ۇلت پورتالى نازارلارىڭىزعا بەلگٸلٸ جۋرناليست سانجار كەرٸمبايدىڭ تەولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور دوساي كەنجەتايمەن بولعان سۇحباتىن ۇسىنادى.
سٸز كٶبٸنە «سوپىلار ٸسٸن» ەدٸلەتسٸز ٶتتٸ دەپ جيٸ سىنايسىز. ەگەر وسى ٸستٸ ەدٸلەتتٸ ٶتكٸزسەڭ, قانداي كەمشٸلٸگٸن ايتار ەدٸڭٸز?
– كەمشٸلٸگٸ بار. زاڭدىق تۇرعىدان قاتەلٸكتەر جٸبەردٸ. مىسالى مەدرەسەدە ناشاقور مەن ماسكٷنەمدٸ ەركٸنەن تىس ەمدەۋ پراكتيكاسى جٷرگٸزٸلگەن. ەركٸنەن تىس دەسەك تە, ناشاقوردىڭ اتا-اناسىنىڭ رۇقساتى بولعان, قولحات جازعان. بٸراق سوندا دا بۇل زاڭسىز. سەبەبٸ قولدارىندا ناشاقوردى ەمدەۋگە رۇقسات ەتەتٸن ليتسەنزييا جوق. بۇل – بٸر. ناشاقوردى قيناپ ۇستاعان سوڭ ەرەگٸس تۋماي قويمايدى. كٷزەتشٸ جٸگٸتتەرمەن اراسىندا بٸرنەشە تٶبەلەس بولعان. وسىعان ەرەگٸسكەن بٸر-ەكٸ ناشاقور ارىزدى اياماي جازعان. زاڭ بۇزىلۋ فاكتٸسٸ - وسى. بٸراق «قىلمىستىق موتيۆ» دەگەن بولادى. ٷش-تٶرت ناشاقوردىڭ ارىزىن قاناعاتتاندىرۋ كەزٸندە سول مەدرەسەدەن ەمدەلٸپ شىققان ٷش جٷزگە جۋىق ناشاقوردىڭ دا كٶزقاراسىن ەسكەرۋگە بولار ەدٸ. جازالاسىن. بٸراق قىلمىستىڭ موتيۆٸن ەسكەرسەك 14 جىلعا سوتتاۋ اقىلعا قونبايدى. سوپىلار قۇرعان بٸرلەستٸكتٸڭ قۇجاتىندا دا ازدى-كٶپتٸ كەمشٸلٸكتەر بولعان سيياقتى. بٸراق ونىڭ بەرٸ ەرٸ كەتكەندە ەكٸمشٸلٸك جازا مەن ايىپپۇل دەڭگەيٸندەگٸ ٸس.
– ناشاقورلار جايلى ايتتىڭىز, ولار مەدرەسەنٸڭ پودۆالىنا قايدان تٷستٸ?
– بۇل جابىق تاقىرىپ. ناشاقوردىڭ اتى-جٶنٸ ەشقاشان اتالمايدى. سەبەبٸ ولاردىڭ كٶبٸ تانىمال شەنەۋنٸكتەردٸڭ بالاسى نەمەسە تۋىسى. كەدەيدٸڭ بالاسى ناشاقور بولمايدى. ينەگە وتىرعان بالاسى وتباسىنىڭ بەرەكەسٸن كەتٸرگەن سوڭ ىقپالدى تۇلعالار ٶزدەرٸ ەكەپ قاماعان ەكەن.
– سوندا زٸكٸرشٸلەردٸڭ كٸنەسٸ جوق پا?
– كٸنەسٸ بار. سوپىلار اللاعا عاشىق بوپ كٶكٸرەك كٶزٸن اشۋدى مۇرات تۇتادى. ياسساۋي ٸلٸمٸندە شەكٸرت پەن ۇستازدىڭ نەزٸك ماحابباتقا قۇرىلعان رۋحاني بايلانىسى بولۋى تيٸس. بۇل شارت ورىندالۋ ٷشٸن مٷريدتە ەرٸك-قالاۋى مەن قۇشتارلىق بولۋى كەرەك. بۇلار ناشاقورلاردى ەمدەيمٸز دەپ ناركوديسپانسەرگە اينالىپ كەتە جازدادى. بۇل ٸلٸم زەيٸندٸ مومىندى جاقسى كٶرەدٸ. ٸلٸمگە ىنتاسى بار جاستاردى جيناپ, سولارمەن جۇمىس جاساۋعا تيٸس ەدٸ. بۇلار باسىمدىقتى القاش مەن ناشاقوردى ەمدەۋگە سالىپ جٸبەردٸ دەپ ويلايمىن. وسى قاتەلٸك تٷبٸنە جەتتٸ. بٸرلەستٸك جابىلار الدىندا ولاردىڭ قاتارىندا ساۋاتتى ازاماتتار سيرەپ كەتتٸ. بۇل - بٸرٸنشٸ قاتەلٸگٸ. ەكٸنشٸسٸ - ياسساۋي جولى «ٶزٸڭمەن كٷرەس», «نەپسٸڭدٸ جەڭ» دەپ باستالادى. وسى التىن قاعيدادان اۋىتقىدى. «سوپىلىقتىڭ تاراۋىنا ۋاحابيزم كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىر» دەپ بٷكٸل رەسۋرسىن سولارمەن كٷرەسكە جۇمسادى. بۇل دۇرىس, بٸراق شەكتەن شىقپاۋ كەرەك ەدٸ. اقىر سوڭىندا اراسىنداعى ساۋاتسىزدارى زٸكٸر سالمايتىننىڭ بەرٸن «ۋاحاب» دەپ تٷسٸنەتٸن جاعدايعا جەتتٸ. القاسىنا قوسىلماعان يمامداردىڭ ٸزٸنە تٷستٸ. سوپىلىققا وڭ كٶزبەن قارايتىن دٸنتانۋشى قايرات جولدىبايدىڭ ٶزٸن جيٸ سىنادى. دوستان دۇشپان جاسادى. وسى كٷرەستٸڭ ازارتىنا كٸرگەنٸ سونشا, سوپىلىق مەدرەسەسٸ جٷرەكتٸ نۇرعا بٶلەيتٸن ٸلٸم ورداسى ەمەس, قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ ۋاحابيزممەن كٷرەسەتٸن بٶلٸمشەسٸنە ۇقساپ كەتتٸ.
– سوپىلاردىڭ ۇستازى نەگە مۇنى بەتٸمەن جٸبەردٸ?
– شەيحتىڭ ٶزٸ جاقسى ادام. سۇحباتىندا وتىرساڭ اتاقتى شايىرلاردىڭ عازالىن جاتقا وقىپ, ادامدى تامسانتادى. نەپسٸمەن كٷرەسۋدٸ ەبدەن مەڭگەرگەن. ٶزٸن ماقتاۋعا جول بەرمەيدٸ. تاقۋالىقتا سٷرٸنبەيدٸ. پارىز-سٷننەتتٸڭ تالاپتارىن قالدىرماي ورىندايدى. رامازاندى ايتپاعاندا, دٷيسەنبٸ مەن بەيسەنبٸدە نەپٸل ورازا ۇستايتىن. قاجىلىققا 14 رەت بارعان. بٸتٸم-بولمىسىندا ناعىز سوپىعا تەن پاراسات پەن باتين ٸلٸمنٸڭ ۇشقىنى بايقالادى. كٶزبەن كٶرٸپ, كٶڭٸلمەن ۇعاتىن ينتەللەكتٸسٸ ٶتكٸر. بٸراق ورىسشا تٷسٸنبەيدٸ. كيريلل ەرپٸن وقي المايدى. قازاقشا گازەت-جۋرنالدا نە بولىپ جاتقانىنان بەيحابار. سوندىقتان بولار, مٷريدتەرٸنٸڭ كٸممەن ايتىسىپ, تارتىسىپ جاتقانىن باقىلاي المادى.
– بٸراق بەرٸبٸن ونىڭ شىن سوپى ەكەنٸنە كٷمەنمەن قارايتىندار كٶپ قوي. ونىڭ سوپىلىعىن تاقۋالىقپەن ٶلشەيسٸز بە?
– جوق. پاقىرلىعىنا قاراپ بٸلدٸم. ياسساۋي ٸلٸمٸندە پاقىرلىق, ياعني كەدەيشٸلٸك – مٸندەت. تٸپتٸ نەگٸزگٸ كاتەگوريياعا جاتادى. سەبەبٸ تالاي سوپى اعىل-تەگٸل كەلٸپ جاتقان تەگٸن دٷنيەنٸ مٷريدتەرٸنە قيماي بالا-شاعاسىنا اماناتتاپ, ابىرويدان جۇرداي بولعان. سول ٷشٸن ياسساۋي «پاقىرناما» دەپ ارنايى كٸتاپ جازدى. ەدەتتە اۋقاتتى ادامدار ساداقا, زەكەت بەرەدٸ. شەيحتٸڭ مٸندەتٸ كٷندەلٸكتٸ شىعىنىن جاباتىن زەكەتتٸ عانا الۋ. قالعانىن سول زاماتتا مۇقتاجدارعا تاراتۋ. بۇل جاعىنان العاندا يسماتۋللا قاري - ناعىز پاقىر. مىنا پارادوكستى قاراڭىز. قارييانى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ جەتەكشٸسٸ دەپ سوتتادى. ەدەتتە بۇل باپپەن سوتتالسا, دٷنيە-مٷلٸككە كونفيسكاتسييا جاسالادى. بٸراق سوت ورىنداۋشىلارى اقساقالدان بٸر ساباق جٸپ تە تەركٸلەي المادى. بانككە تىققان اقشاسى بار شىعار دەپ شوتتىڭ بەرٸن قوپاردى. شەتەلدەن دە بٸر تيىن كەلٸپ تٷسپەگەن. بۇل فاكتٸ تەكسەرۋشٸ ورگانداردى تاڭ قالدىرعان.
– وسى مەدرەسەدە سالىنعان زٸكٸر سوپىلىققا ساي كەلە مە?
– ەلەمدە سوپىلىق اعىم كٶپ. ال زٸكٸردٸڭ تٷرٸ ودان دا كٶپ. بٸراق دەنٸ شەكتەن شىعىپ كەتەدٸ. كٶڭٸل كٶزٸن تازالايتىن كلاسسيكالىق زٸكٸرلەر دە بولادى. ونى مەن سيياقتى قولجازبا اقتارىپ, ارنايى زەرتتەگەن ماماندار بولماسا, بىلايعى جۇرت ايىرا المايدى. يسماتۋللا قاريدىڭ ەكەلگەن زٸكٸرٸ مىڭ جىلدىق تاريحى بار كلاسسيكالىق زٸكٸرگە جاتادى.
– دەمەك زٸكٸرٸنە كٷمەندانباي-اق قويسا بولا ما?
– بۇل ٸلٸم - بٸر جاماعاتتىڭ, نە يسماتۋللانىڭ دٸني دوكتريناسى ەمەس. وعان قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن رۋحاني تاعدىرى بايلانعان. بۇل مەكتەپتە ۇلتتىق كودتى وياتاتىن بارلىق كومپونەنت بار. مىسالى ٷكٸمەتتەن بٸر تيىن الماي, سالافيزم سيندرومىنا تازا پاتريوتتىق سەزٸممەن كٷرەسكەنٸن جاڭا ايتتىق. تاريحقا كٶز جٷگٸرتسەك, سالافيزمگە قارسى بٸردەن بٸر انتيۆيرۋس – ەماندا سوپىلىق. بۇلار يسلامنىڭ قوس پوليارلى تارازىسىن تەڭ ۇستاپ تۇرعان ەدٸ. نازيرا نۇرتازينانىڭ «مۇسىلمان ەلەمٸندە سۋفيزم قالاي ەلسٸرەسە, فاناتيزم, دٷمشەلٸك, مەدەني توقىراۋ سولاي كٷشەيەدٸ» دەپ تۇجىرىمداۋى - كەزدەيسوقتىق ەمەس. ياسساۋي جولى دٸني فاناتيزمنٸڭ ٶرشٸمەۋٸنە كەپٸل بولۋى تيٸس ەدٸ...
– «زٸكٸرشٸلەردٸڭ ٸلٸمٸنە قازاقتىڭ رۋحاني تاعدىرى بايلانىپ تۇر» دەگەندٸ اسىرا ايتىپ جٸبەرگەن جوقسىز با?
– مىنا فاكتٸگە نازار اۋدار. بۇلارعا دەيٸن دە دٸني ەكسترەميزممەن بٸرنەشە اعىم قۋعىندالىپ قۇرىعان. مىسالى, حيزبۋت تاحريردٸ ۋاعىزداعان تالاي بالا سوتتالدى. سەن سولارمەن بٸرگە قازاق اۋىز ەدەبيەتٸ, جىراۋلار پوەزيياسى, حاندار تاريحى, سالت-دەستٷر, ەدەت-عۇرىپ, ياسساۋي ٸلٸمٸ, حيكمەتتەر, قيسسا-داستاندار, اڭىزدار, جىر-تەرمەلەر, قازاق رۋحانيياتى قوسا جوعالدى دەپ ويلايسىڭ با? ەرٸ كەتسە تاراتقان ليستوۆكالارى قۇرىدى. ال زٸكٸرشٸلەردٸ تالقانداعاندا تۇتاس مەدەني فەنومەن جويىلىپ كەتتٸ. بٸر عانا ياسساۋي ۆوكالدى توبىنىڭ جوعالۋىن ايتايىق... قانداي ٶكٸنٸش... جاڭاشا تالداۋعا يە بولعان «شەكەرٸم وقۋلارى» شە? تولىق جويىلدى. جىل سايىن بارلىق وبلىستا «شەكەرٸم وقۋلارى», «ياسساۋي وقۋلارى» ينتەللەكتۋالدىق وليمپياداسىن ٶتكٸزەتٸن ەدٸ. سۋبەكتيۆتٸ پٸكٸر دەپ قابىلدارسىڭ, بٸراق تەلەارنادا وسى جٸگٸتتەر تۋعىزعان رۋحاني شابىتتى ودان كەيٸن كەلگەن بٸردە بٸر كوماندا تۋعىزا المادى. اقىر اياعى بٷكٸل تەلەارنانى ارزان كٷلكٸ باسىپ كەتتٸ. جۇرتتىڭ ەلٸگە دەيٸن سول كەزدەگٸ جۋرناليستەردٸ, ياسساۋي ۆوكالدى توبىن جوقتاي بەرەتٸنٸ سودان. ولار زٸكٸرشٸلەردٸ ساعىنىپ تۇرعان جوق. سولارمەن بٸرگە كەتكەن مەدەني قۇندىلىقتاردى جوقتايدى. بۇلاردان باسقا جىل سايىن نەشە اعىم جابىلىپ, نەشە ادام سوتتالىپ جاتىر. بۇقارا حالىق سولاردى ٸزدەي مە ەكەن ٶزٸ?
– سوندا زٸكٸرشٸلەردٸڭ موينىندا وسىنداي اۋىر مٸندەت تۇردى ما? مەنٸڭشە, ولار دەل وسىنداي دەڭگەيدە جاۋاپكەرشٸلٸك سەزٸنگەن جوق.
– ٶكٸنٸشكە وراي زٸكٸرشٸلەر بۇل مٸندەتتٸ اقىرىنا دەيٸن ارقالاپ تۇرا المادى. ياسساۋي جولىن ۇستاندىڭ با, سونىڭ ٷدەسٸنەن شىعۋىڭ كەرەك ەدٸ. ەيتپەسە قارا باسىڭدى ەمەس, تۇتاس ۇلتتىڭ مۇراتىن اياق استى ەتكەن بولاسىڭ. سوندىقتان مەن دە زٸكٸرشٸلەردٸڭ ٶزٸن ەمەس, ولارمەن بٸرگە قۇرىعان رۋحاني قۇندىلىقتاردى كٶبٸرەك جوقتايمىن.
– بۇعان كٸم كٸنەلٸ? ولاردى سوتتاتقان كٷش پە ەلدە ٶزدەرٸ مە?
