syrtqy daýǵa aralaspaidy. Bular soǵan uryndy. Qai jerde daý bolsa sol jerde Ismatýlla qaridyń shákirtteri júrdi. Muny sopylyqtyń profanizatsiiasy dep ataidy. Iaǵni qutynyń qashýy.
– Bul barlyq sopylyqqa tán be?
– Iá, onyń mysaly kóp. Sopylyq tariqat ierarhiialyq júiege ótkende keri ketý protsesi bastalady. Álemdik praktikany aitpai-aq qoiaiyn, qazaq tarihyndaǵy kórinisin Áýbákir Kerderiniń jyrynan-aq kóresiń. Ol:
Qor bolǵan ekinshide sopy joly,
Bul joldy ustaýshy edi erdiń zory,
Sopylyq Qap taýynan biik edi,
Tep-tegis jetip ketti jurttyń qoly,
Áliptiń atyn bilmes nadan sopy,
Qorqamyn bola ma dep dinniń sory, – dep synaidy.
– Ǵaiyptan taiyp, Iassaýi joly tirilip, úkimet sopylarǵa qoldaý bildirdi deiik. Zikirshiler siz keltirgen qatelikterge qaita uryna ma?
– Osyny men de aitaiyn dep otyr edim. Sopylyq fenomen retinde qazaq qoǵamynda turýy tiis. Sebebi sopylyqty tiriltpei sanadaǵy dekolonizatsiia protsesin júrgize almaisyń. Ultshyldardyń ózi ári ketse, 30-shy jylǵy intellegentsiiany ulyqtaýdan ári asa almaidy. Sebebi onyń arǵy jaǵyndaǵy on ǵasyrda Iassaýidiń sopylyq joly sairap jatyr. HH ǵasyr basyndaǵy intellegentsiia tolqyny sol mádeniettiń inertsiiasy bolatyn. Bolshevikter Iassaýi jolyn joiyp edi burynǵy inertsiia toqtady. Endi qaita tirilip jatsa, zikirshilerden maman retinde mynany talap etemin. Iassaýi jolyn tiriltem dediń be, beldi bekem býasyń. Shalys basýǵa haqyń joq. Sopylyqta mynadai támsil bar: Baiazid muzdan ótip bara jatqan balaǵa «baiqa bala, taiyp jyǵylma» deidi. Bala «Taqsyr, men emes siz baiqańyz. Men qulasam bir balanyń siraǵy synar. Siz taisańyz tutas bir qaýym qurdymǵa keter» deidi. Sol siiaqty Ismatýlla qaridyń aiaǵy taiyp ketip edi tutas bir dáýirdiń mádenietine soqqy boldy. Mádeni qabat qunarsyzdandy.
– Múmkin onyń Aýǵanstanda týyp ósken etnikalyq qazaqtyǵy kedergi keltirgen shyǵar?
– Árine, ol da bar. Qansha aitqanmen, shetelde týyp ósý áserin tigizbei qoimaidy. Degenmen, Ismatýlla qaridyń tulǵalyǵy bólek áńgime bolyp qalsyn. Biraq Iassaýidiń jolyn nasihattaimyn degen soń onyń zil batpan jaýapkershiligin barynsha tereń seziný kerek edi. Bolmasa qasyndaǵy zamanaýi múridteri Otan tarihymen tereń tanystyrý kerek edi. Iassaýi murasynyń ózeginde túrki jurtynyń tarihi jady, qundylyq álemi, kieli salt-dástúri, búkil aýyz ádebieti, qissashyldyq, jyraýlar mektebi tur. Bulardy bylai qoiǵanda memlekettik sana jatyr. Sebebi qazaq handary men bi-batyrlary kók tastyń ainalasyna jerlengen. Handardyń inaýgýratsiiasyda Kesenede ótetin. Memlekettik mańyzdy jiyndar Kúltóbede talqylanatyn. Sopylyqpen birge qazaqtyń tarihi jady tirilip kele jatyr edi. Biz maman retinde osyny kórip qýanatyn edik.
– Biraq olarǵa terrorizm aiybyn da ilmekshi boldy ǵoi. Zikirshilerde terrorizm qaýpi joq pa edi?
– Joq. Ol sopylyqtyń filosofiiasyna, ideiasyna sai kelmeidi. Iassaýi ilimi negizinen júrek (qalb), mahabbat (zaýq), shabyt (ilham) joly arqyly qudailyq tanymǵa (maǵrifat) jáne ishki mánge (batinǵa) den qoiady. Jan men nápsi qalaýyn ajyratýǵa mańyz beretin ilim. Onda Ibn Taimiia sekildi jihad ideiasyn doktrinalyq turǵydan negizdegen tulǵalar joq. Naǵyz sopy dep dastarhan basynda musylman, hristian, otqa tabynýshy, putqa tabynýshy dep bólip-jarmaityn adamdy aitamyz. Hikmetinde «kápirge de berme azar» deidi. Bir mysal aitaiyn. HIH ǵasyrda Lykoshin degen orys ofitseri Tashkenttegi ishandardyń zikirine qatysady. Janyna birneshe ofitserdi ertip te aparady. Sonda ishan «aramyzda kápir otyr, zikir salmaimyz» demeidi. Alańsyz zikirin salyp, sońynda olarǵa da duǵa etip, bata beredi. Artynan dastarqanda otyryp, birge suhbat qurady. Bul – óte mańyzdy fenomen. Qazir de Siriiaǵa ketken qazaqtardyń ishinen birde bir zikirshini tappaisyz. Sopylardyń eń nadan degen balasynyń ózi jihad ideiasynyń bos áńgime ekenin túsinedi. Iaǵni, ondai qadamǵa barmaidy.
– Al fanatizm she?
– Olardy sheteldegi musylman baýyrymyzdy qorǵaimyz dep ilandyra almaisyń. Siriia, Aýǵanstan, Irak taqyrybyna múlde qyzyqpaidy. Olardyń fanatizmi eldi shataq dinnen qorǵaýymyz kerek degen patriottyq sezimmen órshidi. Mysaly, zikirshilerdiń myna zerektigine riza bolam. Olar ýahabizm qaýpi týraly 1997 jyldan bastap eskertken. Men doktorlyq oqyp júrgende qariianyń Qarasýdaǵy medresesine barǵanmyn. Sonda kózi ashyq múridteri «Aziia jáne Afrika» jýrnalyna shyqqan ýahabizm týraly zertteýlerdi taldap otyratyn. Ol kezde úkimettik organdar mundai qaýip baryn sezgen joq. Sopylar jabaiy jolmen bolsyn ýahabizmniń aldyn alatyn júieler jasap tastady. Osynyń arqasynda myńdaǵan jastar qaýipti aǵymdarǵa urynbai aman qaldy. Muny moiyndaýymyz kerek. Sopylar qashan da aqidalyq máselege tartysýǵa qulyqsyz. Sol salany arnaiy oqýǵa da yqylasty bolmaǵan. Olar rýhtyń epitetterin tiriltip, sony tamashalaýǵa qumar. Ýahabizmdi qoǵamnyń tynyshtyǵyn buzýshy dushpan dep qabyldaidy. Bul elge qaýip tóngende sopylyq ishinde avtomatty túrde iske qosylatyn mehanizm. Qazaq tarihyn qarasań, basqynshylarǵa qarsy kóterilistiń kósemderi kileń sopy bolǵan.
– Biz biletin kóterilistiń bárinde batyrlar júredi emes pe?
– Sovetter jazǵan tarih boiynsha solai. Al bizdiń áli jazylmaǵan tarih boiynsha basqasha. Kóterilis ishan, sopy, molda, áýlie, qalpelerdiń qoldaýymen bolmasa, soǵysqa adam tartý múmkin emes. Soǵysta óletin adam óziniń sheiit ketetinine kózi jetýi kerek. Ondai senimdi kisiniń júregine batyrlar emes, qojalar institýty darytady. Jońǵar-qazaq soǵysynda sarbazdarǵa jiger syilap júrgen Buhar jyraýdyń ózi - Kókiltashty bitirgen, Qarnaqta imam bolǵan ishan. Mańǵystaý túbeginiń de orystarǵa uzaq berilmegen sebebi sol. Iassaýi iliminiń iri oshaǵy sonda boldy. 1930 jylǵy Sozaq kóterilisin «Alla hý» kóterilisi dep te ataidy. Alla hý - zikirde aitylatyn mátinniń biri. Olar bolshevikterdi qyrǵanda olardyń dini doktrinasymen kelispegennen soǵysqan joq. Kommýnister qarapaiym halyqqa shekten tys zorlyq kórsetti. Ishandar ashyq qiianatqa tózbedi. Qol jinap qarýly kúreske kóshti. Taǵy bir dálel. Qarmaqshydaǵy Aqmyrza Damolla ishan kóteriliste bolshevikter qolynan qaza tapty. Ishan oǵan deiin medrese ashyp, bala oqytqan meirimdi molda edi. Qyzyldar kún bermegen soń qarý asynǵan sarbazǵa ainaldy. Sondyqtan, sopylardyń okkýpanttarmen kúreskish harakterin eskerý kerek. Qazir zikirshiler joq. Esesine salafizm qaýpimen búkil qoǵam kúresip ketti. Úkimet aldyn alýǵa qyrýar qarjy bólip jatyr. Sonyń ózinde effektisi sopylarǵa jetpeidi.
– Zikirshilerdiń qai kúres tásili nátijeli boldy?
– Mádeni maidan. Nemese intellektýaldyq soǵysta zikirshiler jeńdi. Eń iri aiǵaǵy - «Iassaýi» vokaldy tobynyń qurylýy. Ismatýlla qaridyń erligi osy. Mýzykalyq arnaiy bilimi bolmasa da, sondai ǵajaiyp topty qurap shyqqany keremetke para-par. Sońǵy 80 jylda qazaqtyń kóńilinen, tarihi jadynan óshýge ainalǵan hikmetterdi op-ońai tiriltip aldy. Tipti joqtan qurady deýge bolady. Sebebi vokaldy top quratyndai altyn úlgisi de bolǵan joq. Tipti ana dini áýenderdi qaidan taýyp alǵanyna qairanmyn. Professional ánshilermen sazdy áýenniń sátti sintezi dúiim jurttyń júregine tez jol tapty. Oǵan deiin hikmetter Iassaýidi zertteýmen ainalysatyn ǵalymdardyń hobbii siiaqty bop qalǵan. Iassaýitaný boiynsha jyl saiyn birneshe ǵylymi eńbek qorǵala beredi. Qarapaiym jurt onyń ne mánin, ne sánin kórmeitin. Munyń effektisimen oinaýǵa bolmaidy. Hikmetter qazaq jurtynyń halyqtyq dindarlyǵyn oiatty.
– Mysaly...
– Ekiniń biri baiqamaityn názik nárseni aitaiyn. Salaftar dindi syrttan importtaidy. Sopylar ishten óndirip, eksporttaidy. Iaǵni ata-babasynyń dini tájiribesine súienip dini qundylyqty eldiń ishinen óndiredi.
– Qyzyq anyqtama eken.
– Mysaly, zikirshilerdi alaiyq. Ismatýlla qari birde-bir shákirtin shetelde oqytpaǵan. Kerisinshe ilimniń kózin qazaqtyń mádeni qundylyǵynan izdedi. Oqý dárisine Shákárimniń sopylyq ǵazaldaryn kirgizdi. Iassaýidiń hikmetterin jattatty. Abai men Máshhúrdiń islam týraly óleńderin taldatty. Syr boiy, Mańǵystaý shaiyrlarynyń eńbegin túgel qopardy. «Áýlieler áýezi» degen kitap shyǵardy. Shákárimniń rýhani óleńderin jinap, «Imanym» degen atpen qaita shyǵardy. Keiin búkil derekti jinap, Shákárimniń eki tomdyǵyn jasady. Jurt sandyqta shań basyp jatqan, kilemdi ilinip turǵan eski kitaptardy oqýǵa tyrysyp, qundylyq izdedi. Sopylar máýlit merekesin erekshe saltanatpen ótkizetin. Siiar, qissa dástúrin jańǵyrtty. Mysaly «on segiz myń ǵalam paiǵambardyń nurynan jaraldy» degen Nýri-Mýhammad kontseptsiiasyn osylar ǵana aitady.
– Máýlitti QMDB da toilap júr ǵoi...
– Iá, árine toilaidy. Bul jerde onyń erekshe saltanatpen atalyp ótetinine nazar salyp otyrmyn. QMDB máýlit merekesinde Iassaýidiń hikmetin, Shádi tóreniń «Nazym Siiar Shárpin» oqymaidy ǵoi. Sopylarda bul jolǵa qoiylǵan. Senbeseń, Qurbanáli ishannyń máýlit merekesine qatysyp kór. Shádiniń siiar jyrlary oqylady. Ulttyq reńi basym. Halyq paiǵambardy óziniń babasy siiaqty qabyldaidy. Al basqalardiki syrttan kelgen dini festival siiaqty ótedi. Osy jerde Qurbanáliniń bir erligin aitaiyn. Ol halyqqa arnap Shádiniń «Nazym Siiar Shárpin» kitap qylyp shyǵaryp, nasihat jolyna qoidy. Al basqalar mundai qundylyqty emes tek shetel ǵalymdarynyń aqida men fyhqqa qatysty eńbekterin aýdarady. Ol jalpy jurtqa jetpeidi. Ziialy ortaǵa qyzyq emes.
– Nege olai oilaisyz?
– Dini bilimniń ózinen dini tájiribesi qymbat bolady.
– Ne úshin?
– Sebebi ilimdi igergen soń onyń sońy nemen biterin bilmeisiń. Mysaly, bir jigit 15 jyl oqyp ǵulama atanyp keledi. Biraq bala oqyta almaidy. Sebebi úiretken ǵylymynyń 20 jyldan soń qandai qubylysqa ainalaryn bilmeidi. Quran aiattaryn taiaz uqqan jurt ony teris maqsatta paidalanýy múmkin. Múlde keri tolqyn týýy kádik. Ǵulamalar osydan tájiribe jinaidy. Akademiialyq bilimde oǵan «dini tájiribe» dep bólek at bergen. Iaǵni «onyń bilimi bar ma?» degen suraqpen birge «dini tájiribesi bar ma?» degen saýal qatar qoiylady. Qazaq islamynda bul tájiribeniń bári qojalar institýtynda bolǵan. Olar halyqqa qai aqparatty taratý kerek, qai sharttardy óz ishinde ustaný kerek sonyń bárin meńgeredi. Sebebi turmys-tirshilikke jegilgen jurttyń aiat tápsirlep, hadis talqylaityn shamasy bolmaidy. Olar dinniń qundylyǵyn ǵana tutynady. Ǵylymda ony «halyqtyq din» dep ataidy. Ol kieli salttarmen birge ómir súredi. Sondyqtan el ishine dini mazmundaǵy qissa, dastan, jyr degen qundylyqtar ońai taralady.
– Halyqty Quran men hadiske saýatty qylsa she?
– Onda qoǵam dini polimikadan kóz ashpaidy. Ekiniń biri ýaǵyz aityp, Quran tápsirleidi nemese dini qundylyqtyń emes din dogmasynyń qursaýyna túsedi. Sol kezde bári keri ketedi.
– Biraq bizde meshitterde eldiń dini saýatyn ashatyn kýrstar bar ǵoi?
– Ol - belgili bir dárejede durys. Biraq imamdar osy jerde iri qatelik jiberedi. Dini tájiribe degen túsinikti eskermeidi. Bárin basynan bastaimyz dep oilaidy. Barlyq ilimdi halyqqa úiretip jiberemiz dep senedi. Sonyń kesirinen dini aitys-tartys sheginen shyǵyp ketti. Kei imamdar óte saýatty. Kairde 14 jyl oqyp kelgenderi de bar. Osynsha ýaqytta igerilgen kúrdeli ǵylymdy kún kórispen shapqylap júrgen qalyń elge úiretý múmkin be? Olar dástúrli qojalar mektebiniń dini tájiribesine súiense, qoǵamda dál mundai dini polimika bolmas edi. Shariǵatty shaqtap, qundylyqty esepsiz berý kerek. Sopylardyń utatyn jeri osy.
– Stihiialy jolmen qurylǵan sopylardyń memleket qoldaýyndaǵy QMDB-men básekege túsýiniń sebebi osy ma?
– Iá, 2005 jyly imamdar Elbasymen kezdeskende «sopylar bizge kedergi keltirip otyr, jumys jasatpaidy» dep shaǵymdanǵan. 5 jyldan soń sopylar tarady. Biraq odan imamdar eshqandai paida kórgen joq. Kerisinshe salafizmmen kúres on ese aýyrlap ketti. Meshitke qundylyq izdep baratyn saýatty jastar dogmalyq tartystan sharshamaityn salafige ainaldy. Juma namazda minbardaǵy imamǵa «saqalyń qaida? Nege biz hanafimen júrýimiz kerek? Aqiqat jol hanbali mazhaby» dep búlik shyǵarǵan videolar internetke tolyp qaldy. Imamdar sopylarmen jylap kórisetin boldy.
– Sonda ne isteý kerek edi?
– Úkimet «bir din – bir mazhab» degen kontseptsiia oilap tapty. Ony kúshtep endirip jatyr. Aqyry osy ideia júzege asatyn bolsa sopylarǵa da meshitte hikmet aityp, ǵazaldaryn oqýǵa múmkindik berý kerek. Olar da - hanafi mazhaby. Olardyń da dini tájiribesine súienbei bolmaidy. Osyndai qadamǵa barmasa, sany az saýatty imamdar fanatizmge urynǵan tobyrdyń qorshaýynda qalady. Sebebi óz betinshe hadis jattap, úkim beretin nadandar tez kóbeiedi. Al bir imamdy oqytyp shyǵarýǵa kemi 8 jyl ýaqyt kerek. Imamdar meshitte Iassaýi, Baqyrǵani, Sopy Allaiar, Fizýli, Naýai, Rýmidi aityp otyrǵanda kózi ashyq adamdar meshitke aǵylar edi. Jumada saýattylardyń sany basym bolsa balaǵy qysqa baýyrlaryna mádeni yqpal etpei qoimas edi.