– بٸر جاقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. ولاردىڭ «قاشان سٷرٸنەدٸ» دەپ, كٷنٸ-تٷنٸ اڭدىپ وتىرعان دۇشپاندارى بولدى. ٶزدەرٸ دە ونى بٸلدٸ. سٶيتە تۇرا ەلسٸز جەرلەرٸن كٷشەيتكەن جوق.
– مىسالى?
– مەدٸ يدەياسىن كٶتەردٸ. ەھلٸ سۋننادا بۇل يدەيا بولعانىمەن ياسساۋي جولىندا ونىڭ ٸزٸ دە جوق. ٸلٸمدٸ ساقتاۋ مەحانيزمدەرٸ ناشار بولدى. ياسساۋي مەن شەكەرٸمدٸ تەرەڭ تالداي وتىرىپ, ولاردى زەرتتەيتٸن بٸردە بٸر قوعامدىق ينستيتۋتپەن بايلانىس ورناتپادى. «بۇل ٸلٸمدٸ بٸزدەن ارتىق بٸلەتٸن ەشكٸم جوق» دەپ حاناكاسىندا وتىرا بەرگەن. عالىمدارمەن بايلانىس جوق. سوت بارىسىندا پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەت ەكەۋمٸزدەن باسقا عالىمدار اراشا تٷسكەن جوق. ەسٸرەسە تەولوگتار ٷنسٸز قالدى. اقىر سوڭىندا يسماتۋللا قارييانىڭ ياسساۋي جولىن ۇستانۋشى ۇستاز ەكەنٸنە كەپٸلدٸك بەرەمٸن دەپ ٶزبەكستاننىڭ دٸنتانۋشىسى باقتييار بابادجانوۆ شىقتى. بۇل - پارادوكس. سول كەزدە باقتيياردىڭ پروكۋرورلارعا «ەي, جٸگٸتتەر, سەندەر نە بٷلدٸرٸپ وتىرعاندارىڭدى بٸلەسٸڭدەر مە? ەرتەڭ تەراكتٸدەن كٶز اشپايتىن بولاسىڭدار» دەپ ەسكەرتكەنٸ ەسٸمدە. ايتقانى كەلدٸ مە? 2010 جىلى زٸكٸرشٸلەردٸ جويىپ ەدٸ, سالافيزم جٷگەنسٸز كەتتٸ. استانا, اتىراۋ, اقتٶبە, تاراز, الماتىدا بٸرنەشە تەراكتٸ قاتارىنان بولدى. سيريياعا كەتكەندەر سانى كٷرت ٶستٸ. سوپىلاردى قۋدالاپ باستاعاندا-اق دٸني فاناتيزمنٸڭ كٷشەيەتٸنٸ ماعان تٷسٸنٸكتٸ بولعان. سوندىقتان ەلباسىعا حات جازىپ قاۋٸپتٸڭ الدىن الۋعا بارىمدى سالدىم.
– سٶزٸڭٸزدەن تٷسٸنگەنٸم, بۇلاردىڭ دا شارىقتاۋى مەن قۇلدىراۋى بولدى عوي?
– يە. مەن 1999 جىلدىڭ كٶكتەمٸنەن بەرٸ ەلدەگٸ سوپىلىق مەكتەپتٸڭ قالىپتاسۋ پروتسەسٸن باقىلادىم. العاشىندا بۇلاردىڭ عىلىم-بٸلٸمگە قۇشتارلىعى سۇمدىق ەدٸ. 2006 جىلدان باستاپ رۋحاني توقىراۋ كەزەڭٸنە ٶتتٸ. مۇنى كٶزٸ اشىقتارىنا ەسكەرتتٸم. عىلىمعا بەيٸمٸ بار بٸر-ەكەۋٸنە شەتەلگە بارىپ وقۋعا مٷمكٸندٸك جاسادىم. بٸر دە بٸرٸن پايدالانعان جوق. 2009 جىلى «ياسساۋي» توبىن كونيياداعى ميستيكالىق مۋزىكا فەستيۆالٸنە اپاردىم. سونىڭ ٶزٸندە سەلت ەتپەدٸ.
– نەگە سەلت ەتپەدٸ?
– سوپىلىق تاريقاتتىڭ يەرارحيياسى تٷبٸنە جەتتٸ. بٸرەۋٸنە بٸرنەرسە ايتساڭ, «ونى ٷلكەن ۇستازبەن اقىلداسۋ كەرەك» دەپ وتىرا بەرەدٸ. بٸراق ۇستازىمەن تٸكەلەي اقىلداسپايدى. سەبەبٸ سوڭعى 5 جىلدا جاساپ العان ٸشكٸ بيۋروكراتييا ٶزدەرٸن ماتاپ تاستادى. تٶمەننەن تاستالعان ۇسىنىس جوعارىعا جەتپەيدٸ. بٸرٸنشٸ انا ۇستازعا, سوسىن مىنا ۇستازعا ايتىپ اقىلداسۋ كەرەك دەپ جٷرگەندە پروبلەمانى ۇمىتىپ كەتەدٸ. اقىر سوڭىندا شالعاي ايماقتاعى بٸر مٷريد ورىسشا كٸتاپ وقيتىن بولسا, ونى دا قاپتاعان ۇستازدار يەرارحيياسىنىڭ نازارىنان ٶتكٸزۋگە تەۋەلدٸ بولدى. وسىلايشا ساۋاتسىزدىق باستى. بولماسا 2006 جىلعا دەيٸن بۇلار ەڭ ساۋاتتى دٸني جاماعات بولعان. وعان دەلەل, جاستار جاعى «تولستاي شەكەرٸم اتامىزدىڭ ۇستازى ەكەن» دەپ جاپپاي ورىسشا ٷيرەنٸپ, لەۆ تولستويدى جارىسا تالدايتىن. 2010 جىلى بۇل تەندەنتسييا ەلسٸرەدٸ. 2007-2009 جىلدان باستاپ ەڭگٸمە ٶزگەردٸ. كونفەسسيونالدى ۋاعىزدار ايتىلا باستادى. پوتەنتسيالدارىن جوعالتتى. سوپىلىق ٸشكٸ مەنگە باعىتتالادى. سىرتقى داۋعا ارالاسپايدى. بۇلار سوعان ۇرىندى. قاي جەردە داۋ بولسا سول جەردە يسماتۋللا قاريدىڭ شەكٸرتتەرٸ جٷردٸ. مۇنى سوپىلىقتىڭ پروفانيزاتسيياسى دەپ اتايدى. ياعني قۇتىنىڭ قاشۋى.
– بۇل بارلىق سوپىلىققا تەن بە?
– يە, ونىڭ مىسالى كٶپ. سوپىلىق تاريقات يەرارحييالىق جٷيەگە ٶتكەندە كەرٸ كەتۋ پروتسەسٸ باستالادى. ەلەمدٸك پراكتيكانى ايتپاي-اق قويايىن, قازاق تاريحىنداعى كٶرٸنٸسٸن ەۋبەكٸر كەردەرٸنٸڭ جىرىنان-اق كٶرەسٸڭ. ول:
قور بولعان ەكٸنشٸدە سوپى جولى,
بۇل جولدى ۇستاۋشى ەدٸ ەردٸڭ زورى,
سوپىلىق قاپ تاۋىنان بيٸك ەدٸ,
تەپ-تەگٸس جەتٸپ كەتتٸ جۇرتتىڭ قولى,
ەلٸپتٸڭ اتىن بٸلمەس نادان سوپى,
قورقامىن بولا ما دەپ دٸننٸڭ سورى, – دەپ سىنايدى.
– عايىپتان تايىپ, ياسساۋي جولى تٸرٸلٸپ, ٷكٸمەت سوپىلارعا قولداۋ بٸلدٸردٸ دەيٸك. زٸكٸرشٸلەر سٸز كەلتٸرگەن قاتەلٸكتەرگە قايتا ۇرىنا ما?
– وسىنى مەن دە ايتايىن دەپ وتىر ەدٸم. سوپىلىق فەنومەن رەتٸندە قازاق قوعامىندا تۇرۋى تيٸس. سەبەبٸ سوپىلىقتى تٸرٸلتپەي ساناداعى دەكولونيزاتسييا پروتسەسٸن جٷرگٸزە المايسىڭ. ۇلتشىلداردىڭ ٶزٸ ەرٸ كەتسە, 30-شى جىلعى ينتەللەگەنتسييانى ۇلىقتاۋدان ەرٸ اسا المايدى. سەبەبٸ ونىڭ ارعى جاعىنداعى ون عاسىردا ياسساۋيدٸڭ سوپىلىق جولى سايراپ جاتىر. حح عاسىر باسىنداعى ينتەللەگەنتسييا تولقىنى سول مەدەنيەتتٸڭ ينەرتسيياسى بولاتىن. بولشەۆيكتەر ياسساۋي جولىن جويىپ ەدٸ بۇرىنعى ينەرتسييا توقتادى. ەندٸ قايتا تٸرٸلٸپ جاتسا, زٸكٸرشٸلەردەن مامان رەتٸندە مىنانى تالاپ ەتەمٸن. ياسساۋي جولىن تٸرٸلتەم دەدٸڭ بە, بەلدٸ بەكەم بۋاسىڭ. شالىس باسۋعا حاقىڭ جوق. سوپىلىقتا مىناداي تەمسٸل بار: بايازيد مۇزدان ٶتٸپ بارا جاتقان بالاعا «بايقا بالا, تايىپ جىعىلما» دەيدٸ. بالا «تاقسىر, مەن ەمەس سٸز بايقاڭىز. مەن قۇلاسام بٸر بالانىڭ سيراعى سىنار. سٸز تايساڭىز تۇتاس بٸر قاۋىم قۇردىمعا كەتەر» دەيدٸ. سول سيياقتى يسماتۋللا قاريدىڭ اياعى تايىپ كەتٸپ ەدٸ تۇتاس بٸر دەۋٸردٸڭ مەدەنيەتٸنە سوققى بولدى. مەدەني قابات قۇنارسىزداندى.
– مٷمكٸن ونىڭ اۋعانستاندا تۋىپ ٶسكەن ەتنيكالىق قازاقتىعى كەدەرگٸ كەلتٸرگەن شىعار?
– ەرينە, ول دا بار. قانشا ايتقانمەن, شەتەلدە تۋىپ ٶسۋ ەسەرٸن تيگٸزبەي قويمايدى. دەگەنمەن, يسماتۋللا قاريدىڭ تۇلعالىعى بٶلەك ەڭگٸمە بولىپ قالسىن. بٸراق ياسساۋيدٸڭ جولىن ناسيحاتتايمىن دەگەن سوڭ ونىڭ زٸل باتپان جاۋاپكەرشٸلٸگٸن بارىنشا تەرەڭ سەزٸنۋ كەرەك ەدٸ. بولماسا قاسىنداعى زاماناۋي مٷريدتەرٸ وتان تاريحىمەن تەرەڭ تانىستىرۋ كەرەك ەدٸ. ياسساۋي مۇراسىنىڭ ٶزەگٸندە تٷركٸ جۇرتىنىڭ تاريحي جادى, قۇندىلىق ەلەمٸ, كيەلٸ سالت-دەستٷرٸ, بٷكٸل اۋىز ەدەبيەتٸ, قيسساشىلدىق, جىراۋلار مەكتەبٸ تۇر. بۇلاردى بىلاي قويعاندا مەملەكەتتٸك سانا جاتىر. سەبەبٸ قازاق حاندارى مەن بي-باتىرلارى كٶك تاستىڭ اينالاسىنا جەرلەنگەن. حانداردىڭ يناۋگۋراتسيياسىدا كەسەنەدە ٶتەتٸن. مەملەكەتتٸك ماڭىزدى جيىندار كٷلتٶبەدە تالقىلاناتىن. سوپىلىقپەن بٸرگە قازاقتىڭ تاريحي جادى تٸرٸلٸپ كەلە جاتىر ەدٸ. بٸز مامان رەتٸندە وسىنى كٶرٸپ قۋاناتىن ەدٸك.
– بٸراق ولارعا تەرروريزم ايىبىن دا ٸلمەكشٸ بولدى عوي. زٸكٸرشٸلەردە تەرروريزم قاۋپٸ جوق پا ەدٸ?
– جوق. ول سوپىلىقتىڭ فيلوسوفيياسىنا, يدەياسىنا ساي كەلمەيدٸ. ياسساۋي ٸلٸمٸ نەگٸزٸنەن جٷرەك (قالب), ماحاببات (زاۋق), شابىت (يلھام) جولى ارقىلى قۇدايلىق تانىمعا (ماعريفات) جەنە ٸشكٸ مەنگە (باتينعا) دەن قويادى. جان مەن نەپسٸ قالاۋىن اجىراتۋعا ماڭىز بەرەتٸن ٸلٸم. وندا يبن تايمييا سەكٸلدٸ جيھاد يدەياسىن دوكترينالىق تۇرعىدان نەگٸزدەگەن تۇلعالار جوق. ناعىز سوپى دەپ داستارحان باسىندا مۇسىلمان, حريستيان, وتقا تابىنۋشى, پۇتقا تابىنۋشى دەپ بٶلٸپ-جارمايتىن ادامدى ايتامىز. حيكمەتٸندە «كەپٸرگە دە بەرمە ازار» دەيدٸ. بٸر مىسال ايتايىن. حٸح عاسىردا لىكوشين دەگەن ورىس وفيتسەرٸ تاشكەنتتەگٸ يشانداردىڭ زٸكٸرٸنە قاتىسادى. جانىنا بٸرنەشە وفيتسەردٸ ەرتٸپ تە اپارادى. سوندا يشان «ارامىزدا كەپٸر وتىر, زٸكٸر سالمايمىز» دەمەيدٸ. الاڭسىز زٸكٸرٸن سالىپ, سوڭىندا ولارعا دا دۇعا ەتٸپ, باتا بەرەدٸ. ارتىنان داستارقاندا وتىرىپ, بٸرگە سۇحبات قۇرادى. بۇل – ٶتە ماڭىزدى فەنومەن. قازٸر دە سيريياعا كەتكەن قازاقتاردىڭ ٸشٸنەن بٸردە بٸر زٸكٸرشٸنٸ تاپپايسىز. سوپىلاردىڭ ەڭ نادان دەگەن بالاسىنىڭ ٶزٸ جيھاد يدەياسىنىڭ بوس ەڭگٸمە ەكەنٸن تٷسٸنەدٸ. ياعني, ونداي قادامعا بارمايدى.
– ال فاناتيزم شە?
– ولاردى شەتەلدەگٸ مۇسىلمان باۋىرىمىزدى قورعايمىز دەپ يلاندىرا المايسىڭ. سيرييا, اۋعانستان, يراك تاقىرىبىنا مٷلدە قىزىقپايدى. ولاردىڭ فاناتيزمٸ ەلدٸ شاتاق دٸننەن قورعاۋىمىز كەرەك دەگەن پاتريوتتىق سەزٸممەن ٶرشيدٸ. مىسالى, زٸكٸرشٸلەردٸڭ مىنا زەرەكتٸگٸنە ريزا بولام. ولار ۋاحابيزم قاۋپٸ تۋرالى 1997 جىلدان باستاپ ەسكەرتكەن. مەن دوكتورلىق وقىپ جٷرگەندە قارييانىڭ قاراسۋداعى مەدرەسەسٸنە بارعانمىن. سوندا كٶزٸ اشىق مٷريدتەرٸ «ازييا جەنە افريكا» جۋرنالىنا شىققان ۋاحابيزم تۋرالى زەرتتەۋلەردٸ تالداپ وتىراتىن. ول كەزدە ٷكٸمەتتٸك ورگاندار مۇنداي قاۋٸپ بارىن سەزگەن جوق. سوپىلار جابايى جولمەن بولسىن ۋاحابيزمنٸڭ الدىن الاتىن جٷيەلەر جاساپ تاستادى. وسىنىڭ ارقاسىندا مىڭداعان جاستار قاۋٸپتٸ اعىمدارعا ۇرىنباي امان قالدى. مۇنى مويىنداۋىمىز كەرەك. سوپىلار قاشان دا اقيدالىق مەسەلەگە تارتىسۋعا قۇلىقسىز. سول سالانى ارنايى وقۋعا دا ىقىلاستى بولماعان. ولار رۋحتىڭ ەپيتەتتەرٸن تٸرٸلتٸپ, سونى تاماشالاۋعا قۇمار. ۋاحابيزمدٸ قوعامنىڭ تىنىشتىعىن بۇزۋشى دۇشپان دەپ قابىلدايدى. بۇل ەلگە قاۋٸپ تٶنگەندە سوپىلىق ٸشٸندە اۆتوماتتى تٷردە ٸسكە قوسىلاتىن مەحانيزم. قازاق تاريحىن قاراساڭ, باسقىنشىلارعا قارسى كٶتەرٸلٸستٸڭ كٶسەمدەرٸ كٸلەڭ سوپى بولعان.
– بٸز بٸلەتٸن كٶتەرٸلٸستٸڭ بەرٸندە باتىرلار جٷرەدٸ ەمەس پە?
– سوۆەتتەر جازعان تاريح بويىنشا سولاي. ال بٸزدٸڭ ەلٸ جازىلماعان تاريح بويىنشا باسقاشا. كٶتەرٸلٸس يشان, سوپى, مولدا, ەۋليە, قالپەلەردٸڭ قولداۋىمەن بولماسا, سوعىسقا ادام تارتۋ مٷمكٸن ەمەس. سوعىستا ٶلەتٸن ادام ٶزٸنٸڭ شەيٸت كەتەتٸنٸنە كٶزٸ جەتۋٸ كەرەك. ونداي سەنٸمدٸ كٸسٸنٸڭ جٷرەگٸنە باتىرلار ەمەس, قوجالار ينستيتۋتى دارىتادى. جوڭعار-قازاق سوعىسىندا ساربازدارعا جٸگەر سىيلاپ جٷرگەن بۇحار جىراۋدىڭ ٶزٸ - كٶكٸلتاشتى بٸتٸرگەن, قارناقتا يمام بولعان يشان. ماڭعىستاۋ تٷبەگٸنٸڭ دە ورىستارعا ۇزاق بەرٸلمەگەن سەبەبٸ سول. ياسساۋي ٸلٸمٸنٸڭ ٸرٸ وشاعى سوندا بولدى. 1930 جىلعى سوزاق كٶتەرٸلٸسٸن «اللا ھۋ» كٶتەرٸلٸسٸ دەپ تە اتايدى. اللا ھۋ - زٸكٸردە ايتىلاتىن مەتٸننٸڭ بٸرٸ. ولار بولشەۆيكتەردٸ قىرعاندا ولاردىڭ دٸني دوكتريناسىمەن كەلٸسپەگەننەن سوعىسقان جوق. كوممۋنيستەر قاراپايىم حالىققا شەكتەن تىس زورلىق كٶرسەتتٸ. يشاندار اشىق قيياناتقا تٶزبەدٸ. قول جيناپ قارۋلى كٷرەسكە كٶشتٸ. تاعى بٸر دەلەل. قارماقشىداعى اقمىرزا داموللا يشان كٶتەرٸلٸستە بولشەۆيكتەر قولىنان قازا تاپتى. يشان وعان دەيٸن مەدرەسە اشىپ, بالا وقىتقان مەيرٸمدٸ مولدا ەدٸ. قىزىلدار كٷن بەرمەگەن سوڭ قارۋ اسىنعان ساربازعا اينالدى. سوندىقتان, سوپىلاردىڭ وككۋپانتتارمەن كٷرەسكٸش حاراكتەرٸن ەسكەرۋ كەرەك. قازٸر زٸكٸرشٸلەر جوق. ەسەسٸنە سالافيزم قاۋپٸمەن بٷكٸل قوعام كٷرەسٸپ كەتتٸ. ٷكٸمەت الدىن الۋعا قىرۋار قارجى بٶلٸپ جاتىر. سونىڭ ٶزٸندە ەففەكتٸسٸ سوپىلارعا جەتپەيدٸ.
– زٸكٸرشٸلەردٸڭ قاي كٷرەس تەسٸلٸ نەتيجەلٸ بولدى?
– مەدەني مايدان. نەمەسە ينتەللەكتۋالدىق سوعىستا زٸكٸرشٸلەر جەڭدٸ. ەڭ ٸرٸ ايعاعى - «ياسساۋي» ۆوكالدى توبىنىڭ قۇرىلۋى. يسماتۋللا قاريدىڭ ەرلٸگٸ وسى. مۋزىكالىق ارنايى بٸلٸمٸ بولماسا دا, سونداي عاجايىپ توپتى قۇراپ شىققانى كەرەمەتكە پارا-پار. سوڭعى 80 جىلدا قازاقتىڭ كٶڭٸلٸنەن, تاريحي جادىنان ٶشۋگە اينالعان حيكمەتتەردٸ وپ-وڭاي تٸرٸلتٸپ الدى. تٸپتٸ جوقتان قۇرادى دەۋگە بولادى. سەبەبٸ ۆوكالدى توپ قۇراتىنداي التىن ٷلگٸسٸ دە بولعان جوق. تٸپتٸ انا دٸني ەۋەندەردٸ قايدان تاۋىپ العانىنا قايرانمىن. پروفەسسيونال ەنشٸلەرمەن سازدى ەۋەننٸڭ سەتتٸ سينتەزٸ دٷيٸم جۇرتتىڭ جٷرەگٸنە تەز جول تاپتى. وعان دەيٸن حيكمەتتەر ياسساۋيدٸ زەرتتەۋمەن اينالىساتىن عالىمداردىڭ حوببيٸ سيياقتى بوپ قالعان. ياسساۋيتانۋ بويىنشا جىل سايىن بٸرنەشە عىلىمي ەڭبەك قورعالا بەرەدٸ. قاراپايىم جۇرت ونىڭ نە مەنٸن, نە سەنٸن كٶرمەيتٸن. مۇنىڭ ەففەكتٸسٸمەن ويناۋعا بولمايدى. حيكمەتتەر قازاق جۇرتىنىڭ حالىقتىق دٸندارلىعىن وياتتى.
– مىسالى...
– ەكٸنٸڭ بٸرٸ بايقامايتىن نەزٸك نەرسەنٸ ايتايىن. سالافتار دٸندٸ سىرتتان يمپورتتايدى. سوپىلار ٸشتەن ٶندٸرٸپ, ەكسپورتتايدى. ياعني اتا-باباسىنىڭ دٸني تەجٸريبەسٸنە سٷيەنٸپ دٸني قۇندىلىقتى ەلدٸڭ ٸشٸنەن ٶندٸرەدٸ.
– قىزىق انىقتاما ەكەن.
– مىسالى, زٸكٸرشٸلەردٸ الايىق. يسماتۋللا قاري بٸردە-بٸر شەكٸرتٸن شەتەلدە وقىتپاعان. كەرٸسٸنشە ٸلٸمنٸڭ كٶزٸن قازاقتىڭ مەدەني قۇندىلىعىنان ٸزدەدٸ. وقۋ دەرٸسٸنە شەكەرٸمنٸڭ سوپىلىق عازالدارىن كٸرگٸزدٸ. ياسساۋيدٸڭ حيكمەتتەرٸن جاتتاتتى. اباي مەن مەشھٷردٸڭ يسلام تۋرالى ٶلەڭدەرٸن تالداتتى. سىر بويى, ماڭعىستاۋ شايىرلارىنىڭ ەڭبەگٸن تٷگەل قوپاردى. «ەۋليەلەر ەۋەزٸ» دەگەن كٸتاپ شىعاردى. شەكەرٸمنٸڭ رۋحاني ٶلەڭدەرٸن جيناپ, «يمانىم» دەگەن اتپەن قايتا شىعاردى. كەيٸن بٷكٸل دەرەكتٸ جيناپ, شەكەرٸمنٸڭ ەكٸ تومدىعىن جاسادى. جۇرت ساندىقتا شاڭ باسىپ جاتقان, كٸلەمدٸ ٸلٸنٸپ تۇرعان ەسكٸ كٸتاپتاردى وقۋعا تىرىسىپ, قۇندىلىق ٸزدەدٸ. سوپىلار مەۋلٸت مەرەكەسٸن ەرەكشە سالتاناتپەن ٶتكٸزەتٸن. سييار, قيسسا دەستٷرٸن جاڭعىرتتى. مىسالى «ون سەگٸز مىڭ عالام پايعامباردىڭ نۇرىنان جارالدى» دەگەن نۋري-مۋحامماد كونتسەپتسيياسىن وسىلار عانا ايتادى.
– مەۋلٸتتٸ قمدب دا تويلاپ جٷر عوي...
– يە, ەرينە تويلايدى. بۇل جەردە ونىڭ ەرەكشە سالتاناتپەن اتالىپ ٶتەتٸنٸنە نازار سالىپ وتىرمىن. قمدب مەۋلٸت مەرەكەسٸندە ياسساۋيدٸڭ حيكمەتٸن, شەدٸ تٶرەنٸڭ «نازىم سييار شەرپٸن» وقىمايدى عوي. سوپىلاردا بۇل جولعا قويىلعان. سەنبەسەڭ, قۇربانەلٸ يشاننىڭ مەۋلٸت مەرەكەسٸنە قاتىسىپ كٶر. شەدٸنٸڭ سييار جىرلارى وقىلادى. ۇلتتىق رەڭٸ باسىم. حالىق پايعامباردى ٶزٸنٸڭ باباسى سيياقتى قابىلدايدى. ال باسقالاردٸكٸ سىرتتان كەلگەن دٸني فەستيۆال سيياقتى ٶتەدٸ. وسى جەردە قۇربانەلٸنٸڭ بٸر ەرلٸگٸن ايتايىن. ول حالىققا ارناپ شەدٸنٸڭ «نازىم سييار شەرپٸن» كٸتاپ قىلىپ شىعارىپ, ناسيحات جولىنا قويدى. ال باسقالار مۇنداي قۇندىلىقتى ەمەس تەك شەتەل عالىمدارىنىڭ اقيدا مەن فىھققا قاتىستى ەڭبەكتەرٸن اۋدارادى. ول جالپى جۇرتقا جەتپەيدٸ. زييالى ورتاعا قىزىق ەمەس.
– نەگە ولاي ويلايسىز?
– دٸني بٸلٸمنٸڭ ٶزٸنەن دٸني تەجٸريبەسٸ قىمبات بولادى.
– نە ٷشٸن?
– سەبەبٸ ٸلٸمدٸ يگەرگەن سوڭ ونىڭ سوڭى نەمەن بٸتەرٸن بٸلمەيسٸڭ. مىسالى, بٸر جٸگٸت 15 جىل وقىپ عۇلاما اتانىپ كەلەدٸ. بٸراق بالا وقىتا المايدى. سەبەبٸ ٷيرەتكەن عىلىمىنىڭ 20 جىلدان سوڭ قانداي قۇبىلىسقا اينالارىن بٸلمەيدٸ. قۇران اياتتارىن تاياز ۇققان جۇرت ونى تەرٸس ماقساتتا پايدالانۋى مٷمكٸن. مٷلدە كەرٸ تولقىن تۋۋى كەدٸك. عۇلامالار وسىدان تەجٸريبە جينايدى. اكادەمييالىق بٸلٸمدە وعان «دٸني تەجٸريبە» دەپ بٶلەك ات بەرگەن. ياعني «ونىڭ بٸلٸمٸ بار ما?» دەگەن سۇراقپەن بٸرگە «دٸني تەجٸريبەسٸ بار ما?» دەگەن ساۋال قاتار قويىلادى. قازاق يسلامىندا بۇل تەجٸريبەنٸڭ بەرٸ قوجالار ينستيتۋتىندا بولعان. ولار حالىققا قاي اقپاراتتى تاراتۋ كەرەك, قاي شارتتاردى ٶز ٸشٸندە ۇستانۋ كەرەك سونىڭ بەرٸن مەڭگەرەدٸ. سەبەبٸ تۇرمىس-تٸرشٸلٸككە جەگٸلگەن جۇرتتىڭ ايات تەپسٸرلەپ, حاديس تالقىلايتىن شاماسى بولمايدى. ولار دٸننٸڭ قۇندىلىعىن عانا تۇتىنادى. عىلىمدا ونى «حالىقتىق دٸن» دەپ اتايدى. ول كيەلٸ سالتتارمەن بٸرگە ٶمٸر سٷرەدٸ. سوندىقتان ەل ٸشٸنە دٸني مازمۇنداعى قيسسا, داستان, جىر دەگەن قۇندىلىقتار وڭاي تارالادى.
– حالىقتى قۇران مەن حاديسكە ساۋاتتى قىلسا شە?
– وندا قوعام دٸني پوليميكادان كٶز اشپايدى. ەكٸنٸڭ بٸرٸ ۋاعىز ايتىپ, قۇران تەپسٸرلەيدٸ نەمەسە دٸني قۇندىلىقتىڭ ەمەس دٸن دوگماسىنىڭ قۇرساۋىنا تٷسەدٸ. سول كەزدە بەرٸ كەرٸ كەتەدٸ.
– بٸراق بٸزدە مەشٸتتەردە ەلدٸڭ دٸني ساۋاتىن اشاتىن كۋرستار بار عوي?
– ول - بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە دۇرىس. بٸراق يمامدار وسى جەردە ٸرٸ قاتەلٸك جٸبەرەدٸ. دٸني تەجٸريبە دەگەن تٷسٸنٸكتٸ ەسكەرمەيدٸ. بەرٸن باسىنان باستايمىز دەپ ويلايدى. بارلىق ٸلٸمدٸ حالىققا ٷيرەتٸپ جٸبەرەمٸز دەپ سەنەدٸ. سونىڭ كەسٸرٸنەن دٸني ايتىس-تارتىس شەگٸنەن شىعىپ كەتتٸ. كەي يمامدار ٶتە ساۋاتتى. كايردە 14 جىل وقىپ كەلگەندەرٸ دە بار. وسىنشا ۋاقىتتا يگەرٸلگەن كٷردەلٸ عىلىمدى كٷن كٶرٸسپەن شاپقىلاپ جٷرگەن قالىڭ ەلگە ٷيرەتۋ مٷمكٸن بە? ولار دەستٷرلٸ قوجالار مەكتەبٸنٸڭ دٸني تەجٸريبەسٸنە سٷيەنسە, قوعامدا دەل مۇنداي دٸني پوليميكا بولماس ەدٸ. شاريعاتتى شاقتاپ, قۇندىلىقتى ەسەپسٸز بەرۋ كەرەك. سوپىلاردىڭ ۇتاتىن جەرٸ وسى.
– ستيحييالى جولمەن قۇرىلعان سوپىلاردىڭ مەملەكەت قولداۋىنداعى قمدب-مەن بەسەكەگە تٷسۋٸنٸڭ سەبەبٸ وسى ما?
– يە, 2005 جىلى يمامدار ەلباسىمەن كەزدەسكەندە «سوپىلار بٸزگە كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىر, جۇمىس جاساتپايدى» دەپ شاعىمدانعان. 5 جىلدان سوڭ سوپىلار تارادى. بٸراق ودان يمامدار ەشقانداي پايدا كٶرگەن جوق. كەرٸسٸنشە سالافيزممەن كٷرەس ون ەسە اۋىرلاپ كەتتٸ. مەشٸتكە قۇندىلىق ٸزدەپ باراتىن ساۋاتتى جاستار دوگمالىق تارتىستان شارشامايتىن سالافيگە اينالدى. جۇما نامازدا مينبارداعى يمامعا «ساقالىڭ قايدا? نەگە بٸز حانافيمەن جٷرۋٸمٸز كەرەك? اقيقات جول حانبالي مازحابى» دەپ بٷلٸك شىعارعان ۆيدەولار ينتەرنەتكە تولىپ قالدى. يمامدار سوپىلارمەن جىلاپ كٶرٸسەتٸن بولدى.
– سوندا نە ٸستەۋ كەرەك ەدٸ?