– «Hadis jattap úkim beredi» dep aityp qaldyńyz. Bul tendentsiia qalai bastaldy?
– Dini tájiribeniń joqtyǵynan. Hadis mátinin aqylmen teksermesten, týra maǵynasynda túsinip, buljytpai oryndaityn fanattar 8 ǵasyrda-aq problema týǵyzǵan. Ábý Hanifa bastaǵan ǵulamalar osyny kórip, tájiribe jinaidy. Hadisti súzgiden ótkizetin mehanizm jasady. Ásirese, adam taǵdyryna tikelei áser etetin máselede hadiske qarap úkim bermeitin. Negizinen Quran aiatynan aldy. Keiin bul tájiribe Orta Aziiaǵa aýysty. Samarqan, Buqara, Túrkistanda bala oqytqanda hadistanýdy eń sońǵy kýrsqa aparyp qoidy. Shákirt qundylyq sińirip, kókirek kózi ashylyp, hadistiń mánine boilai alatyn kemeldikke kelgende bir-aq oqytatyn. Sondyqtan, revoliýtsiiaǵa deiin hadisshildik problemasy asqynǵan emes. Buqara halyq qissasyn tyńdap, salt-dástúrge súienip, musylmandyq ómirin mánmen súrip kete berdi. Al bizdegi imamdar osy tájiribelerdi eskirgen dep oilaidy. Osynyń zardabyn ózderi tartyp otyr. Sopylar óndirgen rýhani injý-marjandy qajet etpedi. Tek aqida men fyhq jaily kitap shyǵaryp, ýaǵyzdy kóbeitip edi dini tartystan kóz ashpai qaldy. Sondai telegei teńiz bilimderimen saqal men balaqtyń pátýasyn izdeýden asa almai qaldy.
– Bizden basqa túrki baýyrlary dini tájiribesine súiene me?
– Álbette. Meniń ustazym Kemal Zeibek birde búi degen: «Imamdardyń oń qolynda Quran, sol qolynda Diýani Hikmet turý kerek. Sonda ǵana daýdan ada bolady». 2011 jyly salafiler qolynan qaza tapqan Tatarstannyń naib-múftii Ýaliolla Iakýbov 2003 jyly Túrkistanǵa kelgende «bizde ár tatardyń úiinde Quranmen birge «Diýani Hikmet» ilinip turady. Nege senderde Diýani Hikmet oqý jolǵa qoiylmaǵan?» dep tańǵalyp ketken. Bizdiń imamdar Diýani Hikmetke qundylyq kózi retinde qarasa, myń jyldyq dini tájiribe tirile bastaidy. Buqara halyq pen kózi ashyq qazaqtardy saptaryna tez tartady. Kezinde zikirshilerdiń myqty bolatyny sol. Az sanmen kópti sastyratyn. Al jurt «zikirshiler kózi ashyq, oqyǵan azamattardy gipnozdap qatarlaryna tartyp alypty» dep daýryqty. Daýryǵatyn túk joq. Qazaqtyń rýhani jady men ulttyq genofondta Diýani Hikmet tur. Árine janyna jaqyn hikmetti tyńdaǵanda qazaqtyń rýhy oianady. Iassaýiden bastaý alǵan barlyq túrki shaiyrynyń ǵashyqtyq ǵazaldary minbardyń biiginen estilse oqyǵan azamattyń bári sol jerden tabylaryna kúmánim joq. Osylar aitylmaǵan soń oqyǵan azamattar oi qýatyn kúsheitý úshin batys filosofiiasyna bet buryp ketti.
– Sonda bizdegi dini problema Iassaýidiń tulǵasyn, tarihtaǵy ornyn, dindegi qyzmetin, rýhani dárejesin, qaldyrǵan mirasyn jete tanymaýdan shyqty ma?
– Solai dese de bolady. Osyny talai ret aittym, jazdym. Báribir moldalar Iassaýidi islamǵa janama qatysy bar kóp sopynyń biri dep qabyldaidy. Iassaýidiń kózi tirisinde Islam áleminiń bergen ataǵyna qarańyz. Áziret Sultan, Pir-i Túrkistan, Sultan-i Túrik, Sultan ýl-Arifin, Ahmad-i Sani, Qutýb-ýl Aqtab, Shaih-ýl Mashaiyq, Iassaýi ata, Shahinshah, Astana-i saadat, Qara Ahmet, Endi qara. «Sultan» titýlyn túrki patshalaryna ǵana qoldanatyn bolǵan. Iassaýidiń qoǵamǵa yqpalyn kórip dárejesin patshamen teńestirgen. Iaǵni patshalarǵa patshalyq qylady. Ahmad-i Sani degen ataǵyna qara. Ekinshi Muhambet degen sóz. Iaǵni ǵulamalar onyń dárejesin paiǵambarǵa deiin kóteredi. Qutýb-ýl Aqtab – áýlieniń eń biik satysyn bildiretin dáreje. Shaih-ýl Mashaiyq – ustazdardyń ustazy degen ataq. Shahinshah – shahtardyń shahy degen qurmet. Sultan ýl-Arifin – Qudaidy tanýshylardyń patshasy. Sultan-i Túrik – túrki halyqtarynyń ustazy. Pir-i Túrkistan – Túrki jurtynyń rýhani jetekshisi, kósemi. Áziret Sultan – áýlielerdiń patshasy, Astana-i saadat – baqyttyń qaqpasy. Qara Ahmet – Uly Ahmet degen sóz. Osy ataqtyń bárin Iassaýi ózine japsyryp alǵan joq, ǵulamalar erikkennen bergen joq. Iassaýidiń islam órkenietiniń túrkilik tarmaǵyn órkendetkeni úshin berilgen.
– Onda nege «Iassaýidi asket, 63-ten soń Qylýetke túsip, tárki dúnielikke urynǵan» dep aitady?
– Osynyń bári Iassaýidi oqymaǵannan, zerttemegennen shyǵady. «Ol dúnieni tárki qylǵan. Qoǵamnan bezingen, asket. Qudaidyń bergen ǵumyryna shúkirsizdik kórsetip jer astyna túsken» degen túsinikti sovet ǵylymy jasap berdi. Salafiler sovettik osy ideiany jalaýlatyp qaita alyp shyqty. Bolmasa, 63 – shartty ataý. «Elden bezindim» degeni dúnieniń daý-sharyna aralaspaimyn. Alańsyz shákirt tárbielep, Qurannyń qoinaýyna súńgýmen bolamyn» degen ishara. Ári muny jeke missiiam dep uqqan, ózgege tańbaǵan. Shákirtiniń eshqaisy 63-ten soń jerdiń astyna túsip, elden bezip ketpegen. Sosyn bir nárse, Iassaýi bolmaǵanda bizder hanafi mazhabyn qabyldap, matýrýdidiń senimin sińirmes edik. Mátinshil tanymǵa tańylyp, qazirgi Saýdiia siiaqty shariǵatpen shektelip otyrar edik.
– Saýdiianyń nesi jaman? Elge tanymal bir aǵamyz «Saýdiiada taýhid bar. Sondyqtan Qudai jeriniń astynan munai shyǵaryp qoidy» degen joq pa?
– Aqiqat jer asty bailyǵymen, munaimen ólshenbeidi. Olai aitatyn bolsań. qazba bailyǵy eń kóp memleket – Resei. Soǵan qarap Reseide taýhid bar deýimiz kerek pe? Eldiń myqtylyǵy ámánda intellektýaldyq potentsialǵa táýeldi bolady. Aiqyn mysaly: Izrail. Taqyr tasta otyr. Biraq olar memleket bailyǵy – adamnyń intellektisi dep tanidy. Ǵylym-bilim jaǵynan Izrail arab memleketteriniń aldyna shyǵyp ketti. Muny ǵylymda «úndeý filosofiiasy» dep ataidy. Maǵynasy árbir adam ishinde tunyp jatqan intellektýal potentsialdy qoǵamǵa shyǵarý. Iaǵni ár adamǵa Qudai aqyl-parasat násip qylǵan. Iassaýidiń mindeti nadandyq perdesin jyrtyp, aqyl-parasat qoinaýyna jol salý. Intellektiń jaýy ámanda kibirlik pen dúnieqońyzdyq. Iassaýi oǵan paqyrlyq pen topyraq sipatty qarsy qoidy. Adam osy eki sipatty denesine darytqanda ózin tanymai qalady. Qudaidyń «qazyna aralynan» qundylyqtardy halyqqa tasidy. Osy qundylyq tasýshylardy Iassaýi silsalasy dep aita salsań da bolady.
– Biraq bizde «Iassaýi sheihtarynyń silsalasy (tizbegi) úzilgen. Jariia zikirshiler ilimdi ijazatsyz (zańsyz)» taratty degen de áńgime bar ǵoi. Oǵan ne aitasyz?
– Silsala eki túrli bolady. Biri shejiremen, tizbekpen keledi. Múridter ilim berýshi ustazyn umytpai jazyp otyrady. Kimnen kimge aýysqany kórinip turady. Ekinshisi hikmet ilimin qajyr qairatymen igeretinder bar. Nemese jariia zikirdiń bir sheihy ólse, naqyshbandi siiaqty ekinshi bir tariqat ustazynan ijazat alyp-aq joldy tirilte alady. Ustazsyz úirenetinderge Shákárim jatady. Eshqandai tariqatta joq. Ustazy Abai. Óleńinde pirmuǵan, sharap, jar didary, shamǵa ǵashyq kóbelek, sorly bulbul siiaqty sopylyq saryn tunyp tur. Kerisinshe bul kategoriialar Abaida joq. Sondyqtan, Ismatýlla qaridy qazaq mádenietine qosqan úlesine qarap emes, tizbeginiń úzilgenine qarap baǵalaý – aqymaqtyq.
– Sonda silsala da shartty ma?
– Iá, shartty talap. Mysaly, silsalasy úzilmegen, shejiresi túgel qojalardy da bilem. Mádeni dúmpý týǵyzbasa. sol silsaladan ne paida? Onyń shartty ekeni osydan kórinip turǵan joq pa? Iaǵni qundylyqty silsala emes adam óndiredi. Ortaǵasyrda talai soǵys, dúrbeleń kezinde sheih opat bolyp, ijazat berip úlgermeidi. Pirsiz qalǵan shákirtter basqa tariqattan ustaz taýyp, ilimin kúsheitken soń burynǵy tariqatyn tiriltip alady. Abdal Haliq Gidjýanidiń atymen atalatyn Hodjaganiia tariqatynyń piri Ámir Qulal Bahaýaddin Naqshbandidyń ustazy boldy. Oǵan qosa Naqshbandi Halil ata men Qasym sheih syndy Iassaýi pirlerinen taǵylymyn aldy. Biraq ýaqyt óte kele jáhri zikirden góri hafi zikirge ish tartyp jeke tariqattyń negizin qalady. Tizbekpen kele jatqan Ámir Qulaldy emes eki ǵasyr buryn ómirden ozǵan Gijdýanidiń ósietimen hafi zikirdi keń nasihattaýǵa kúsh saldy. Muny keiinirek Jámi, Mýhammed Parsa syndy Naqyshbandi shákirtteri eńbekterinde ýaisiia jolymen tariqatty jalǵastyrý dep kórsetti. Ýaisiia – pirden tikelei ijazat almai-aq buǵan deiin ótken Pirdi ózine rýhani baǵdar sanap sonyń jolyn jalǵastyrý arqyly tariqat taǵylymyn jańǵyrtýdy aitady. Ýáiis ál-Qarani syndy áýlie Paiǵambardy kórmesten ǵashyq bolyp áýlielikke jetken delinedi. Paiǵambar keiinnen shapanyn sahabalardan berip jiberedi. Sodan bastap hirqa kigizý sopylyq joldy jalǵastyratyn múrshid atanýdyń simvoly bop qaldy. Silsalasy úzildi degen Iassaýi jolyn Ismatýlla kelip jańǵyrtyp jatsa buǵan ýaisiia qubylysy retinde qaraý kerek. Zikiri, shilhana dástúri, nápsimen kúresý tásilderi (riiazat amaldary), Diýani hikmet taǵylymyn jańǵyrtý, qala berdi Abai, Shákárim, Máshhúr Júsip eńbekterimen jamaǵat rýhyn somdaýyn Iassaýi tariqatyn tiriltýi dep baǵalaýǵa bolady. Silsalanyń shartty ekenine taǵy bir mysal keltireiin be?
– Iá.
– Barlyq sopylyq tariqat óziniń ishandar tizbegin ainaldyryp ákelip Iassaýige tireidi. Mysaly, shejireni Adam ata, Nuh paiǵambar, Ánes sahabaǵa tiregen siiaqty. Bálkim, bul Iassaýi abyroiynyń tym joǵary ekenin kórseter nemese tariqattar toqsan toǵyzǵa bólinip ketpes úshin túpki birlikti saqtaý nietinde jasalǵan. Bári tizbegin Iassaýiden taratady. Mysaly, Tatarstandaǵy naqyshpandi sopylarynyń iman shartyn kórdim. Onda barlyq sopyǵa Iassaýi silsalasynan ekenine sený shart bolyp sanalady. Bul dástúr bizde joiylǵan. Qazirgi imamdar qazaq balasyna islam úiretkende silsalany iman shartyna qospaidy. Biraq folklordegi «suraq-jaýap» degen tanym dástúrinde bar. Allanyń qulymyn, paiǵambar úmbetimin, Adam ata urpaǵymyn, Ybyraiym qaýymynanmyn, Imam Aǵzam mazhabyndamyn, Matýrýdi senimindemin, Qoja Ahmet Iassaýi silsalasynanmyn dep aitady. Qojalar institýty osy dástúrdi revoliýtsiiaǵa deiin qazaq tanymyna sińirgen. Tipti berige deiin kei qariialar aityp otyrady. Imamdar osy dástúrdi tiriltse halyqqa bir taban jaqyndap, salafilermen kúreste ústemdigi artar edi. Sebebi bala kúninde suraq-jaýaptyń shet jaǵasyn estigen qazaqtar qazirgi imamdardy bótensip turady. Túpsanadaǵy «baiaǵy atam úiretken ilim bularda nege joq» degen suraq jaýapsyz tura beredi.
– Jaraidy, munyń bári adamǵa jaǵymdy áser etedi. Degenmen sopylardy shariǵatqa salaq, paryz úkimderge jeńil qaraidy, namaz oqymaidy dep te aiyptaidy ǵoi. Oǵan ne aitasyz?
– Birinshiden, tariqattyń durys, burystyǵyn pirge qarap anyqtaidy. Pir shariǵat úkimderin oryndai ma, joq pa? Zertteýshi retinde olardyń hanakasyna talai barǵam. Konferentsiialaryna birneshe ret qatysyp, talai syn eskertýlerde aitqam. Qulshylyq ýaqyty bolǵanda jamyrap Hanafi mazhaby boiynsha namaz oqyp jatatyn. Sheihtyń múridterimen namaz oqyp jatqan videosy da jariialandy. Sopylyqta mynadai túsinik bar. Namazda júregiń dúnie sharýasyn ýaiymdap tursa, qulshylyqtan lázzat almaisyń. Jebireiil perishte paiǵambarǵa IHSANDY túsindirip, sabaq bergende «Qulshylyqta Allany kórip turǵandai, Allany kóre almasań, Qudai meni kórip tur» degen hálde minájat et degen. Sopylyqta muny Allany «házir-názir kórý» deidi. Zikir alqasyna jańadan kelgen kisiniń namazǵa qumarlyǵy tabiǵi jolmen oianǵansha kútýi múmkin. Sebebi namazdy asyqtyryp úiretýdiń bir ziiany bar. Jamaǵattyń qysymymen namaz úirengen kei adam raqaty joq dep namazdy tastap ketedi. Biraq osyǵan qarap «sopylar namazdy moiyndamaidy» dep úkim shyǵarý jala. Taǵy bir dálel Ismatýlla qaridiń «Jariia zikirdiń dáleli» kitaby. Onda avtor namazdy Islamnyń bes paryzynyń biri retinde anyq kórsetken. Qala berdi mynadai hadis taǵy bar. Bir kisi paiǵambarǵa kelip «Islam jaqsy. Unaidy. Biraq shariǵat sharty tym kóp. Bárin buljytpai oryndaýǵa ýaqytym joq. Maǵan bir ǵana buiryǵyn ait. Biraq ol Allanyń barlyq ámirinen myqty bolsyn. Sony jasap júre bereiin» deidi. Paiǵambar «Jaqsy. Sen kúni-túni tilińmen zikir aityp júr. Saǵan sol jetedi» deidi. Paiǵambar bul jerde ádemi ádis qoldanǵan. Únemi Allany eske alatyn adamnyń júregi jumsaryp, dinniń basqa paryzyn mahabbatpen oryndaýǵa yntyq bolady. Iaǵni ony evoliýtsiialyq jolmen Islamǵa tolyq kirgizedi. Budan bólek bala-shaǵasyna qinap namaz oqytatyn ata-analar da bar. Olardyń urpaǵy erjetkende namazyn tastap, dindi jek kórip ketedi.
– Sonda Iassaýidiń ózi de shariǵatqa bekem bolǵan ǵoi...
– Iá, Iassaýi hikmetinde shariǵatsyz tariqatqa ótýge qatań tyiym salady. Shákirt shariǵat zańyn igermei dárýishke ainalmaǵan. Syrtynan qarasań, jún shapan kigen beishara bolyp kórinedi. Tildesseń, shariǵatty shaǵyp tastaidy. Ony Angliia tyńshysy Vamperidiń «Orta Aziiaǵa saiahat» kitabynda anyq jazady. Dárýishterdi tekserý úshin Buqaranyń moldalary shariǵattan suraqtar qoiatyn bolǵan. Sondyqtan mazhabtyń zańdaryn bes saýsaqtai úiretken. Iassaýi Imam Aǵzam jaily «Sábituly Nuǵman» degen jyrlar shyǵarǵan. Eń jaqyn shákirti Baqyrǵanidiń de Ábý Hanifaǵa arnaǵan hikmeti bar. Jalpy Iassaýi fenomeni sóz bolǵanda Ábý Hanifa men Matýrýdi birge aitylady.