– ٷكٸمەت «بٸر دٸن – بٸر مازحاب» دەگەن كونتسەپتسييا ويلاپ تاپتى. ونى كٷشتەپ ەندٸرٸپ جاتىر. اقىرى وسى يدەيا جٷزەگە اساتىن بولسا سوپىلارعا دا مەشٸتتە حيكمەت ايتىپ, عازالدارىن وقۋعا مٷمكٸندٸك بەرۋ كەرەك. ولار دا - حانافي مازحابى. ولاردىڭ دا دٸني تەجٸريبەسٸنە سٷيەنبەي بولمايدى. وسىنداي قادامعا بارماسا, سانى از ساۋاتتى يمامدار فاناتيزمگە ۇرىنعان توبىردىڭ قورشاۋىندا قالادى. سەبەبٸ ٶز بەتٸنشە حاديس جاتتاپ, ٷكٸم بەرەتٸن ناداندار تەز كٶبەيەدٸ. ال بٸر يمامدى وقىتىپ شىعارۋعا كەمٸ 8 جىل ۋاقىت كەرەك. يمامدار مەشٸتتە ياسساۋي, باقىرعاني, سوپى اللايار, فيزۋلي, ناۋاي, رۋميدٸ ايتىپ وتىرعاندا كٶزٸ اشىق ادامدار مەشٸتكە اعىلار ەدٸ. جۇمادا ساۋاتتىلاردىڭ سانى باسىم بولسا بالاعى قىسقا باۋىرلارىنا مەدەني ىقپال ەتپەي قويماس ەدٸ.
– «حاديس جاتتاپ ٷكٸم بەرەدٸ» دەپ ايتىپ قالدىڭىز. بۇل تەندەنتسييا قالاي باستالدى?
– دٸني تەجٸريبەنٸڭ جوقتىعىنان. حاديس مەتٸنٸن اقىلمەن تەكسەرمەستەن, تۋرا ماعىناسىندا تٷسٸنٸپ, بۇلجىتپاي ورىندايتىن فاناتتار 8 عاسىردا-اق پروبلەما تۋعىزعان. ەبۋ حانيفا باستاعان عۇلامالار وسىنى كٶرٸپ, تەجٸريبە جينايدى. حاديستٸ سٷزگٸدەن ٶتكٸزەتٸن مەحانيزم جاسادى. ەسٸرەسە, ادام تاعدىرىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن مەسەلەدە حاديسكە قاراپ ٷكٸم بەرمەيتٸن. نەگٸزٸنەن قۇران اياتىنان الدى. كەيٸن بۇل تەجٸريبە ورتا ازيياعا اۋىستى. سامارقان, بۇقارا, تٷركٸستاندا بالا وقىتقاندا حاديستانۋدى ەڭ سوڭعى كۋرسقا اپارىپ قويدى. شەكٸرت قۇندىلىق سٸڭٸرٸپ, كٶكٸرەك كٶزٸ اشىلىپ, حاديستٸڭ مەنٸنە بويلاي الاتىن كەمەلدٸككە كەلگەندە بٸر-اق وقىتاتىن. سوندىقتان, رەۆوليۋتسيياعا دەيٸن حاديسشٸلدٸك پروبلەماسى اسقىنعان ەمەس. بۇقارا حالىق قيسساسىن تىڭداپ, سالت-دەستٷرگە سٷيەنٸپ, مۇسىلماندىق ٶمٸرٸن مەنمەن سٷرٸپ كەتە بەردٸ. ال بٸزدەگٸ يمامدار وسى تەجٸريبەلەردٸ ەسكٸرگەن دەپ ويلايدى. وسىنىڭ زاردابىن ٶزدەرٸ تارتىپ وتىر. سوپىلار ٶندٸرگەن رۋحاني ٸنجۋ-مارجاندى قاجەت ەتپەدٸ. تەك اقيدا مەن فىھق جايلى كٸتاپ شىعارىپ, ۋاعىزدى كٶبەيتٸپ ەدٸ دٸني تارتىستان كٶز اشپاي قالدى. سونداي تەلەگەي تەڭٸز بٸلٸمدەرٸمەن ساقال مەن بالاقتىڭ پەتۋاسىن ٸزدەۋدەن اسا الماي قالدى.
– بٸزدەن باسقا تٷركٸ باۋىرلارى دٸني تەجٸريبەسٸنە سٷيەنە مە?
– ەلبەتتە. مەنٸڭ ۇستازىم كەمال زەيبەك بٸردە بٷي دەگەن: «يمامداردىڭ وڭ قولىندا قۇران, سول قولىندا ديۋاني حيكمەت تۇرۋ كەرەك. سوندا عانا داۋدان ادا بولادى». 2011 جىلى سالافيلەر قولىنان قازا تاپقان تاتارستاننىڭ نايب-مٷفتيٸ ۋاليوللا ياكۋبوۆ 2003 جىلى تٷركٸستانعا كەلگەندە «بٸزدە ەر تاتاردىڭ ٷيٸندە قۇرانمەن بٸرگە «ديۋاني حيكمەت» ٸلٸنٸپ تۇرادى. نەگە سەندەردە ديۋاني حيكمەت وقۋ جولعا قويىلماعان?» دەپ تاڭعالىپ كەتكەن. بٸزدٸڭ يمامدار ديۋاني حيكمەتكە قۇندىلىق كٶزٸ رەتٸندە قاراسا, مىڭ جىلدىق دٸني تەجٸريبە تٸرٸلە باستايدى. بۇقارا حالىق پەن كٶزٸ اشىق قازاقتاردى ساپتارىنا تەز تارتادى. كەزٸندە زٸكٸرشٸلەردٸڭ مىقتى بولاتىنى سول. از سانمەن كٶپتٸ ساستىراتىن. ال جۇرت «زٸكٸرشٸلەر كٶزٸ اشىق, وقىعان ازاماتتاردى گيپنوزداپ قاتارلارىنا تارتىپ الىپتى» دەپ داۋرىقتى. داۋرىعاتىن تٷك جوق. قازاقتىڭ رۋحاني جادى مەن ۇلتتىق گەنوفوندتا ديۋاني حيكمەت تۇر. ەرينە جانىنا جاقىن حيكمەتتٸ تىڭداعاندا قازاقتىڭ رۋحى ويانادى. ياسساۋيدەن باستاۋ العان بارلىق تٷركٸ شايىرىنىڭ عاشىقتىق عازالدارى مينباردىڭ بيٸگٸنەن ەستٸلسە وقىعان ازاماتتىڭ بەرٸ سول جەردەن تابىلارىنا كٷمەنٸم جوق. وسىلار ايتىلماعان سوڭ وقىعان ازاماتتار وي قۋاتىن كٷشەيتۋ ٷشٸن باتىس فيلوسوفيياسىنا بەت بۇرىپ كەتتٸ.
– سوندا بٸزدەگٸ دٸني پروبلەما ياسساۋيدٸڭ تۇلعاسىن, تاريحتاعى ورنىن, دٸندەگٸ قىزمەتٸن, رۋحاني دەرەجەسٸن, قالدىرعان ميراسىن جەتە تانىماۋدان شىقتى ما?
– سولاي دەسە دە بولادى. وسىنى تالاي رەت ايتتىم, جازدىم. بەرٸبٸر مولدالار ياسساۋيدٸ يسلامعا جاناما قاتىسى بار كٶپ سوپىنىڭ بٸرٸ دەپ قابىلدايدى. ياسساۋيدٸڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە يسلام ەلەمٸنٸڭ بەرگەن اتاعىنا قاراڭىز. ەزٸرەت سۇلتان, پير-ي تٷركٸستان, سۇلتان-ي تٷرٸك, سۇلتان ۋل-اريفين, احماد-ي ساني, قۇتۋب-ۋل اقتاب, شايح-ۋل ماشايىق, ياسساۋي اتا, شاھينشاھ, استانا-ي ساادات, قارا احمەت, ەندٸ قارا. «سۇلتان» تيتۋلىن تٷركٸ پاتشالارىنا عانا قولداناتىن بولعان. ياسساۋيدٸڭ قوعامعا ىقپالىن كٶرٸپ دەرەجەسٸن پاتشامەن تەڭەستٸرگەن. ياعني پاتشالارعا پاتشالىق قىلادى. احماد-ي ساني دەگەن اتاعىنا قارا. ەكٸنشٸ مۇحامبەت دەگەن سٶز. ياعني عۇلامالار ونىڭ دەرەجەسٸن پايعامبارعا دەيٸن كٶتەرەدٸ. قۇتۋب-ۋل اقتاب – ەۋليەنٸڭ ەڭ بيٸك ساتىسىن بٸلدٸرەتٸن دەرەجە. شايح-ۋل ماشايىق – ۇستازداردىڭ ۇستازى دەگەن اتاق. شاھينشاھ – شاحتاردىڭ شاحى دەگەن قۇرمەت. سۇلتان ۋل-اريفين – قۇدايدى تانۋشىلاردىڭ پاتشاسى. سۇلتان-ي تٷرٸك – تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ۇستازى. پير-ي تٷركٸستان – تٷركٸ جۇرتىنىڭ رۋحاني جەتەكشٸسٸ, كٶسەمٸ. ەزٸرەت سۇلتان – ەۋليەلەردٸڭ پاتشاسى, استانا-ي ساادات – باقىتتىڭ قاقپاسى. قارا احمەت – ۇلى احمەت دەگەن سٶز. وسى اتاقتىڭ بەرٸن ياسساۋي ٶزٸنە جاپسىرىپ العان جوق, عۇلامالار ەرٸككەننەن بەرگەن جوق. ياسساۋيدٸڭ يسلام ٶركەنيەتٸنٸڭ تٷركٸلٸك تارماعىن ٶركەندەتكەنٸ ٷشٸن بەرٸلگەن.
– وندا نەگە «ياسساۋيدٸ اسكەت, 63-تەن سوڭ قىلۋەتكە تٷسٸپ, تەركٸ دٷنيەلٸككە ۇرىنعان» دەپ ايتادى?
– وسىنىڭ بەرٸ ياسساۋيدٸ وقىماعاننان, زەرتتەمەگەننەن شىعادى. «ول دٷنيەنٸ تەركٸ قىلعان. قوعامنان بەزٸنگەن, اسكەت. قۇدايدىڭ بەرگەن عۇمىرىنا شٷكٸرسٸزدٸك كٶرسەتٸپ جەر استىنا تٷسكەن» دەگەن تٷسٸنٸكتٸ سوۆەت عىلىمى جاساپ بەردٸ. سالافيلەر سوۆەتتٸك وسى يدەيانى جالاۋلاتىپ قايتا الىپ شىقتى. بولماسا, 63 – شارتتى اتاۋ. «ەلدەن بەزٸندٸم» دەگەنٸ دٷنيەنٸڭ داۋ-شارىنا ارالاسپايمىن. الاڭسىز شەكٸرت تەربيەلەپ, قۇراننىڭ قويناۋىنا سٷڭگۋمەن بولامىن» دەگەن يشارا. ەرٸ مۇنى جەكە ميسسييام دەپ ۇققان, ٶزگەگە تاڭباعان. شەكٸرتٸنٸڭ ەشقايسى 63-تەن سوڭ جەردٸڭ استىنا تٷسٸپ, ەلدەن بەزٸپ كەتپەگەن. سوسىن بٸر نەرسە, ياسساۋي بولماعاندا بٸزدەر حانافي مازحابىن قابىلداپ, ماتۋرۋديدٸڭ سەنٸمٸن سٸڭٸرمەس ەدٸك. مەتٸنشٸل تانىمعا تاڭىلىپ, قازٸرگٸ ساۋدييا سيياقتى شاريعاتپەن شەكتەلٸپ وتىرار ەدٸك.
– ساۋدييانىڭ نەسٸ جامان? ەلگە تانىمال بٸر اعامىز «ساۋدييادا تاۋحيد بار. سوندىقتان قۇداي جەرٸنٸڭ استىنان مۇناي شىعارىپ قويدى» دەگەن جوق پا?
– اقيقات جەر استى بايلىعىمەن, مۇنايمەن ٶلشەنبەيدٸ. ولاي ايتاتىن بولساڭ. قازبا بايلىعى ەڭ كٶپ مەملەكەت – رەسەي. سوعان قاراپ رەسەيدە تاۋحيد بار دەۋٸمٸز كەرەك پە? ەلدٸڭ مىقتىلىعى ەمەندا ينتەللەكتۋالدىق پوتەنتسيالعا تەۋەلدٸ بولادى. ايقىن مىسالى: يزرايل. تاقىر تاستا وتىر. بٸراق ولار مەملەكەت بايلىعى – ادامنىڭ ينتەللەكتٸسٸ دەپ تانيدى. عىلىم-بٸلٸم جاعىنان يزرايل اراب مەملەكەتتەرٸنٸڭ الدىنا شىعىپ كەتتٸ. مۇنى عىلىمدا «ٷندەۋ فيلوسوفيياسى» دەپ اتايدى. ماعىناسى ەربٸر ادام ٸشٸندە تۇنىپ جاتقان ينتەللەكتۋال پوتەنتسيالدى قوعامعا شىعارۋ. ياعني ەر ادامعا قۇداي اقىل-پاراسات نەسٸپ قىلعان. ياسساۋيدٸڭ مٸندەتٸ ناداندىق پەردەسٸن جىرتىپ, اقىل-پاراسات قويناۋىنا جول سالۋ. ينتەللەكتٸڭ جاۋى ەماندا كٸبٸرلٸك پەن دٷنيەقوڭىزدىق. ياسساۋي وعان پاقىرلىق پەن توپىراق سيپاتتى قارسى قويدى. ادام وسى ەكٸ سيپاتتى دەنەسٸنە دارىتقاندا ٶزٸن تانىماي قالادى. قۇدايدىڭ «قازىنا ارالىنان» قۇندىلىقتاردى حالىققا تاسيدى. وسى قۇندىلىق تاسۋشىلاردى ياسساۋي سيلسالاسى دەپ ايتا سالساڭ دا بولادى.
– بٸراق بٸزدە «ياسساۋي شەيحتارىنىڭ سيلسالاسى (تٸزبەگٸ) ٷزٸلگەن. جارييا زٸكٸرشٸلەر ٸلٸمدٸ يجازاتسىز (زاڭسىز)» تاراتتى دەگەن دە ەڭگٸمە بار عوي. وعان نە ايتاسىز?
– سيلسالا ەكٸ تٷرلٸ بولادى. بٸرٸ شەجٸرەمەن, تٸزبەكپەن كەلەدٸ. مٷريدتەر ٸلٸم بەرۋشٸ ۇستازىن ۇمىتپاي جازىپ وتىرادى. كٸمنەن كٸمگە اۋىسقانى كٶرٸنٸپ تۇرادى. ەكٸنشٸسٸ حيكمەت ٸلٸمٸن قاجىر قايراتىمەن يگەرەتٸندەر بار. نەمەسە جارييا زٸكٸردٸڭ بٸر شەيحى ٶلسە, ناقىشباندي سيياقتى ەكٸنشٸ بٸر تاريقات ۇستازىنان يجازات الىپ-اق جولدى تٸرٸلتە الادى. ۇستازسىز ٷيرەنەتٸندەرگە شەكەرٸم جاتادى. ەشقانداي تاريقاتتا جوق. ۇستازى اباي. ٶلەڭٸندە پٸرمۇعان, شاراپ, جار ديدارى, شامعا عاشىق كٶبەلەك, سورلى بۇلبۇل سيياقتى سوپىلىق سارىن تۇنىپ تۇر. كەرٸسٸنشە بۇل كاتەگورييالار ابايدا جوق. سوندىقتان, يسماتۋللا قاريدى قازاق مەدەنيەتٸنە قوسقان ٷلەسٸنە قاراپ ەمەس, تٸزبەگٸنٸڭ ٷزٸلگەنٸنە قاراپ باعالاۋ – اقىماقتىق.
– سوندا سيلسالا دا شارتتى ما?