– Úsheýi úsh dáýirde ómir súrgen tulǵalar. Olardyń esimi nelikten birge atalýy tiis? Jurttyń kóbi paiǵambardyń atyn bilsek boldy dep oilamai ma?
– Paiǵambar adamzatqa islam órkenietin qaldyrdy. Quran degen máńgilik kitabyn miras etti. Paiǵambarlyq missiiasyn adal atqaryp, dúnieden kóshti. Endi onyń ilimin ózge jurtqa úiretý bólek másele. Klassikalyq mátinde «Islam. Iman. Ihsan» degen túsinik bar. Islamdy quqyqtyq turǵydan ózge jurtqa beiimdegen Ábý Hanifa. Iaǵni din shartynyń kez kelgen áleýmettik qatynasqa qaishy kelmeýin retteý. Qaishy kelse, bóten jurt dindi qabyldamaidy. Ekinshi - iman máselesi. Din - abstraktili uǵym. Ony Quranda ǵaiypqa sený dep aitady. Iaǵni momyndar ishki álemdi igerýge mindetti. Ǵaiyp sol ishte jatyr: ne nársege senedi jáne qalai senedi? Eger bul satydan súrinseń Úndistan siiaqty kóringen ańǵa shoqynyp ketesiń. Alysqa barmai-aq hristian teologiiasyn qarańyz. Senim máselesinde múlt ketti. «Kieli rýh», «Ǵaisanyń sipaty» kim? degen suraqqa tushymdy jaýap berilmedi. Aqyr aiaǵy aǵashta asýly turǵan adamǵa shoqynatyn boldy. Imam Matýrýdi - osy názik jerden júgi aýmai aman shyqqan naǵyz ǵulama. Úshinshi - Ihsan kezeńi. Qulshylyq pen senim sharty bekigen soń buqara halyqty mádeni ónimmen órkenietke baýlý kerek. Muny "qundylyq kezeńi" dep te atai beredi. Túrki áleminde úshinshi kezeńdi Iassaýi toltyrdy. Bir ǵana mysal Qurannyń mánin qoryqpai túrki tilinde sóiletti. Diýani Hikmet dúniege keldi. Túrki álemindegi barlyq rýhani qundylyqtyń irgetasynda Iassaýi hikmeti jatady. Arab tilin bilmeitin kóshpeli halyq Qurannan óz betinshe qundylyq shyǵarýy múmkin be? Shet tilin meńgerý jolǵa qoiyldy degen qazirgi ǵasyrda kez kelgen qazaq Quran mátinin oqi ala ma?
– Osy jerde bir suraq bar. Iassaýidiń jańa ataǵyn tizip shyqtyńyz. Ataǵy jer jarǵan áýlie bolsa, ne úshin hikmetinde ózin jerden alyp jerge salyp sógedi?
– Suraqty durys qoidyń. Kemshiliksiz nárse joq. Búkil sopylyq tariqatta bir qatelik bar. Ustazyn minsiz kórý. Múridter tariqat jetekshisin qatelespeitin áýlie dep oilaidy. Kózsiz senedi. Kez kelgen isinen keremet kórgisi kelip turatyn aýrýǵa ushyraidy. Kezinde Halladj da osydan japa shekken. Birde meshitte quptan namazyn oqyp, táspi aýdaryp otyrady. Bir saýdager kirip keledi de «zeket bereiin» dep edim, kimge qaldyraiyn» dep suraidy. Halladj kilemniń shetin kóterip «myna jerge tastai sal» dep ymdaidy. Saýdager altyn teńgeni tastap ketip qalady. Ertesine tańnamazdan soń Halladj imamǵa baryp «keshe bireý zeket qaldyrǵan. Sony alyńyz» dep kilemdi kóterip, zeketti beredi. Artynsha qalada «Halladj kilemniń shańynan altyn dinar shyǵarady» degen áńgime gý ete qalady. Osyndai jalǵan keremetti Halladjdiń ózi toqtata almaǵan. Týra sol siiaqty barlyq tariqattyń piri jaiynda bolmaǵan keremetter qaptap júredi.
– Ismatýlla qariǵa qatysty aitylatyn osyndai «keremetter» kóp qoi. Bul da solai ma?
– Iá. Tipti óz qulaǵymmen estigem. Aýǵan soǵysynda bir snariad aiaǵynyń astyna túsip jarylmai jatyp qalady. Qariianyń ózi «Allanyń esimderin kóp aitýshy em. Sonyń sharapaty ma, sol joly Qudai saqtady. Snariad birneshe minýttai pyshyldap jatty da jarylmai qaldy. Atyp turdym da «Sýbýhanalla» dep ústimdi qaqtym da, kete berdim» degen. Osy áńgime aqyr aiaǵynda múridter arasynda mistikaǵa ainalyp, keremetke telindi. «Ustaz snariadty jainamazymen uryp toqtatypty» dep tarap ketti. Qariianyń ózi mundai áńgimelerdi toqtata almaityn. Múridteri báribir keremet kórgisi kelip turady. Tipti Iassaýige qatysty mistikalyq keremettiń kóp bolýy da osy psihologiiadan shyqqan. Áitpese hikmetinde eshqandai keremeti jaily jaq ashpaidy.
– Al iýtýbtaǵy videoda Ismatýlla qari «Qulaǵyma paiǵambar sybyrlady» dedi ǵoi. Bul keremetke jatpai ma? Ózin áýlie qylyp kórsetý emes pe?
– Joq. Bul qubylys mistikadan góri psihologiia men filosofiiaǵa jaqyn. Momyndar qupiia zikirge otyrǵanda túpsanasyna úńiledi. Kimdi jaqsy kórse, sony kórip áserleskendei bolady. Filosofiiada ony «rýhtar birlestigi» deidi. Qariia shamasy paiǵambarǵa salaýatty óte kóp aitqan. Sondai sátte túpsanada rýhani qubylys bolady. Shynymen de paiǵambar sóilep turǵandai áser etedi. Mundai oqiǵa islamnyń dini tájiribesinde kóp kezdesedi. Tipti Muhambet paiǵambardyń miǵrajǵa ushyp, Qudaiǵa qonaq bolýy da osyndai ahýal. Miǵraj basqa bir planetada bolyp jatqan joq. Paiǵambardyń túpsanasynda júrip jatyr. Bul iz Iassaýide de bar. Miǵrajǵa baryp paiǵambar rýhymen tildesedi. Iaǵni túpsanasynda paiǵambardyń rýhymen áserlesip jatyr. Biz muny keremet dep emes, rýhtyń múmkindigi dep qana tanimyz. Adamnyń mundai hálin akademiialyq bilim zertteý alańyna ala beredi. Endi Shákárimge keleiik, ol da Qoja Hafiz, Qorqyt atamen tildestim deidi. Onan qaldy qazaq jyraýlaryn qarasań bári biriniń aýzyna biri túkirip qoiǵandai «túsime Qyzyr kelip «óleń alasyń ba, kógen alasyń ba» dep aitty» deidi. Munyń bárin keremetke balaýdyń keregi joq.
– Sonda múridter ustazynyń rýhani háli men mistikalyq keremetti aralastyryp jibere me?
– Iá, dál solai. Barlyq problema ustazdy minsiz dep tanýdan shyǵady. Bul qatelikke urynbaǵan sopylyq tariqat joq shyǵar, sirá. Tipti ustazdyń qate qadamynyń maǵyna, mán izdep «biz uqpaityn munda bir syr bar» dep aqtap alady. Eń qaýipti tendentsiia osy. Ustazdyń qateligin talqylaǵan múridi jamaǵattan qýyp, shettetedi. Muny barlyq sopylyq tariqattaǵy «Ahiles ókshesi» dep atar edim. Biraq naǵyz pirler osyny eskeredi. Ózin meilinshe qarapaiym, qarabet pende etip sipattaýǵa tyrysady. Osy jerde baǵanaǵy suraǵyńa keleiik. Iassaýi Diýani Hikmette ózin qadirsiz topyraqtai, kúnási kóp ǵapyldai kórsetedi. Tipti «men ólgen soń múrdemdi qurmettep jerlemeńder. Ǵapyl denemdi it tartyp ketsin» degenge deiin barady. Osynyń bári jalǵan keremettiń aldyn alý úshin jasalady. Rými de osyǵan orai «naǵyz ustaz múridterdiń ózinen jasaǵan put-qudaiyn qiratýmen shuǵyldanady» degen. Múridter keremet kútip turǵanda ol aiaq astynan aqymaq adamnyń tirligin qylady. Pirdiń osy ádeti ýaqyt óte kele Qojanasyr hikaialaryna ainalady. Qazir áleýmettik jelide naqyshpandi sopylaryn baqylap otyram. Olar da pirlerin ulyqtaýdy jolǵa qoiǵan. Minsiz adam dep sanaidy. Qatelespeidi dep oilaidy. Eger osy baǵytta kete berse zikirshilerdiń kebin kiedi.