– يە, شارتتى تالاپ. مىسالى, سيلسالاسى ٷزٸلمەگەن, شەجٸرەسٸ تٷگەل قوجالاردى دا بٸلەم. مەدەني دٷمپۋ تۋعىزباسا. سول سيلسالادان نە پايدا? ونىڭ شارتتى ەكەنٸ وسىدان كٶرٸنٸپ تۇرعان جوق پا? ياعني قۇندىلىقتى سيلسالا ەمەس ادام ٶندٸرەدٸ. ورتاعاسىردا تالاي سوعىس, دٷربەلەڭ كەزٸندە شەيح وپات بولىپ, يجازات بەرٸپ ٷلگەرمەيدٸ. پٸرسٸز قالعان شەكٸرتتەر باسقا تاريقاتتان ۇستاز تاۋىپ, ٸلٸمٸن كٷشەيتكەن سوڭ بۇرىنعى تاريقاتىن تٸرٸلتٸپ الادى. ابدال حاليق گيدجۋانيدٸڭ اتىمەن اتالاتىن حودجاگانييا تاريقاتىنىڭ پٸرٸ ەمٸر قۇلال باحاۋاددين ناقشبانديدىڭ ۇستازى بولدى. وعان قوسا ناقشباندي حاليل اتا مەن قاسىم شەيح سىندى ياسساۋي پٸرلەرٸنەن تاعىلىمىن الدى. بٸراق ۋاقىت ٶتە كەلە جەھري زٸكٸردەن گٶرٸ حافي زٸكٸرگە ٸش تارتىپ جەكە تاريقاتتىڭ نەگٸزٸن قالادى. تٸزبەكپەن كەلە جاتقان ەمٸر قۇلالدى ەمەس ەكٸ عاسىر بۇرىن ٶمٸردەن وزعان گيجدۋانيدٸڭ ٶسيەتٸمەن حافي زٸكٸردٸ كەڭ ناسيحاتتاۋعا كٷش سالدى. مۇنى كەيٸنٸرەك جەمي, مۋحاممەد پارسا سىندى ناقىشباندي شەكٸرتتەرٸ ەڭبەكتەرٸندە ۋايسييا جولىمەن تاريقاتتى جالعاستىرۋ دەپ كٶرسەتتٸ. ۋايسييا – پٸردەن تٸكەلەي يجازات الماي-اق بۇعان دەيٸن ٶتكەن پٸردٸ ٶزٸنە رۋحاني باعدار ساناپ سونىڭ جولىن جالعاستىرۋ ارقىلى تاريقات تاعىلىمىن جاڭعىرتۋدى ايتادى. ۋەيٸس ەل-قاراني سىندى ەۋليە پايعامباردى كٶرمەستەن عاشىق بولىپ ەۋليەلٸككە جەتكەن دەلٸنەدٸ. پايعامبار كەيٸننەن شاپانىن ساحابالاردان بەرٸپ جٸبەرەدٸ. سودان باستاپ حيرقا كيگٸزۋ سوپىلىق جولدى جالعاستىراتىن مٷرشيد اتانۋدىڭ سيمۆولى بوپ قالدى. سيلسالاسى ٷزٸلدٸ دەگەن ياسساۋي جولىن يسماتۋللا كەلٸپ جاڭعىرتىپ جاتسا بۇعان ۋايسييا قۇبىلىسى رەتٸندە قاراۋ كەرەك. زٸكٸرٸ, شٸلحانا دەستٷرٸ, نەپسٸمەن كٷرەسۋ تەسٸلدەرٸ (رييازات امالدارى), ديۋاني حيكمەت تاعىلىمىن جاڭعىرتۋ, قالا بەردٸ اباي, شەكەرٸم, مەشھٷر جٷسٸپ ەڭبەكتەرٸمەن جاماعات رۋحىن سومداۋىن ياسساۋي تاريقاتىن تٸرٸلتۋٸ دەپ باعالاۋعا بولادى. سيلسالانىڭ شارتتى ەكەنٸنە تاعى بٸر مىسال كەلتٸرەيٸن بە?
– يە.
– بارلىق سوپىلىق تاريقات ٶزٸنٸڭ يشاندار تٸزبەگٸن اينالدىرىپ ەكەلٸپ ياسساۋيگە تٸرەيدٸ. مىسالى, شەجٸرەنٸ ادام اتا, نۇح پايعامبار, ەنەس ساحاباعا تٸرەگەن سيياقتى. بەلكٸم, بۇل ياسساۋي ابىرويىنىڭ تىم جوعارى ەكەنٸن كٶرسەتەر نەمەسە تاريقاتتار توقسان توعىزعا بٶلٸنٸپ كەتپەس ٷشٸن تٷپكٸ بٸرلٸكتٸ ساقتاۋ نيەتٸندە جاسالعان. بەرٸ تٸزبەگٸن ياسساۋيدەن تاراتادى. مىسالى, تاتارستانداعى ناقىشپاندي سوپىلارىنىڭ يمان شارتىن كٶردٸم. وندا بارلىق سوپىعا ياسساۋي سيلسالاسىنان ەكەنٸنە سەنۋ شارت بولىپ سانالادى. بۇل دەستٷر بٸزدە جويىلعان. قازٸرگٸ يمامدار قازاق بالاسىنا يسلام ٷيرەتكەندە سيلسالانى يمان شارتىنا قوسپايدى. بٸراق فولكلوردەگٸ «سۇراق-جاۋاپ» دەگەن تانىم دەستٷرٸندە بار. اللانىڭ قۇلىمىن, پايعامبار ٷمبەتٸمٸن, ادام اتا ۇرپاعىمىن, ىبىرايىم قاۋىمىنانمىن, يمام اعزام مازحابىندامىن, ماتۋرۋدي سەنٸمٸندەمٸن, قوجا احمەت ياسساۋي سيلسالاسىنانمىن دەپ ايتادى. قوجالار ينستيتۋتى وسى دەستٷردٸ رەۆوليۋتسيياعا دەيٸن قازاق تانىمىنا سٸڭٸرگەن. تٸپتٸ بەرٸگە دەيٸن كەي قارييالار ايتىپ وتىرادى. يمامدار وسى دەستٷردٸ تٸرٸلتسە حالىققا بٸر تابان جاقىنداپ, سالافيلەرمەن كٷرەستە ٷستەمدٸگٸ ارتار ەدٸ. سەبەبٸ بالا كٷنٸندە سۇراق-جاۋاپتىڭ شەت جاعاسىن ەستٸگەن قازاقتار قازٸرگٸ يمامداردى بٶتەنسٸپ تۇرادى. تٷپساناداعى «باياعى اتام ٷيرەتكەن ٸلٸم بۇلاردا نەگە جوق» دەگەن سۇراق جاۋاپسىز تۇرا بەرەدٸ.
– جارايدى, مۇنىڭ بەرٸ ادامعا جاعىمدى ەسەر ەتەدٸ. دەگەنمەن سوپىلاردى شاريعاتقا سالاق, پارىز ٷكٸمدەرگە جەڭٸل قارايدى, ناماز وقىمايدى دەپ تە ايىپتايدى عوي. وعان نە ايتاسىز?
– بٸرٸنشٸدەن, تاريقاتتىڭ دۇرىس, بۇرىستىعىن پٸرگە قاراپ انىقتايدى. پٸر شاريعات ٷكٸمدەرٸن ورىنداي ما, جوق پا? زەرتتەۋشٸ رەتٸندە ولاردىڭ حاناكاسىنا تالاي بارعام. كونفەرەنتسييالارىنا بٸرنەشە رەت قاتىسىپ, تالاي سىن ەسكەرتۋلەردە ايتقام. قۇلشىلىق ۋاقىتى بولعاندا جامىراپ حانافي مازحابى بويىنشا ناماز وقىپ جاتاتىن. شەيحتىڭ مٷريدتەرٸمەن ناماز وقىپ جاتقان ۆيدەوسى دا جارييالاندى. سوپىلىقتا مىناداي تٷسٸنٸك بار. نامازدا جٷرەگٸڭ دٷنيە شارۋاسىن ۋايىمداپ تۇرسا, قۇلشىلىقتان لەززات المايسىڭ. جەبٸرەيٸل پەرٸشتە پايعامبارعا يحساندى تٷسٸندٸرٸپ, ساباق بەرگەندە «قۇلشىلىقتا اللانى كٶرٸپ تۇرعانداي, اللانى كٶرە الماساڭ, قۇداي مەنٸ كٶرٸپ تۇر» دەگەن حەلدە مٸنەجات ەت دەگەن. سوپىلىقتا مۇنى اللانى «حەزٸر-نەزٸر كٶرۋ» دەيدٸ. زٸكٸر القاسىنا جاڭادان كەلگەن كٸسٸنٸڭ نامازعا قۇمارلىعى تابيعي جولمەن ويانعانشا كٷتۋٸ مٷمكٸن. سەبەبٸ نامازدى اسىقتىرىپ ٷيرەتۋدٸڭ بٸر زييانى بار. جاماعاتتىڭ قىسىمىمەن ناماز ٷيرەنگەن كەي ادام راقاتى جوق دەپ نامازدى تاستاپ كەتەدٸ. بٸراق وسىعان قاراپ «سوپىلار نامازدى مويىندامايدى» دەپ ٷكٸم شىعارۋ جالا. تاعى بٸر دەلەل يسماتۋللا قاريدٸڭ «جارييا زٸكٸردٸڭ دەلەلٸ» كٸتابى. وندا اۆتور نامازدى يسلامنىڭ بەس پارىزىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە انىق كٶرسەتكەن. قالا بەردٸ مىناداي حاديس تاعى بار. بٸر كٸسٸ پايعامبارعا كەلٸپ «يسلام جاقسى. ۇنايدى. بٸراق شاريعات شارتى تىم كٶپ. بەرٸن بۇلجىتپاي ورىنداۋعا ۋاقىتىم جوق. ماعان بٸر عانا بۇيرىعىن ايت. بٸراق ول اللانىڭ بارلىق ەمٸرٸنەن مىقتى بولسىن. سونى جاساپ جٷرە بەرەيٸن» دەيدٸ. پايعامبار «جاقسى. سەن كٷنٸ-تٷنٸ تٸلٸڭمەن زٸكٸر ايتىپ جٷر. ساعان سول جەتەدٸ» دەيدٸ. پايعامبار بۇل جەردە ەدەمٸ ەدٸس قولدانعان. ٷنەمٸ اللانى ەسكە الاتىن ادامنىڭ جٷرەگٸ جۇمسارىپ, دٸننٸڭ باسقا پارىزىن ماحابباتپەن ورىنداۋعا ىنتىق بولادى. ياعني ونى ەۆوليۋتسييالىق جولمەن يسلامعا تولىق كٸرگٸزەدٸ. بۇدان بٶلەك بالا-شاعاسىنا قيناپ ناماز وقىتاتىن اتا-انالار دا بار. ولاردىڭ ۇرپاعى ەرجەتكەندە نامازىن تاستاپ, دٸندٸ جەك كٶرٸپ كەتەدٸ.
– سوندا ياسساۋيدٸڭ ٶزٸ دە شاريعاتقا بەكەم بولعان عوي...
– يە, ياسساۋي حيكمەتٸندە شاريعاتسىز تاريقاتقا ٶتۋگە قاتاڭ تىيىم سالادى. شەكٸرت شاريعات زاڭىن يگەرمەي دەرۋٸشكە اينالماعان. سىرتىنان قاراساڭ, جٷن شاپان كيگەن بەيشارا بولىپ كٶرٸنەدٸ. تٸلدەسسەڭ, شاريعاتتى شاعىپ تاستايدى. ونى انگلييا تىڭشىسى ۆامپەريدٸڭ «ورتا ازيياعا ساياحات» كٸتابىندا انىق جازادى. دەرۋٸشتەردٸ تەكسەرۋ ٷشٸن بۇقارانىڭ مولدالارى شاريعاتتان سۇراقتار قوياتىن بولعان. سوندىقتان مازحابتىڭ زاڭدارىن بەس ساۋساقتاي ٷيرەتكەن. ياسساۋي يمام اعزام جايلى «سەبيتۇلى نۇعمان» دەگەن جىرلار شىعارعان. ەڭ جاقىن شەكٸرتٸ باقىرعانيدٸڭ دە ەبۋ حانيفاعا ارناعان حيكمەتٸ بار. جالپى ياسساۋي فەنومەنٸ سٶز بولعاندا ەبۋ حانيفا مەن ماتۋرۋدي بٸرگە ايتىلادى.
– ٷشەۋٸ ٷش دەۋٸردە ٶمٸر سٷرگەن تۇلعالار. ولاردىڭ ەسٸمٸ نەلٸكتەن بٸرگە اتالۋى تيٸس? جۇرتتىڭ كٶبٸ پايعامباردىڭ اتىن بٸلسەك بولدى دەپ ويلاماي ما?
– پايعامبار ادامزاتقا يسلام ٶركەنيەتٸن قالدىردى. قۇران دەگەن مەڭگٸلٸك كٸتابىن ميراس ەتتٸ. پايعامبارلىق ميسسيياسىن ادال اتقارىپ, دٷنيەدەن كٶشتٸ. ەندٸ ونىڭ ٸلٸمٸن ٶزگە جۇرتقا ٷيرەتۋ بٶلەك مەسەلە. كلاسسيكالىق مەتٸندە «يسلام. يمان. يحسان» دەگەن تٷسٸنٸك بار. يسلامدى قۇقىقتىق تۇرعىدان ٶزگە جۇرتقا بەيٸمدەگەن ەبۋ حانيفا. ياعني دٸن شارتىنىڭ كەز كەلگەن ەلەۋمەتتٸك قاتىناسقا قايشى كەلمەۋٸن رەتتەۋ. قايشى كەلسە, بٶتەن جۇرت دٸندٸ قابىلدامايدى. ەكٸنشٸ - يمان مەسەلەسٸ. دٸن - ابستراكتٸلٸ ۇعىم. ونى قۇراندا عايىپقا سەنۋ دەپ ايتادى. ياعني مومىندار ٸشكٸ ەلەمدٸ يگەرۋگە مٸندەتتٸ. عايىپ سول ٸشتە جاتىر: نە نەرسەگە سەنەدٸ جەنە قالاي سەنەدٸ? ەگەر بۇل ساتىدان سٷرٸنسەڭ ٷندٸستان سيياقتى كٶرٸنگەن اڭعا شوقىنىپ كەتەسٸڭ. الىسقا بارماي-اق حريستيان تەولوگيياسىن قاراڭىز. سەنٸم مەسەلەسٸندە مٷلت كەتتٸ. «كيەلٸ رۋح», «عايسانىڭ سيپاتى» كٸم? دەگەن سۇراققا تۇششىمدى جاۋاپ بەرٸلمەدٸ. اقىر اياعى اعاشتا اسۋلى تۇرعان ادامعا شوقىناتىن بولدى. يمام ماتۋرۋدي - وسى نەزٸك جەردەن جٷگٸ اۋماي امان شىققان ناعىز عۇلاما. ٷشٸنشٸ - يحسان كەزەڭٸ. قۇلشىلىق پەن سەنٸم شارتى بەكٸگەن سوڭ بۇقارا حالىقتى مەدەني ٶنٸممەن ٶركەنيەتكە باۋلۋ كەرەك. مۇنى "قۇندىلىق كەزەڭٸ" دەپ تە اتاي بەرەدٸ. تٷركٸ ەلەمٸندە ٷشٸنشٸ كەزەڭدٸ ياسساۋي تولتىردى. بٸر عانا مىسال قۇراننىڭ مەنٸن قورىقپاي تٷركٸ تٸلٸندە سٶيلەتتٸ. ديۋاني حيكمەت دٷنيەگە كەلدٸ. تٷركٸ ەلەمٸندەگٸ بارلىق رۋحاني قۇندىلىقتىڭ ٸرگەتاسىندا ياسساۋي حيكمەتٸ جاتادى. اراب تٸلٸن بٸلمەيتٸن كٶشپەلٸ حالىق قۇراننان ٶز بەتٸنشە قۇندىلىق شىعارۋى مٷمكٸن بە? شەت تٸلٸن مەڭگەرۋ جولعا قويىلدى دەگەن قازٸرگٸ عاسىردا كەز كەلگەن قازاق قۇران مەتٸنٸن وقي الا ما?