– Sonda qatelik ustazyn minsiz sanaýdan bastalady eken ǵoi, iá?
– Ol - bir qyry. Budan bólek sopylar ǵana emes barlyq dini jamaǵat urynatyn bir qateligi bar. «Eń aqiqat ilim bizde» degen kúpirlikten aiyqtyra almaisyń. Zikirshiler de osy doktrinasymen abyroisyz boldy. Bir shetinen olardy da túsinem. Ustazynan shyǵystyń búkil shaiyrynyń mistikalyq ǵazaldaryn úirengende eriksiz sondai eiforiiaǵa túsedi. Qala berdi salǵan zikirleriniń de hikmetpen dál úndesýi kóńilin ósirip jiberdi. Biraq birtarapty ketýge bolmaidy. Úkimet organdary da olarǵa kedergi keltirdi.
– Qalai kedergi keltirdi? Úkimettiń ne qatysy bar?
– Birinshiden, salafizmmen kúreste biraz paidalandy. Úkimettik organdar tek zikirshilerdi qoldap turǵandai atmosfera týǵyzdy. Teke-tires ábden qyzǵan shaqta olardy aiaýsyz talqandady. Áitpese nashaqor jigitter 1999 jyly zikir alqasynda eriksiz otyratyn. 2003 jyly podvalda qamaýda jatty. Osy sebeppen olardy sottaý kerek bolsa sol jyly-aq sottar edi. Sheih te, múridter de osyǵan qarap ózderin úkimettik organ siiaqty sezinip qaldy. Ustaz olardy ólse de mańyna jolatpaý kerek edi. Sebebi qubylmaly saiasat pen máńgilik ilimniń bastary bir qazanǵa syimaidy.
– Qalai oilaisyz, sopylar bul qatelikten sabaq ala ma?
– Alady. Ol da tarihi evoliýtsiia. Sopylyq tarihy osylai qalyptasqan. Zikirshiler H ǵasyrda birinshi ret fenomen retinde kóringende týra osylai shalys basqan. Mistikalyq tájiribesin ashyq kórsetken. Sodan aitys-tartys týǵan. Kei sopylar «naǵyz sopy keremet kórsetpeidi. Kórsetse, etekkiri kelgen áiel siiaqty Alladan alystaidy» dep ýáj aitqan. Dini tájiribeniń joqtyǵynan Halladj siiaqty sopylar «Ánál-Haq» dep ashyq aityp, traditsionalisterdiń qolynan óldi. Keiin Ǵazali Halladjdy aqtap bul hálin kúpirlik emes, qatelik dep anyqtady. Birinshi ret Jýnaid bastaǵan aqyldy sopylar osy máseleni retteýge kiristi. Rýhtyń mas hálinde bastan keshetin sezimderin shariǵatpen negizdeý dástúri bastaldy. Sopylyq islamnyń eń kórikti, ajarly tarmaǵyna ainaldy. Tipti "islamnyń júregi" dep te ataidy. Sopylyqtyń klassikalyq mátinderi paida boldy. Sol sebepti ǵalymdar Iassaýi jolyn «ratsionaldy sýfizm» nemese «intellektýal sýfizm» dep ataidy. Maǵynasy zikirden shyqqan soń mas adam siiaqty oiyna kelgenin istep ketpeidi. Aqyldy, sabyrly hálin joǵaltpaidy. Mindetti túrde dini tájiribesine súienip artynda jazba eńbekter qaldyrady. Ony qazaqta «artynda ólmes sóz qaldyrdy» dep aitady.
– Iassaýidi synaýshylar kóbinesi mynadai argýmentter keltiredi. «Mádinada Muhambet, Túrkistanda – Qoja Ahmet» degen tirkes durys emes. Iassaýidi paiǵambarmen qatar ataý adasýshylyq» deidi. Osyǵan ne aitasyz?
– Bul jerde burmalanǵan dinniń dogmasyn kórip turǵan joqpyn. Iman shartynda «Mádinada – Muhambet» degenge eshkim jalǵanbasyn degen nusqaý tursa, dogma retinde qabyldanady. Burmalaýǵa eshkimniń aqysy joq. Bul identifikatsiiaǵa, rýhani shejirege jatady. Paiǵambar kerýenine kim qai taraptan jalǵanǵany kórinip turady. Mysaly, «Mádinada – Muhambet» degen tirkesti «rýhaniiattyń basynda paiǵambar tur. Rýhaniiattyń kóshin sol bastaidy» dep túsingen abzal. Onan soń «Túrkistanda – Qoja Ahmet» degeni órkeniet kóshine túrki jurty da ilesti degen simvol. Ári qarai ár aimaq ilimdi igerýine orai rýhani shejirege jalǵana beredi. Mysaly, «Mańǵystaýda – Pir Beket» deidi. Almatyda «Jetisýda – Raiymbek» dep qosady. Batysqa barsań, «Jumaǵazy haziret» dep jalǵanady. Syr boiyna «Músiráli qoja», Aral-Qazalyǵa ótseń «Janqoja» dep qosa beredi. Paiǵambardyń kóshine ilesýdi «kúpirlik» dep tanimyz ba, sonda? Esi durys adam buǵan maqtanbai ba? Kerisinshe kóshke ilesken áýlielerdiń aty-jóni azaiǵan saiyn qorqý kerek. Tipti «rýhani tizbek nege toqtap qaldy? Nege jańa esimmen tolyqpai jatyr?» dep ýaiymdaý kerek.
– Al ekinshi Mekke degendi qalai túsindiresiz?
– Bul - túsindirýdi qajet etpeitin nárse. Eger Túrkistan birinshi Mekke dese, daý shyǵarýǵa bolady. Ekinshi Mekke degeni – birinshi Mekkege qurmettiń kórsetilgeni. Al ekinshi degeni bul da sondai ilim shyqqan, ilim taraǵan kieli meken degen simvol. Iaǵni Mekkeniń dýblikaty siiaqty nárse. Mysaly, tatarlarda Troitsk qalasyn ekinshi Mekke dep aita beredi. Ár ulystyń Mekke siiaqty ardaqtaityn kieli mekeni bolady. Buryn bul qalypty qabyldanatyn. Salafilik tendentsiia kúsheigen soń tarihi tanymnyń bárine osyndai reviziia jasaldy. Bizdegi dini telearna da osyny arnaiy másele qylyp, stýdiia qonaǵynyń aýzyna salyp, jarty saǵat erinbei talqylaidy. Qonaǵy «Mekke ámanda bireý» dep aiaqastynan jańalyq ashqan bolady. Buǵan kúlemiz be, jylaimyz ba? Deni durys adam bizdiń elde Mekke siiaqty ilimniń nuryn shashqan rýhani qalalar bar dep maqtanyp aitý kerek. Bul da bir ózin qor sezinýdiń dini formaty dep oilaimyn.
– Diýani Hikmetti Quranǵa teńedi dep synaityndar bar? Buny da týra túsinýge bolmai ma?
– Jalpy Qurandy aýdarýdyń eki túri bolady. Birinshisi akademiialyq sózbe sóz aýdarma. Bul jerde Qurannyń árbir árpine asqan saqtyqpen mán beredi. Ekinshisi - maǵynalyq aýdarma. Quran ishindegi aksiologiialyq, iaǵni adamgershilik qundylyqtar men printsipterdi ana tilinde nasihattaý. Nadan jurt bylai oilaidy: «Qurandy aýdarsa, iman sharttary aýysyp ketedi, din dogmasy burmalanady». Dini doktrinalar ámanda saiasi sebeppen burmalanady. Bir haliftiń tusynda eki tarap kelispei qalady. Bir áýlet bir áýletti qýǵyndaidy. Eki jaq óziniń saiasi liderin ligitimdeýdiń joldaryn izdeidi. Orta ǵasyrda bul tek dini mátindermen iske asqan. «Elý jylda – el jańa» degen. Elý jyl ótken soń saiasi ustanymdar iman sharttaryna dogma retinde kiredi. Onyń eń úlken mysaly shiǵalardyń Álidi shekten tys ulyqtaýy. Bul dini emes, saiasi bólinis. Kerisinshe Iassaýi siiaqty ǵulamalar Qurandy mándik turǵydan aýdarǵanda úmbetti biriktirip alady. Mysaly, sopylar eldi dinge shaqyrǵanda Allanyń didaryna yntyq qylady. Qurannyń osy aiatyna basymdylyq beredi. Olar «bu dúniede qyzyq joq, zikirden basqa. O dúniede qyzyq joq, Allanyń didarynan basqa» deidi. Baiqasańyz, musylmandar saiasi sebeppen qyryq pyshaq qyrylyp jatqanda sopylar mahabbat fenomenin jyrlaýmen olardy biriktiredi. Dini senimi úshin dushpanynan qýǵyn-súrgin kóretin dini azshylyqtar sopylardan pana tabady. Mysaly, qazir Aýǵanstanda sopylyq mektepter joq. Bárin dini fanatizm talqandady. Saiasi sebeppen musylmandar birin biri qyryp jatyr. Sondyqtan Aýǵan úkimeti burynǵy sopylardy qaitadan shaqyryp, qoldaý kórsetip jatyr. Sebebi bólshektengen úmbetti basqasha biriktire almaidy. Qurannyń adamdy alalamai biriktirýshi fýnktsiiasyn júzege asyrǵany úshin sopylardyń ǵashyqtyq ǵazaldaryn ekinshi Quranǵa teńeidi. Mysaly, túrki halyqtary Diýani Hikmetti «Daftari sani, «Túrki Quran» dep dáripteidi. Arabtar Imam Ǵazalidiń «Ihiaý ýlýmýddin» eńbegin «Qurannyń kóshirmesi» deidi. Parsylar Máýlana Rýmidiń «Másnaýiin» – «Qurannyń máni» deidi. Hafizdiń de ǵazaldaryn solai aita beredi. Eger «Hikmet ekinshi emes, birinshi Quran. Jebireiilden ýahidi birinshi bolyp paiǵambar emes, Iassaýi alǵan» dep talasyp jatsa, daýlasýǵa negiz bar. Bári oryn ornymen turǵan joq pa? Paiǵambar, Quranmen kim talasyp jatyr.
– Al qylýet she? Qyryq kún ońasha ketetin shilhana praktikasy she?
– Qarapaiym bir fakti. Muhambet paiǵambar eń birinshi ýahi alǵanda qai jerde, kimdermen otyr edi? Onyń tarihyn bári biledi. Paiǵambar Hira taýynyń úńgirinde ońasha meditatsiia jasap otyrdy. Ýahi sol sátte tústi. Budan shyǵatyn qorytyndy: paiǵambar súndeti boiynsha júrek kózińdi ashqyń kelse ońashada únsiz otyr. Al qyryq kún Qurandaǵy praktika. Musany kemeldikke keltirý úshin qyryq kún Tur taýynda ustaidy. Sopylar osyǵan qarap shilhana praktikasyn oqý júiesine engizdi. Biraq bizde shilhana praktikasyn jariia zikirshiler turaqty qoldandy. Al naqyshbandi sopylary qazir qoldanbaidy. Olar rýhani dárejeni pirdiń nazarynan tabamyz dep oilaidy.
– Diýani Hikmettiń túpnusqasy joq. Qolda bary bertindegi kóshirmesi dep aitady.
– Iá, ol pikirdi burynnan bilem. Keibiri hikmet mátini original emes dep aitady. Bizdegi nusqasy kóshirmesi deidi. Birinshiden, «qoldaǵy hikmet durys emes» dep aitý úshin onyń da qolynda salystyryp qaraityn eń kóne nusqa bolýy shart. Ekinshiden, hikmettiń máni «Quran rýhymen úndese me álde qaishy ma?» dep tekserýi kerek. Hikmet Quran rýhyna qaishy bolsa, onyń túpnusqa mátinin de ala almaisyń. Úndesip jatsa sońǵy nusqasyn nege paidalanbasqa. Kónesi tabylǵansha qolda bary ǵylymi ainalymda júre beredi. Árbir derektiń túpnusqalyǵyna súienip, qubylysqa mátindi ǵana fakti retinde alý orientalisterdiń metody. Hikmettiń túpnusqasy beriden tabylsa da, halyq jadynda ilkiden bar. Sonda ne, 12 ǵasyrda jazylǵan nusqasy tabylmasa, Iassaýi iliminen bas tartýymyz kerek pe? Qazir Batystaǵy teologtar jańa ádisterdi qoldanyp jatyr. Kitap mátini tabylmasa da, fenomen retinde kórinip turǵan rýhani uǵym men kategoriialardy zertteý komponenti etip kórsete beredi. Sebebi kezeń men dáýirdi kitaptar emes, dini sanadaǵy sabaqtastyq jalǵap jatady. Óz basym kitaptardyń bolǵanyna kúmánim joq,biraq bolshevikterdiń jappai kitap joiǵanyn eskersek, mátinniń túgel bolmaýyn qalypty dep sanaimyn.
– Durys aitasyz. Ǵalym retinde sizden osyndai jaýapty kútkem. Biraq sońǵy kezde Iassaýi bolmysyna qatysty túsinbeýshilik suraqtar, aitys-tartystar, dinshilder tarapynan syndar nege kóbeiip ketti? Álde burynǵy qazaq qoǵamynda da mundai aitys-tartys bolyp pa edi?
– Qazir din úirenetin qazaq bozbala kúninen syrttan importtalǵan dini ortalyqqa túsedi. Oqýyn shetelde jalǵastyrady. Ol jaqta iman men islamǵa qatysty din sharttary ortaq bola beredi. Ábý Hanifa men Matýrýdi senimin Kairden de oqyp úirenedi. Elge kelgen soń halyqtyń dini saýatyn ashamyn dep oilaidy. Halyqtyń dini tanymy Iassaýige jalǵanǵan. Ustanatyn dini dástúri taza túrkilik. Mysaly, bireý marqum anasyna jeti shelpek pisirip, qudaiy tamaq beredi. Nemese naýryz kójege quran oqyp berińiz dep moldany úiine shaqyrady. Molda «bul - islamda joq» dep dúńk etkizip qoiyp qalady. Dihatomiia osylai bastalady. Halyq pen dini ortalyq ekige jarylady. Kei nadandary munymen de toqtamai Iassaýidi synaý, adasqanǵa balaý, Islamǵa janama qatysty etip kórsetý, shamandyqpen, býddamen bailanystyrý aktsiiasyna aralasady. Abai aitqandai, barlyq jaqsylyqtyń jaýy – nadandyq. Barlyq nadandyq oqymaǵannan, bilmegennen shyǵady. «Qashaǵan men Bazar jyraýdy jyn iektegen» dep túsindirý saýattylyqtan shyǵady dep oilaisyń ba? Iassaýidi adasqanǵa balap otyrǵan dinshildiń túbin tekserseń qazaq tarihy, mádenieti, ádebieti, etnografiiasy, folklory, filosofiiasynan beihabar bireý bop shyǵady. Qazir dintaný ábden tereńdep san salaǵa bólinip ketken. Túrkiia siiaqty oqýy ozyq elder din sotsiologiiasy, din psihologiiasy, din aksiologiiasy, din filosofiiasy siiaqty tarmaqtaryn tereń zerttep ainalymǵa salyp otyrady. Salmasa dini jamaǵattar tuiyqtalyp, órkeniet dinamikasyna ilese almaidy. Bizdegi saýatsyz dinshilder Islamdy álige deiin ýaǵyz ben tápsir dep túsinedi. Tipti qarapaiym jyr-terme, án-kúidi jatsynyp turady. Iassaýi jaily zertteýler, dissertatsiia, monografiialarmen tanyspaidy. Sóite tura Iassaýi jaily aita beredi. «Iassaýidi oqyǵan saiyn bir qate tabamyn» dep jurttan «súiinshi» surap otyrady. Rasymen qate tapsa sony ǵylymi negizdep, ǵylymi ainalymǵa usynbai ma? Osynyń bári din oqýyn oqymai turyp, myńdaǵan jyl boiy suryptalyp, súzilip, túzilgen mádeni qabattaǵy jyr, dastan, ańyz, qissa, ertegi siiaqty qundylyqtardy sanasyna sińirmegennen bolady. Osynyń kesirinen qundylyq óndirýdiń ornyna kerisinshe burynǵy bardy qiratyp jiberedi.
– Jaqsy. Biraq kei imamdar qazaq jyrlarynda shiǵalyq saryn basym dep oilaidy. Ony oqysa shiǵa bolyp ketý qaýpi bar deidi. Buǵan ne deisiz? Rasymen qaýip bar ma?