– وسى جەردە بٸر سۇراق بار. ياسساۋيدٸڭ جاڭا اتاعىن تٸزٸپ شىقتىڭىز. اتاعى جەر جارعان ەۋليە بولسا, نە ٷشٸن حيكمەتٸندە ٶزٸن جەردەن الىپ جەرگە سالىپ سٶگەدٸ?
– سۇراقتى دۇرىس قويدىڭ. كەمشٸلٸكسٸز نەرسە جوق. بٷكٸل سوپىلىق تاريقاتتا بٸر قاتەلٸك بار. ۇستازىن مٸنسٸز كٶرۋ. مٷريدتەر تاريقات جەتەكشٸسٸن قاتەلەسپەيتٸن ەۋليە دەپ ويلايدى. كٶزسٸز سەنەدٸ. كەز كەلگەن ٸسٸنەن كەرەمەت كٶرگٸسٸ كەلٸپ تۇراتىن اۋرۋعا ۇشىرايدى. كەزٸندە حاللادج دا وسىدان جاپا شەككەن. بٸردە مەشٸتتە قۇپتان نامازىن وقىپ, تەسپٸ اۋدارىپ وتىرادى. بٸر ساۋداگەر كٸرٸپ كەلەدٸ دە «زەكەت بەرەيٸن» دەپ ەدٸم, كٸمگە قالدىرايىن» دەپ سۇرايدى. حاللادج كٸلەمنٸڭ شەتٸن كٶتەرٸپ «مىنا جەرگە تاستاي سال» دەپ ىمدايدى. ساۋداگەر التىن تەڭگەنٸ تاستاپ كەتٸپ قالادى. ەرتەسٸنە تاڭنامازدان سوڭ حاللادج يمامعا بارىپ «كەشە بٸرەۋ زەكەت قالدىرعان. سونى الىڭىز» دەپ كٸلەمدٸ كٶتەرٸپ, زەكەتتٸ بەرەدٸ. ارتىنشا قالادا «حاللادج كٸلەمنٸڭ شاڭىنان التىن دينار شىعارادى» دەگەن ەڭگٸمە گۋ ەتە قالادى. وسىنداي جالعان كەرەمەتتٸ حاللادجدٸڭ ٶزٸ توقتاتا الماعان. تۋرا سول سيياقتى بارلىق تاريقاتتىڭ پٸرٸ جايىندا بولماعان كەرەمەتتەر قاپتاپ جٷرەدٸ.
– يسماتۋللا قاريعا قاتىستى ايتىلاتىن وسىنداي «كەرەمەتتەر» كٶپ قوي. بۇل دا سولاي ما?
– يە. تٸپتٸ ٶز قۇلاعىممەن ەستٸگەم. اۋعان سوعىسىندا بٸر سنارياد اياعىنىڭ استىنا تٷسٸپ جارىلماي جاتىپ قالادى. قارييانىڭ ٶزٸ «اللانىڭ ەسٸمدەرٸن كٶپ ايتۋشى ەم. سونىڭ شاراپاتى ما, سول جولى قۇداي ساقتادى. سنارياد بٸرنەشە مينۋتتاي پىشىلداپ جاتتى دا جارىلماي قالدى. اتىپ تۇردىم دا «سۋبۋحاناللا» دەپ ٷستٸمدٸ قاقتىم دا, كەتە بەردٸم» دەگەن. وسى ەڭگٸمە اقىر اياعىندا مٷريدتەر اراسىندا ميستيكاعا اينالىپ, كەرەمەتكە تەلٸندٸ. «ۇستاز سناريادتى جاينامازىمەن ۇرىپ توقتاتىپتى» دەپ تاراپ كەتتٸ. قارييانىڭ ٶزٸ مۇنداي ەڭگٸمەلەردٸ توقتاتا المايتىن. مٷريدتەرٸ بەرٸبٸر كەرەمەت كٶرگٸسٸ كەلٸپ تۇرادى. تٸپتٸ ياسساۋيگە قاتىستى ميستيكالىق كەرەمەتتٸڭ كٶپ بولۋى دا وسى پسيحولوگييادان شىققان. ەيتپەسە حيكمەتٸندە ەشقانداي كەرەمەتٸ جايلى جاق اشپايدى.
– ال يۋتۋبتاعى ۆيدەودا يسماتۋللا قاري «قۇلاعىما پايعامبار سىبىرلادى» دەدٸ عوي. بۇل كەرەمەتكە جاتپاي ما? ٶزٸن ەۋليە قىلىپ كٶرسەتۋ ەمەس پە?
– جوق. بۇل قۇبىلىس ميستيكادان گٶرٸ پسيحولوگييا مەن فيلوسوفيياعا جاقىن. مومىندار قۇپييا زٸكٸرگە وتىرعاندا تٷپساناسىنا ٷڭٸلەدٸ. كٸمدٸ جاقسى كٶرسە, سونى كٶرٸپ ەسەرلەسكەندەي بولادى. فيلوسوفييادا ونى «رۋحتار بٸرلەستٸگٸ» دەيدٸ. قارييا شاماسى پايعامبارعا سالاۋاتتى ٶتە كٶپ ايتقان. سونداي سەتتە تٷپسانادا رۋحاني قۇبىلىس بولادى. شىنىمەن دە پايعامبار سٶيلەپ تۇرعانداي ەسەر ەتەدٸ. مۇنداي وقيعا يسلامنىڭ دٸني تەجٸريبەسٸندە كٶپ كەزدەسەدٸ. تٸپتٸ مۇحامبەت پايعامباردىڭ ميعراجعا ۇشىپ, قۇدايعا قوناق بولۋى دا وسىنداي احۋال. ميعراج باسقا بٸر پلانەتادا بولىپ جاتقان جوق. پايعامباردىڭ تٷپساناسىندا جٷرٸپ جاتىر. بۇل ٸز ياسساۋيدە دە بار. ميعراجعا بارىپ پايعامبار رۋحىمەن تٸلدەسەدٸ. ياعني تٷپساناسىندا پايعامباردىڭ رۋحىمەن ەسەرلەسٸپ جاتىر. بٸز مۇنى كەرەمەت دەپ ەمەس, رۋحتىڭ مٷمكٸندٸگٸ دەپ قانا تانيمىز. ادامنىڭ مۇنداي حەلٸن اكادەمييالىق بٸلٸم زەرتتەۋ الاڭىنا الا بەرەدٸ. ەندٸ شەكەرٸمگە كەلەيٸك, ول دا قوجا حافيز, قورقىت اتامەن تٸلدەستٸم دەيدٸ. ونان قالدى قازاق جىراۋلارىن قاراساڭ بەرٸ بٸرٸنٸڭ اۋزىنا بٸرٸ تٷكٸرٸپ قويعانداي «تٷسٸمە قىزىر كەلٸپ «ٶلەڭ الاسىڭ با, كٶگەن الاسىڭ با» دەپ ايتتى» دەيدٸ. مۇنىڭ بەرٸن كەرەمەتكە بالاۋدىڭ كەرەگٸ جوق.
– سوندا مٷريدتەر ۇستازىنىڭ رۋحاني حەلٸ مەن ميستيكالىق كەرەمەتتٸ ارالاستىرىپ جٸبەرە مە?
– يە, دەل سولاي. بارلىق پروبلەما ۇستازدى مٸنسٸز دەپ تانۋدان شىعادى. بۇل قاتەلٸككە ۇرىنباعان سوپىلىق تاريقات جوق شىعار, سٸرە. تٸپتٸ ۇستازدىڭ قاتە قادامىنىڭ ماعىنا, مەن ٸزدەپ «بٸز ۇقپايتىن مۇندا بٸر سىر بار» دەپ اقتاپ الادى. ەڭ قاۋٸپتٸ تەندەنتسييا وسى. ۇستازدىڭ قاتەلٸگٸن تالقىلاعان مٷريدٸ جاماعاتتان قۋىپ, شەتتەتەدٸ. مۇنى بارلىق سوپىلىق تاريقاتتاعى «احيلەس ٶكشەسٸ» دەپ اتار ەدٸم. بٸراق ناعىز پٸرلەر وسىنى ەسكەرەدٸ. ٶزٸن مەيلٸنشە قاراپايىم, قارابەت پەندە ەتٸپ سيپاتتاۋعا تىرىسادى. وسى جەردە باعاناعى سۇراعىڭا كەلەيٸك. ياسساۋي ديۋاني حيكمەتتە ٶزٸن قادٸرسٸز توپىراقتاي, كٷنەسٸ كٶپ عاپىلداي كٶرسەتەدٸ. تٸپتٸ «مەن ٶلگەن سوڭ مٷردەمدٸ قۇرمەتتەپ جەرلەمەڭدەر. عاپىل دەنەمدٸ يت تارتىپ كەتسٸن» دەگەنگە دەيٸن بارادى. وسىنىڭ بەرٸ جالعان كەرەمەتتٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن جاسالادى. رۋمي دە وسىعان وراي «ناعىز ۇستاز مٷريدتەردٸڭ ٶزٸنەن جاساعان پۇت-قۇدايىن قيراتۋمەن شۇعىلدانادى» دەگەن. مٷريدتەر كەرەمەت كٷتٸپ تۇرعاندا ول اياق استىنان اقىماق ادامنىڭ تٸرلٸگٸن قىلادى. پٸردٸڭ وسى ەدەتٸ ۋاقىت ٶتە كەلە قوجاناسىر حيكايالارىنا اينالادى. قازٸر ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ناقىشپاندي سوپىلارىن باقىلاپ وتىرام. ولار دا پٸرلەرٸن ۇلىقتاۋدى جولعا قويعان. مٸنسٸز ادام دەپ سانايدى. قاتەلەسپەيدٸ دەپ ويلايدى. ەگەر وسى باعىتتا كەتە بەرسە زٸكٸرشٸلەردٸڭ كەبٸن كيەدٸ.
– سوندا قاتەلٸك ۇستازىن مٸنسٸز ساناۋدان باستالادى ەكەن عوي, يە?
– ول - بٸر قىرى. بۇدان بٶلەك سوپىلار عانا ەمەس بارلىق دٸني جاماعات ۇرىناتىن بٸر قاتەلٸگٸ بار. «ەڭ اقيقات ٸلٸم بٸزدە» دەگەن كٷپٸرلٸكتەن ايىقتىرا المايسىڭ. زٸكٸرشٸلەر دە وسى دوكتريناسىمەن ابىرويسىز بولدى. بٸر شەتٸنەن ولاردى دا تٷسٸنەم. ۇستازىنان شىعىستىڭ بٷكٸل شايىرىنىڭ ميستيكالىق عازالدارىن ٷيرەنگەندە ەرٸكسٸز سونداي ەيفوريياعا تٷسەدٸ. قالا بەردٸ سالعان زٸكٸرلەرٸنٸڭ دە حيكمەتپەن دەل ٷندەسۋٸ كٶڭٸلٸن ٶسٸرٸپ جٸبەردٸ. بٸراق بٸرتاراپتى كەتۋگە بولمايدى. ٷكٸمەت ورگاندارى دا ولارعا كەدەرگٸ كەلتٸردٸ.
– قالاي كەدەرگٸ كەلتٸردٸ? ٷكٸمەتتٸڭ نە قاتىسى بار?
– بٸرٸنشٸدەن, سالافيزممەن كٷرەستە بٸراز پايدالاندى. ٷكٸمەتتٸك ورگاندار تەك زٸكٸرشٸلەردٸ قولداپ تۇرعانداي اتموسفەرا تۋعىزدى. تەكە-تٸرەس ەبدەن قىزعان شاقتا ولاردى اياۋسىز تالقاندادى. ەيتپەسە ناشاقور جٸگٸتتەر 1999 جىلى زٸكٸر القاسىندا ەرٸكسٸز وتىراتىن. 2003 جىلى پودۆالدا قاماۋدا جاتتى. وسى سەبەپپەن ولاردى سوتتاۋ كەرەك بولسا سول جىلى-اق سوتتار ەدٸ. شەيح تە, مٷريدتەر دە وسىعان قاراپ ٶزدەرٸن ٷكٸمەتتٸك ورگان سيياقتى سەزٸنٸپ قالدى. ۇستاز ولاردى ٶلسە دە ماڭىنا جولاتپاۋ كەرەك ەدٸ. سەبەبٸ قۇبىلمالى ساياسات پەن مەڭگٸلٸك ٸلٸمنٸڭ باستارى بٸر قازانعا سىيمايدى.
– قالاي ويلايسىز, سوپىلار بۇل قاتەلٸكتەن ساباق الا ما?
– الادى. ول دا تاريحي ەۆوليۋتسييا. سوپىلىق تاريحى وسىلاي قالىپتاسقان. زٸكٸرشٸلەر ح عاسىردا بٸرٸنشٸ رەت فەنومەن رەتٸندە كٶرٸنگەندە تۋرا وسىلاي شالىس باسقان. ميستيكالىق تەجٸريبەسٸن اشىق كٶرسەتكەن. سودان ايتىس-تارتىس تۋعان. كەي سوپىلار «ناعىز سوپى كەرەمەت كٶرسەتپەيدٸ. كٶرسەتسە, ەتەككٸرٸ كەلگەن ەيەل سيياقتى اللادان الىستايدى» دەپ ۋەج ايتقان. دٸني تەجٸريبەنٸڭ جوقتىعىنان حاللادج سيياقتى سوپىلار «ەنەل-حاق» دەپ اشىق ايتىپ, تراديتسيوناليستەردٸڭ قولىنان ٶلدٸ. كەيٸن عازالي حاللادجدى اقتاپ بۇل حەلٸن كٷپٸرلٸك ەمەس, قاتەلٸك دەپ انىقتادى. بٸرٸنشٸ رەت جۋنايد باستاعان اقىلدى سوپىلار وسى مەسەلەنٸ رەتتەۋگە كٸرٸستٸ. رۋحتىڭ ماس حەلٸندە باستان كەشەتٸن سەزٸمدەرٸن شاريعاتپەن نەگٸزدەۋ دەستٷرٸ باستالدى. سوپىلىق يسلامنىڭ ەڭ كٶرٸكتٸ, اجارلى تارماعىنا اينالدى. تٸپتٸ "يسلامنىڭ جٷرەگٸ" دەپ تە اتايدى. سوپىلىقتىڭ كلاسسيكالىق مەتٸندەرٸ پايدا بولدى. سول سەبەپتٸ عالىمدار ياسساۋي جولىن «راتسيونالدى سۋفيزم» نەمەسە «ينتەللەكتۋال سۋفيزم» دەپ اتايدى. ماعىناسى زٸكٸردەن شىققان سوڭ ماس ادام سيياقتى ويىنا كەلگەنٸن ٸستەپ كەتپەيدٸ. اقىلدى, سابىرلى حەلٸن جوعالتپايدى. مٸندەتتٸ تٷردە دٸني تەجٸريبەسٸنە سٷيەنٸپ ارتىندا جازبا ەڭبەكتەر قالدىرادى. ونى قازاقتا «ارتىندا ٶلمەس سٶز قالدىردى» دەپ ايتادى.
– ياسساۋيدٸ سىناۋشىلار كٶبٸنەسٸ مىناداي ارگۋمەنتتەر كەلتٸرەدٸ. «مەدينادا مۇحامبەت, تٷركٸستاندا – قوجا احمەت» دەگەن تٸركەس دۇرىس ەمەس. ياسساۋيدٸ پايعامبارمەن قاتار اتاۋ اداسۋشىلىق» دەيدٸ. وسىعان نە ايتاسىز?
– بۇل جەردە بۇرمالانعان دٸننٸڭ دوگماسىن كٶرٸپ تۇرعان جوقپىن. يمان شارتىندا «مەدينادا – مۇحامبەت» دەگەنگە ەشكٸم جالعانباسىن دەگەن نۇسقاۋ تۇرسا, دوگما رەتٸندە قابىلدانادى. بۇرمالاۋعا ەشكٸمنٸڭ اقىسى جوق. بۇل يدەنتيفيكاتسيياعا, رۋحاني شەجٸرەگە جاتادى. پايعامبار كەرۋەنٸنە كٸم قاي تاراپتان جالعانعانى كٶرٸنٸپ تۇرادى. مىسالى, «مەدينادا – مۇحامبەت» دەگەن تٸركەستٸ «رۋحانيياتتىڭ باسىندا پايعامبار تۇر. رۋحانيياتتىڭ كٶشٸن سول باستايدى» دەپ تٷسٸنگەن ابزال. ونان سوڭ «تٷركٸستاندا – قوجا احمەت» دەگەنٸ ٶركەنيەت كٶشٸنە تٷركٸ جۇرتى دا ٸلەستٸ دەگەن سيمۆول. ەرٸ قاراي ەر ايماق ٸلٸمدٸ يگەرۋٸنە وراي رۋحاني شەجٸرەگە جالعانا بەرەدٸ. مىسالى, «ماڭعىستاۋدا – پٸر بەكەت» دەيدٸ. الماتىدا «جەتٸسۋدا – رايىمبەك» دەپ قوسادى. باتىسقا بارساڭ, «جۇماعازى حازٸرەت» دەپ جالعانادى. سىر بويىنا «مٷسٸرەلٸ قوجا», ارال-قازالىعا ٶتسەڭ «جانقوجا» دەپ قوسا بەرەدٸ. پايعامباردىڭ كٶشٸنە ٸلەسۋدٸ «كٷپٸرلٸك» دەپ تانيمىز با, سوندا? ەسٸ دۇرىس ادام بۇعان ماقتانباي با? كەرٸسٸنشە كٶشكە ٸلەسكەن ەۋليەلەردٸڭ اتى-جٶنٸ ازايعان سايىن قورقۋ كەرەك. تٸپتٸ «رۋحاني تٸزبەك نەگە توقتاپ قالدى? نەگە جاڭا ەسٸممەن تولىقپاي جاتىر?» دەپ ۋايىمداۋ كەرەك.
– ال ەكٸنشٸ مەككە دەگەندٸ قالاي تٷسٸندٸرەسٸز?
– بۇل - تٷسٸندٸرۋدٸ قاجەت ەتپەيتٸن نەرسە. ەگەر تٷركٸستان بٸرٸنشٸ مەككە دەسە, داۋ شىعارۋعا بولادى. ەكٸنشٸ مەككە دەگەنٸ – بٸرٸنشٸ مەككەگە قۇرمەتتٸڭ كٶرسەتٸلگەنٸ. ال ەكٸنشٸ دەگەنٸ بۇل دا سونداي ٸلٸم شىققان, ٸلٸم تاراعان كيەلٸ مەكەن دەگەن سيمۆول. ياعني مەككەنٸڭ دۋبليكاتى سيياقتى نەرسە. مىسالى, تاتارلاردا ترويتسك قالاسىن ەكٸنشٸ مەككە دەپ ايتا بەرەدٸ. ەر ۇلىستىڭ مەككە سيياقتى ارداقتايتىن كيەلٸ مەكەنٸ بولادى. بۇرىن بۇل قالىپتى قابىلداناتىن. سالافيلٸك تەندەنتسييا كٷشەيگەن سوڭ تاريحي تانىمنىڭ بەرٸنە وسىنداي رەۆيزييا جاسالدى. بٸزدەگٸ دٸني تەلەارنا دا وسىنى ارنايى مەسەلە قىلىپ, ستۋدييا قوناعىنىڭ اۋزىنا سالىپ, جارتى ساعات ەرٸنبەي تالقىلايدى. قوناعى «مەككە ەماندا بٸرەۋ» دەپ اياقاستىنان جاڭالىق اشقان بولادى. بۇعان كٷلەمٸز بە, جىلايمىز با? دەنٸ دۇرىس ادام بٸزدٸڭ ەلدە مەككە سيياقتى ٸلٸمنٸڭ نۇرىن شاشقان رۋحاني قالالار بار دەپ ماقتانىپ ايتۋ كەرەك. بۇل دا بٸر ٶزٸن قور سەزٸنۋدٸڭ دٸني فورماتى دەپ ويلايمىن.
– ديۋاني حيكمەتتٸ قۇرانعا تەڭەدٸ دەپ سىنايتىندار بار? بۇنى دا تۋرا تٷسٸنۋگە بولماي ما?
– جالپى قۇراندى اۋدارۋدىڭ ەكٸ تٷرٸ بولادى. بٸرٸنشٸسٸ اكادەمييالىق سٶزبە سٶز اۋدارما. بۇل جەردە قۇراننىڭ ەربٸر ەرپٸنە اسقان ساقتىقپەن مەن بەرەدٸ. ەكٸنشٸسٸ - ماعىنالىق اۋدارما. قۇران ٸشٸندەگٸ اكسيولوگييالىق, ياعني ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتار مەن پرينتسيپتەردٸ انا تٸلٸندە ناسيحاتتاۋ. نادان جۇرت بىلاي ويلايدى: «قۇراندى اۋدارسا, يمان شارتتارى اۋىسىپ كەتەدٸ, دٸن دوگماسى بۇرمالانادى». دٸني دوكترينالار ەماندا ساياسي سەبەپپەن بۇرمالانادى. بٸر حاليفتٸڭ تۇسىندا ەكٸ تاراپ كەلٸسپەي قالادى. بٸر ەۋلەت بٸر ەۋلەتتٸ قۋعىندايدى. ەكٸ جاق ٶزٸنٸڭ ساياسي ليدەرٸن ليگيتيمدەۋدٸڭ جولدارىن ٸزدەيدٸ. ورتا عاسىردا بۇل تەك دٸني مەتٸندەرمەن ٸسكە اسقان. «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەگەن. ەلۋ جىل ٶتكەن سوڭ ساياسي ۇستانىمدار يمان شارتتارىنا دوگما رەتٸندە كٸرەدٸ. ونىڭ ەڭ ٷلكەن مىسالى شيعالاردىڭ ەليدٸ شەكتەن تىس ۇلىقتاۋى. بۇل دٸني ەمەس, ساياسي بٶلٸنٸس. كەرٸسٸنشە ياسساۋي سيياقتى عۇلامالار قۇراندى مەندٸك تۇرعىدان اۋدارعاندا ٷمبەتتٸ بٸرٸكتٸرٸپ الادى. مىسالى, سوپىلار ەلدٸ دٸنگە شاقىرعاندا اللانىڭ ديدارىنا ىنتىق قىلادى. قۇراننىڭ وسى اياتىنا باسىمدىلىق بەرەدٸ. ولار «بۇ دٷنيەدە قىزىق جوق, زٸكٸردەن باسقا. و دٷنيەدە قىزىق جوق, اللانىڭ ديدارىنان باسقا» دەيدٸ. بايقاساڭىز, مۇسىلماندار ساياسي سەبەپپەن قىرىق پىشاق قىرىلىپ جاتقاندا سوپىلار ماحاببات فەنومەنٸن جىرلاۋمەن ولاردى بٸرٸكتٸرەدٸ. دٸني سەنٸمٸ ٷشٸن دۇشپانىنان قۋعىن-سٷرگٸن كٶرەتٸن دٸني ازشىلىقتار سوپىلاردان پانا تابادى. مىسالى, قازٸر اۋعانستاندا سوپىلىق مەكتەپتەر جوق. بەرٸن دٸني فاناتيزم تالقاندادى. ساياسي سەبەپپەن مۇسىلماندار بٸرٸن بٸرٸ قىرىپ جاتىر. سوندىقتان اۋعان ٷكٸمەتٸ بۇرىنعى سوپىلاردى قايتادان شاقىرىپ, قولداۋ كٶرسەتٸپ جاتىر. سەبەبٸ بٶلشەكتەنگەن ٷمبەتتٸ باسقاشا بٸرٸكتٸرە المايدى. قۇراننىڭ ادامدى الالاماي بٸرٸكتٸرۋشٸ فۋنكتسيياسىن جٷزەگە اسىرعانى ٷشٸن سوپىلاردىڭ عاشىقتىق عازالدارىن ەكٸنشٸ قۇرانعا تەڭەيدٸ. مىسالى, تٷركٸ حالىقتارى ديۋاني حيكمەتتٸ «دافتاري ساني, «تٷركي قۇران» دەپ دەرٸپتەيدٸ. ارابتار يمام عازاليدٸڭ «يحياۋ ۋلۋمۋددين» ەڭبەگٸن «قۇراننىڭ كٶشٸرمەسٸ» دەيدٸ. پارسىلار مەۋلانا رۋميدٸڭ «مەسناۋيٸن» – «قۇراننىڭ مەنٸ» دەيدٸ. حافيزدٸڭ دە عازالدارىن سولاي ايتا بەرەدٸ. ەگەر «حيكمەت ەكٸنشٸ ەمەس, بٸرٸنشٸ قۇران. جەبٸرەيٸلدەن ۋاحيدٸ بٸرٸنشٸ بولىپ پايعامبار ەمەس, ياسساۋي العان» دەپ تالاسىپ جاتسا, داۋلاسۋعا نەگٸز بار. بەرٸ ورىن ورنىمەن تۇرعان جوق پا? پايعامبار, قۇرانمەن كٸم تالاسىپ جاتىر.
– ال قىلۋەت شە? قىرىق كٷن وڭاشا كەتەتٸن شٸلحانا پراكتيكاسى شە?
– قاراپايىم بٸر فاكتٸ. مۇحامبەت پايعامبار ەڭ بٸرٸنشٸ ۋاحي العاندا قاي جەردە, كٸمدەرمەن وتىر ەدٸ? ونىڭ تاريحىن بەرٸ بٸلەدٸ. پايعامبار حيرا تاۋىنىڭ ٷڭگٸرٸندە وڭاشا مەديتاتسييا جاساپ وتىردى. ۋاحي سول سەتتە تٷستٸ. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: پايعامبار سٷندەتٸ بويىنشا جٷرەك كٶزٸڭدٸ اشقىڭ كەلسە وڭاشادا ٷنسٸز وتىر. ال قىرىق كٷن قۇرانداعى پراكتيكا. مۇسانى كەمەلدٸككە كەلتٸرۋ ٷشٸن قىرىق كٷن تۇر تاۋىندا ۇستايدى. سوپىلار وسىعان قاراپ شٸلحانا پراكتيكاسىن وقۋ جٷيەسٸنە ەنگٸزدٸ. بٸراق بٸزدە شٸلحانا پراكتيكاسىن جارييا زٸكٸرشٸلەر تۇراقتى قولداندى. ال ناقىشباندي سوپىلارى قازٸر قولدانبايدى. ولار رۋحاني دەرەجەنٸ پٸردٸڭ نازارىنان تابامىز دەپ ويلايدى.
– ديۋاني حيكمەتتٸڭ تٷپنۇسقاسى جوق. قولدا بارى بەرتٸندەگٸ كٶشٸرمەسٸ دەپ ايتادى.
– يە, ول پٸكٸردٸ بۇرىننان بٸلەم. كەيبٸرٸ حيكمەت مەتٸنٸ وريگينال ەمەس دەپ ايتادى. بٸزدەگٸ نۇسقاسى كٶشٸرمەسٸ دەيدٸ. بٸرٸنشٸدەن, «قولداعى حيكمەت دۇرىس ەمەس» دەپ ايتۋ ٷشٸن ونىڭ دا قولىندا سالىستىرىپ قارايتىن ەڭ كٶنە نۇسقا بولۋى شارت. ەكٸنشٸدەن, حيكمەتتٸڭ مەنٸ «قۇران رۋحىمەن ٷندەسە مە ەلدە قايشى ما?» دەپ تەكسەرۋٸ كەرەك. حيكمەت قۇران رۋحىنا قايشى بولسا, ونىڭ تٷپنۇسقا مەتٸنٸن دە الا المايسىڭ. ٷندەسٸپ جاتسا سوڭعى نۇسقاسىن نەگە پايدالانباسقا. كٶنەسٸ تابىلعانشا قولدا بارى عىلىمي اينالىمدا جٷرە بەرەدٸ. ەربٸر دەرەكتٸڭ تٷپنۇسقالىعىنا سٷيەنٸپ, قۇبىلىسقا مەتٸندٸ عانا فاكتٸ رەتٸندە الۋ وريەنتاليستەردٸڭ مەتودى. حيكمەتتٸڭ تٷپنۇسقاسى بەرٸدەن تابىلسا دا, حالىق جادىندا ٸلكٸدەن بار. سوندا نە, 12 عاسىردا جازىلعان نۇسقاسى تابىلماسا, ياسساۋي ٸلٸمٸنەن باس تارتۋىمىز كەرەك پە? قازٸر باتىستاعى تەولوگتار جاڭا ەدٸستەردٸ قولدانىپ جاتىر. كٸتاپ مەتٸنٸ تابىلماسا دا, فەنومەن رەتٸندە كٶرٸنٸپ تۇرعان رۋحاني ۇعىم مەن كاتەگورييالاردى زەرتتەۋ كومپونەنتٸ ەتٸپ كٶرسەتە بەرەدٸ. سەبەبٸ كەزەڭ مەن دەۋٸردٸ كٸتاپتار ەمەس, دٸني ساناداعى ساباقتاستىق جالعاپ جاتادى. ٶز باسىم كٸتاپتاردىڭ بولعانىنا كٷمەنٸم جوق,بٸراق بولشەۆيكتەردٸڭ جاپپاي كٸتاپ جويعانىن ەسكەرسەك, مەتٸننٸڭ تٷگەل بولماۋىن قالىپتى دەپ سانايمىن.
– دۇرىس ايتاسىز. عالىم رەتٸندە سٸزدەن وسىنداي جاۋاپتى كٷتكەم. بٸراق سوڭعى كەزدە ياسساۋي بولمىسىنا قاتىستى تٷسٸنبەۋشٸلٸك سۇراقتار, ايتىس-تارتىستار, دٸنشٸلدەر تاراپىنان سىندار نەگە كٶبەيٸپ كەتتٸ? ەلدە بۇرىنعى قازاق قوعامىندا دا مۇنداي ايتىس-تارتىس بولىپ پا ەدٸ?