– Birinshiden 21 ǵasyrdy aitpaǵanda ortaǵasyrdyń ózinde mádeni keńistikter tuiyqtalyp turmaǵan. Mádeni-ádebi aýys-beris-túiis toqtaýsyz júrip jatty. Bir eldiń óndirgen qissa-dastany ekinshi elge názira dástúrimen juqty. Onyń printsipi bylai. Dastandaǵy keiipkerdiń aty men zaty ǵana qalady. Qalǵan bitim-bolmysyn óziniń mádenietine beiimdep alady. Qazaqtyń aýyz ádebietin qarasań, rasymen de, Álidi ulyqtaityn shiǵalyq elementter tolyp júr. Kerbalanyń shólinde sheiit bolǵan Hýseindi jyraýlar jyrlaǵan. Halyq aǵyl-tegil áser alyp jylai beredi. Biraq olar shiǵa bolǵandyqtan jylamaidy. Et pen súiekten jaralǵan adam bolǵasyn jylaidy. Jazyqsyz japa shekken adamnyń qazasy júregin aýyrtady. Bul taza psihologiialyq faktor. Sonda ne, qazaqtar sýnni bolsa Hýseiinniń ólimine qaiǵyrmaý kerek pe? Odan áser alyp jylamaý kerek pe? Jyr tańdap otyrǵanda ishinen «men sýnnimin, meniń aqidama kelmeidi» dep bedireiip beitarap otyrý kerek pe? Solai múmkin be? Bizde shiǵalyq elementter dini doktrina retinde bekitilmegen. Iman shartyna engizilmeidi. Sebebi Samarqanaǵy Matýrýdi mektebi olardy senim aimaǵyna ólse de kirgizbegen. Aksiologiia retinde óte beredi, senim túrinde kirmeidi. Qai qazaqty kórdiń, Kerbalanyń shólinen soń shiǵalar qusap ústi-basyn sabap, azap tartyp júrgen? Iranda bul dini mátinge kiredi. Senim retinde bekidi. Barlyq shiǵanyń Hýseiindi joqtap azap tartýy paryz bolyp júkteledi. Olar muny jyrdyń áserinen istemeidi. Aqidanyń kúshimen solai jasalady. Osyndai názik nárseni saýatty imam aiyrýy tiis. Aiyrmasa, jurtty aksiologiiadan kesip tastaidy. Mysaly, men Teodor Draizerdiń kvakerler jaily «Oplot» degen shyǵarmasyn oqyp qatty áser aldym. Kitaptyń sońynda eń sońǵy kvakerdi ólimge qimai ábden jyladym. Osydan soń meni kvaker deý kerek pe? Nemese Tolstoidyń qysqa áńgimeleri Injil aiattarymen bastalady. Sony oqyǵan qazaqtar pravoslav shirkeýine baryp shoqynyp jatyr ma? Iassaýi vokaldy tobyn tebirenip tyńdaityn adam kóp. Biraq olardyń bári zikirshi emes qoi. Eger shiǵalyq ádebietke tyiym salynatyn bolsa jalpy álem ádebietine tyiym salynýy kerek. Turan men Iran ejelden aralas-quralas mádeniet. Aradaǵy bailanys mádeni yqpaldystyq túrinde júzege asty. Biraq teologiialyq negizde shiǵalyq dogmalar bizge juqqan joq. Tek «áhli báiitke» degen qurmet aýyz ádebieti arqyly jaiylǵan. Sýnnilik sheńberden aspaityn dárejede nasihattalady. Paiǵambar áýletine degen qurmet shiǵalarda ǵana emes áhli sýnnaǵa da ortaq. Bizdegi qojalardy da qurmetteý osy kózqarastan shyqqan. Ádebiet oqyp shiǵa bop ketedi degen úrei bolsa, onda álem ádebietin oqyp hristiandyqqa ótip ketedi degen qorqynysh qatar júrýi kerek. Jalpy men osyndai pikirdi estigende dinniń altyn qaǵidasyn kórmeimin. Barlyq áýlie-ánbie «adamnan aiyrmashylyq emes uqsastyq izde» degen. Kez kelgen jyr óziniń senimin ótkizýdi kózdemeidi. Adamzatqa ortaq qaiǵy men muńdy, azap pen sherdi, shattyq pen qýanyshty, mahabbat pen parasatty nasihattaidy. Qissa-dastannan, ádebietten orynsyz úreilený aqyrynda mynaǵan soqtyrady. Moldalar on jyldan keiin jurtty ádebiet oqymaýǵa shaqyratyn tendentsiiany bastaidy.Tarihtaǵy kitap órteý degen nadandyq osylai bastalǵan.
– Sońǵy suraq. Nege sońǵy ýaqytta býkvalizm beleń aldy? Ekiniń biri Býharidiń bilgiri. Qissa, ańyz, jyr-dastan aitsań túbinen hadis izdep otyrady? Tipti akademik ǵalymdardyń ózin sóiletpeitin jabaiy dástúr shyqty? Osyǵan ne aitasyz?
– Men muny memleketshil sanadan tarqatar edim. Dinge deiin memleket qurǵan imperiialar tájiribe jinap alady. Kóne imperiialarda óziniń batyryn ulyqtaityn, memlekettiń tutastyǵyn nyǵaitatyn, salt-dástúrin kielendirip otyratyn tártip qalyptasyp ketedi. Haq din kelgende burynǵy dástúrlerin soǵan beiimdei salady. Mysaly, Rim imperiiasyn alaiyq. Ǵaisa kelgenge deiin Rim quqyqtary ózi aldyna bólek órkeniet boldy. Biraq bir qudailyq pen meiirim-mahabbat sezimi jetispedi. Ǵaisa keldi de, «bir-birińdi jaqsy kórińder» dep Injildi nasihattady. Hristiandar sany kóbeigen soń Rim ony memlekettik din retinde qabyldady. Biraq burynǵy zańdar sol kúii qaldy. Hristian abyzdary basynan bastap memlekettik zań shyǵaryp otyrmady. Bar zańdy dini ritýaldarmen ligitimdei saldy. Osylaisha hristian men Rim órkenieti sátti sintezdeldi. Arabtarǵa bul tártip júrmeidi. Sebebi paiǵambar ýahi alǵanda memleketi joq edi. Arab qoǵamy mýrýýba dástúrimen ómir súrip jatty. Iaǵni taipalyq sana. Taipanyń bir múshesi zardap shekse, búkil rý sonyń jyrtysyn jyrtady. Osyndai mesheý qoǵamǵa kelgen paiǵambar búkil zańdy nólden bastady. Jiyrma úsh jylda memleket qurdy. Irgetasy shariǵatpen qalandy. Áleýmettik qarym-qatynas din shartyna negizdelip qaita jasaldy. Islam parsy, túrki órkenietine qadam basqanda mádeni turǵyda transformatsiiaǵa ushyrady. Burynǵy salt-dástúr Quran rýhymen sýaryla saldy. Mysaly, qazaqtyń betashary burynnan bar. Islam kelgen soń bul dástúr bissimildámen bastalatyn boldy. Formasy qaldy, mazmuny ózgerdi. Naýryz da solai. Burynǵy túrki batyry – Alyp Bamsy «Alpamys batyr» bolyp jyrlandy. Baibóri Alpamysty musylman áýliesiniń basyna túnep júrip, Qudaidan tilep alatyn boldy. Osynyń bárin Qoja Ahmet Iassaýi siiaqty rýhani kósemder, qojalar institýty sátti sintezdegen. SSSR kezinde bul dástúr úzildi. Táýelsizdik alǵan soń dindi arab elinen importtaý dáýiri bastaldy. Dinmen birge arabtyń hadiske, Hanbali mazhabyna negizdelgen shariǵaty birge keldi. Buryn din parsy, túrki órkenietin basyp ótip, mádeni turǵyda ózgeriske ushyryp jetse, internet keńistigi ony joidy. Altaida jatqan qazaq balasy Saýdiiadaǵy sheihtardyń ózine úsh qainasa sorpasy qosylmaityn pátýasy men úkimin sińirip jata beredi. Osylaisha mátinshildik kúsheiedi.
– Sonda qazaqqa din úiretken burynǵy qojalar qai ádiske súiengen?
– Professional qojalar Matýrýdi mektebiniń ókilderi. Áleýmettik qatynasqa bailanysty problemany Hanafi quqyǵyna sáikes sheshe alady. Biraq buqara halyq tek shariǵat pen aqida ustanyp otyra bermeidi. Ózin onsyz da musylman sanaityn jurt qundylyq tutynǵysy keledi. Osyndaida paiǵambarlar qissasy, batyrlar jyry, ǵashyqtar dastany, Qojanasyr hikaialary, sopylyq ǵazaldar el ishinde ainalymǵa ketedi. Dinniń moraldy negizderi jyr-terme arqyly sopylyq sarynda jaiylady. Ony nasihattaityn jyraýlar Kókiltash pen Mirarabtandáris aldy. Jyrshynyń ózi bata almai topqa túspeidi. Bireý ózin jyrshymyn dese «kimnen bata alypty?» dep suraidy. Jyrshy degen sóz «damolla» degen sózdiń sinonimi siiaqty qoldanyldy. «Ónege shashqan jyrshylyq, Qudaiǵa bul da qulshylyq» degen kredo bar. Halyqty musylmandyqqa tárbielegende osy ádiske kóbirek súienedi. Jyrshylardyń yqpalynyń zoryn, men emes, Radlov aitady. «Bir «Jumjuma» dastanynyń áseri dala kezgen júz moldadan artyq» deidi. Sol siiaqty qazir HHI ǵasyrǵa keldik. Buqara halyq buryn dinniń aksiologiiasyn tutynyp kelse, sol muqtajdyq áli joiylǵan joq. Moldalar osy jaǵyn eskermeidi. Jurt ómir baqi shariǵat pen aqidanyń sharttaryn talqylap otyra bermeidi. Islamnyń Ihsan satysy boiynsha rýhani qundylyqty mádeni keńistikte túrlendirip tutynǵysy keledi. Meili ol – proza, meili – poeziia. Islamnyń aksiologiialyq, qundylyq kezeńi tuiyqqa tirelse aldyńǵy Islam men Iman satylary mánsizdenedi. Artyńda ǵibratty sóz, mándi óleń, maǵynaly jyr qalmasa «ómir baqi kim úshin, ne úshin tartysyp óttiń?» degen suraq týady. Bul suraqtan imamdar qashqanmen qutyla almaidy. Qoǵam qoimaǵan kúnniń ózinde ólerinde bul suraqty olarǵa ómirdiń ózi qoiady.
Suhbattasqan Sanjar Kerimbai
"Ult portaly"