– قازٸر دٸن ٷيرەنەتٸن قازاق بوزبالا كٷنٸنەن سىرتتان يمپورتتالعان دٸني ورتالىققا تٷسەدٸ. وقۋىن شەتەلدە جالعاستىرادى. ول جاقتا يمان مەن يسلامعا قاتىستى دٸن شارتتارى ورتاق بولا بەرەدٸ. ەبۋ حانيفا مەن ماتۋرۋدي سەنٸمٸن كايردەن دە وقىپ ٷيرەنەدٸ. ەلگە كەلگەن سوڭ حالىقتىڭ دٸني ساۋاتىن اشامىن دەپ ويلايدى. حالىقتىڭ دٸني تانىمى ياسساۋيگە جالعانعان. ۇستاناتىن دٸني دەستٷرٸ تازا تٷركٸلٸك. مىسالى, بٸرەۋ مارقۇم اناسىنا جەتٸ شەلپەك پٸسٸرٸپ, قۇدايى تاماق بەرەدٸ. نەمەسە ناۋرىز كٶجەگە قۇران وقىپ بەرٸڭٸز دەپ مولدانى ٷيٸنە شاقىرادى. مولدا «بۇل - يسلامدا جوق» دەپ دٷڭك ەتكٸزٸپ قويىپ قالادى. ديحاتومييا وسىلاي باستالادى. حالىق پەن دٸني ورتالىق ەكٸگە جارىلادى. كەي ناداندارى مۇنىمەن دە توقتاماي ياسساۋيدٸ سىناۋ, اداسقانعا بالاۋ, يسلامعا جاناما قاتىستى ەتٸپ كٶرسەتۋ, شاماندىقپەن, بۋددامەن بايلانىستىرۋ اكتسيياسىنا ارالاسادى. اباي ايتقانداي, بارلىق جاقسىلىقتىڭ جاۋى – ناداندىق. بارلىق ناداندىق وقىماعاننان, بٸلمەگەننەن شىعادى. «قاشاعان مەن بازار جىراۋدى جىن يەكتەگەن» دەپ تٷسٸندٸرۋ ساۋاتتىلىقتان شىعادى دەپ ويلايسىڭ با? ياسساۋيدٸ اداسقانعا بالاپ وتىرعان دٸنشٸلدٸڭ تٷبٸن تەكسەرسەڭ قازاق تاريحى, مەدەنيەتٸ, ەدەبيەتٸ, ەتنوگرافيياسى, فولكلورى, فيلوسوفيياسىنان بەيحابار بٸرەۋ بوپ شىعادى. قازٸر دٸنتانۋ ەبدەن تەرەڭدەپ سان سالاعا بٶلٸنٸپ كەتكەن. تٷركييا سيياقتى وقۋى وزىق ەلدەر دٸن سوتسيولوگيياسى, دٸن پسيحولوگيياسى, دٸن اكسيولوگيياسى, دٸن فيلوسوفيياسى سيياقتى تارماقتارىن تەرەڭ زەرتتەپ اينالىمعا سالىپ وتىرادى. سالماسا دٸني جاماعاتتار تۇيىقتالىپ, ٶركەنيەت ديناميكاسىنا ٸلەسە المايدى. بٸزدەگٸ ساۋاتسىز دٸنشٸلدەر يسلامدى ەلٸگە دەيٸن ۋاعىز بەن تەپسٸر دەپ تٷسٸنەدٸ. تٸپتٸ قاراپايىم جىر-تەرمە, ەن-كٷيدٸ جاتسىنىپ تۇرادى. ياسساۋي جايلى زەرتتەۋلەر, ديسسەرتاتسييا, مونوگرافييالارمەن تانىسپايدى. سٶيتە تۇرا ياسساۋي جايلى ايتا بەرەدٸ. «ياسساۋيدٸ وقىعان سايىن بٸر قاتە تابامىن» دەپ جۇرتتان «سٷيٸنشٸ» سۇراپ وتىرادى. راسىمەن قاتە تاپسا سونى عىلىمي نەگٸزدەپ, عىلىمي اينالىمعا ۇسىنباي ما? وسىنىڭ بەرٸ دٸن وقۋىن وقىماي تۇرىپ, مىڭداعان جىل بويى سۇرىپتالىپ, سٷزٸلٸپ, تٷزٸلگەن مەدەني قاباتتاعى جىر, داستان, اڭىز, قيسسا, ەرتەگٸ سيياقتى قۇندىلىقتاردى ساناسىنا سٸڭٸرمەگەننەن بولادى. وسىنىڭ كەسٸرٸنەن قۇندىلىق ٶندٸرۋدٸڭ ورنىنا كەرٸسٸنشە بۇرىنعى باردى قيراتىپ جٸبەرەدٸ.
– جاقسى. بٸراق كەي يمامدار قازاق جىرلارىندا شيعالىق سارىن باسىم دەپ ويلايدى. ونى وقىسا شيعا بولىپ كەتۋ قاۋپٸ بار دەيدٸ. بۇعان نە دەيسٸز? راسىمەن قاۋٸپ بار ما?
– بٸرٸنشٸدەن 21 عاسىردى ايتپاعاندا ورتاعاسىردىڭ ٶزٸندە مەدەني كەڭٸستٸكتەر تۇيىقتالىپ تۇرماعان. مەدەني-ەدەبي اۋىس-بەرٸس-تٷيٸس توقتاۋسىز جٷرٸپ جاتتى. بٸر ەلدٸڭ ٶندٸرگەن قيسسا-داستانى ەكٸنشٸ ەلگە نەزيرا دەستٷرٸمەن جۇقتى. ونىڭ پرينتسيپٸ بىلاي. داستانداعى كەيٸپكەردٸڭ اتى مەن زاتى عانا قالادى. قالعان بٸتٸم-بولمىسىن ٶزٸنٸڭ مەدەنيەتٸنە بەيٸمدەپ الادى. قازاقتىڭ اۋىز ەدەبيەتٸن قاراساڭ, راسىمەن دە, ەليدٸ ۇلىقتايتىن شيعالىق ەلەمەنتتەر تولىپ جٷر. كەربالانىڭ شٶلٸندە شەيٸت بولعان حۋسەيندٸ جىراۋلار جىرلاعان. حالىق اعىل-تەگٸل ەسەر الىپ جىلاي بەرەدٸ. بٸراق ولار شيعا بولعاندىقتان جىلامايدى. ەت پەن سٷيەكتەن جارالعان ادام بولعاسىن جىلايدى. جازىقسىز جاپا شەككەن ادامنىڭ قازاسى جٷرەگٸن اۋىرتادى. بۇل تازا پسيحولوگييالىق فاكتور. سوندا نە, قازاقتار سۋنني بولسا حۋسەيٸننٸڭ ٶلٸمٸنە قايعىرماۋ كەرەك پە? ودان ەسەر الىپ جىلاماۋ كەرەك پە? جىر تاڭداپ وتىرعاندا ٸشٸنەن «مەن سۋننيمٸن, مەنٸڭ اقيداما كەلمەيدٸ» دەپ بەدٸرەيٸپ بەيتاراپ وتىرۋ كەرەك پە? سولاي مٷمكٸن بە? بٸزدە شيعالىق ەلەمەنتتەر دٸني دوكترينا رەتٸندە بەكٸتٸلمەگەن. يمان شارتىنا ەنگٸزٸلمەيدٸ. سەبەبٸ سامارقاناعى ماتۋرۋدي مەكتەبٸ ولاردى سەنٸم ايماعىنا ٶلسە دە كٸرگٸزبەگەن. اكسيولوگييا رەتٸندە ٶتە بەرەدٸ, سەنٸم تٷرٸندە كٸرمەيدٸ. قاي قازاقتى كٶردٸڭ, كەربالانىڭ شٶلٸنەن سوڭ شيعالار قۇساپ ٷستٸ-باسىن ساباپ, ازاپ تارتىپ جٷرگەن? يراندا بۇل دٸني مەتٸنگە كٸرەدٸ. سەنٸم رەتٸندە بەكيدٸ. بارلىق شيعانىڭ حۋسەيٸندٸ جوقتاپ ازاپ تارتۋى پارىز بولىپ جٷكتەلەدٸ. ولار مۇنى جىردىڭ ەسەرٸنەن ٸستەمەيدٸ. اقيدانىڭ كٷشٸمەن سولاي جاسالادى. وسىنداي نەزٸك نەرسەنٸ ساۋاتتى يمام ايىرۋى تيٸس. ايىرماسا, جۇرتتى اكسيولوگييادان كەسٸپ تاستايدى. مىسالى, مەن تەودور درايزەردٸڭ كۆاكەرلەر جايلى «وپلوت» دەگەن شىعارماسىن وقىپ قاتتى ەسەر الدىم. كٸتاپتىڭ سوڭىندا ەڭ سوڭعى كۆاكەردٸ ٶلٸمگە قيماي ەبدەن جىلادىم. وسىدان سوڭ مەنٸ كۆاكەر دەۋ كەرەك پە? نەمەسە تولستويدىڭ قىسقا ەڭگٸمەلەرٸ ٸنجٸل اياتتارىمەن باستالادى. سونى وقىعان قازاقتار پراۆوسلاۆ شٸركەۋٸنە بارىپ شوقىنىپ جاتىر ما? ياسساۋي ۆوكالدى توبىن تەبٸرەنٸپ تىڭدايتىن ادام كٶپ. بٸراق ولاردىڭ بەرٸ زٸكٸرشٸ ەمەس قوي. ەگەر شيعالىق ەدەبيەتكە تىيىم سالىناتىن بولسا جالپى ەلەم ەدەبيەتٸنە تىيىم سالىنۋى كەرەك. تۇران مەن يران ەجەلدەن ارالاس-قۇرالاس مەدەنيەت. اراداعى بايلانىس مەدەني ىقپالدىستىق تٷرٸندە جٷزەگە استى. بٸراق تەولوگييالىق نەگٸزدە شيعالىق دوگمالار بٸزگە جۇققان جوق. تەك «ەھلٸ بەيٸتكە» دەگەن قۇرمەت اۋىز ەدەبيەتٸ ارقىلى جايىلعان. سۋننيلٸك شەڭبەردەن اسپايتىن دەرەجەدە ناسيحاتتالادى. پايعامبار ەۋلەتٸنە دەگەن قۇرمەت شيعالاردا عانا ەمەس ەھلٸ سۋنناعا دا ورتاق. بٸزدەگٸ قوجالاردى دا قۇرمەتتەۋ وسى كٶزقاراستان شىققان. ەدەبيەت وقىپ شيعا بوپ كەتەدٸ دەگەن ٷرەي بولسا, وندا ەلەم ەدەبيەتٸن وقىپ حريستياندىققا ٶتٸپ كەتەدٸ دەگەن قورقىنىش قاتار جٷرۋٸ كەرەك. جالپى مەن وسىنداي پٸكٸردٸ ەستٸگەندە دٸننٸڭ التىن قاعيداسىن كٶرمەيمٸن. بارلىق ەۋليە-ەنبيە «ادامنان ايىرماشىلىق ەمەس ۇقساستىق ٸزدە» دەگەن. كەز كەلگەن جىر ٶزٸنٸڭ سەنٸمٸن ٶتكٸزۋدٸ كٶزدەمەيدٸ. ادامزاتقا ورتاق قايعى مەن مۇڭدى, ازاپ پەن شەردٸ, شاتتىق پەن قۋانىشتى, ماحاببات پەن پاراساتتى ناسيحاتتايدى. قيسسا-داستاننان, ەدەبيەتتەن ورىنسىز ٷرەيلەنۋ اقىرىندا مىناعان سوقتىرادى. مولدالار ون جىلدان كەيٸن جۇرتتى ەدەبيەت وقىماۋعا شاقىراتىن تەندەنتسييانى باستايدى.تاريحتاعى كٸتاپ ٶرتەۋ دەگەن ناداندىق وسىلاي باستالعان.
– سوڭعى سۇراق. نەگە سوڭعى ۋاقىتتا بۋكۆاليزم بەلەڭ الدى? ەكٸنٸڭ بٸرٸ بۋحاريدٸڭ بٸلگٸرٸ. قيسسا, اڭىز, جىر-داستان ايتساڭ تٷبٸنەن حاديس ٸزدەپ وتىرادى? تٸپتٸ اكادەميك عالىمداردىڭ ٶزٸن سٶيلەتپەيتٸن جابايى دەستٷر شىقتى? وسىعان نە ايتاسىز?
– مەن مۇنى مەملەكەتشٸل سانادان تارقاتار ەدٸم. دٸنگە دەيٸن مەملەكەت قۇرعان يمپەرييالار تەجٸريبە جيناپ الادى. كٶنە يمپەرييالاردا ٶزٸنٸڭ باتىرىن ۇلىقتايتىن, مەملەكەتتٸڭ تۇتاستىعىن نىعايتاتىن, سالت-دەستٷرٸن كيەلەندٸرٸپ وتىراتىن تەرتٸپ قالىپتاسىپ كەتەدٸ. حاق دٸن كەلگەندە بۇرىنعى دەستٷرلەرٸن سوعان بەيٸمدەي سالادى. مىسالى, ريم يمپەريياسىن الايىق. عايسا كەلگەنگە دەيٸن ريم قۇقىقتارى ٶزٸ الدىنا بٶلەك ٶركەنيەت بولدى. بٸراق بٸر قۇدايلىق پەن مەيٸرٸم-ماحاببات سەزٸمٸ جەتٸسپەدٸ. عايسا كەلدٸ دە, «بٸر-بٸرٸڭدٸ جاقسى كٶرٸڭدەر» دەپ ٸنجٸلدٸ ناسيحاتتادى. حريستياندار سانى كٶبەيگەن سوڭ ريم ونى مەملەكەتتٸك دٸن رەتٸندە قابىلدادى. بٸراق بۇرىنعى زاڭدار سول كٷيٸ قالدى. حريستيان ابىزدارى باسىنان باستاپ مەملەكەتتٸك زاڭ شىعارىپ وتىرمادى. بار زاڭدى دٸني ريتۋالدارمەن ليگيتيمدەي سالدى. وسىلايشا حريستيان مەن ريم ٶركەنيەتٸ سەتتٸ سينتەزدەلدٸ. ارابتارعا بۇل تەرتٸپ جٷرمەيدٸ. سەبەبٸ پايعامبار ۋاحي العاندا مەملەكەتٸ جوق ەدٸ. اراب قوعامى مۋرۋۋبا دەستٷرٸمەن ٶمٸر سٷرٸپ جاتتى. ياعني تايپالىق سانا. تايپانىڭ بٸر مٷشەسٸ زارداپ شەكسە, بٷكٸل رۋ سونىڭ جىرتىسىن جىرتادى. وسىنداي مەشەۋ قوعامعا كەلگەن پايعامبار بٷكٸل زاڭدى نٶلدەن باستادى. جيىرما ٷش جىلدا مەملەكەت قۇردى. ٸرگەتاسى شاريعاتپەن قالاندى. ەلەۋمەتتٸك قارىم-قاتىناس دٸن شارتىنا نەگٸزدەلٸپ قايتا جاسالدى. يسلام پارسى, تٷركٸ ٶركەنيەتٸنە قادام باسقاندا مەدەني تۇرعىدا ترانسفورماتسيياعا ۇشىرادى. بۇرىنعى سالت-دەستٷر قۇران رۋحىمەن سۋارىلا سالدى. مىسالى, قازاقتىڭ بەتاشارى بۇرىننان بار. يسلام كەلگەن سوڭ بۇل دەستٷر بٸسسٸمٸلدەمەن باستالاتىن بولدى. فورماسى قالدى, مازمۇنى ٶزگەردٸ. ناۋرىز دا سولاي. بۇرىنعى تٷركٸ باتىرى – الىپ بامسى «الپامىس باتىر» بولىپ جىرلاندى. بايبٶرٸ الپامىستى مۇسىلمان ەۋليەسٸنٸڭ باسىنا تٷنەپ جٷرٸپ, قۇدايدان تٸلەپ الاتىن بولدى. وسىنىڭ بەرٸن قوجا احمەت ياسساۋي سيياقتى رۋحاني كٶسەمدەر, قوجالار ينستيتۋتى سەتتٸ سينتەزدەگەن. سسسر كەزٸندە بۇل دەستٷر ٷزٸلدٸ. تەۋەلسٸزدٸك العان سوڭ دٸندٸ اراب ەلٸنەن يمپورتتاۋ دەۋٸرٸ باستالدى. دٸنمەن بٸرگە ارابتىڭ حاديسكە, حانبالي مازحابىنا نەگٸزدەلگەن شاريعاتى بٸرگە كەلدٸ. بۇرىن دٸن پارسى, تٷركٸ ٶركەنيەتٸن باسىپ ٶتٸپ, مەدەني تۇرعىدا ٶزگەرٸسكە ۇشىرىپ جەتسە, ينتەرنەت كەڭٸستٸگٸ ونى جويدى. التايدا جاتقان قازاق بالاسى ساۋديياداعى شەيحتاردىڭ ٶزٸنە ٷش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن پەتۋاسى مەن ٷكٸمٸن سٸڭٸرٸپ جاتا بەرەدٸ. وسىلايشا مەتٸنشٸلدٸك كٷشەيەدٸ.
– سوندا قازاققا دٸن ٷيرەتكەن بۇرىنعى قوجالار قاي ەدٸسكە سٷيەنگەن?
– پروفەسسيونال قوجالار ماتۋرۋدي مەكتەبٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ. ەلەۋمەتتٸك قاتىناسقا بايلانىستى پروبلەمانى حانافي قۇقىعىنا سەيكەس شەشە الادى. بٸراق بۇقارا حالىق تەك شاريعات پەن اقيدا ۇستانىپ وتىرا بەرمەيدٸ. ٶزٸن ونسىز دا مۇسىلمان سانايتىن جۇرت قۇندىلىق تۇتىنعىسى كەلەدٸ. وسىندايدا پايعامبارلار قيسساسى, باتىرلار جىرى, عاشىقتار داستانى, قوجاناسىر حيكايالارى, سوپىلىق عازالدار ەل ٸشٸندە اينالىمعا كەتەدٸ. دٸننٸڭ مورالدى نەگٸزدەرٸ جىر-تەرمە ارقىلى سوپىلىق سارىندا جايىلادى. ونى ناسيحاتتايتىن جىراۋلار كٶكٸلتاش پەن ميرارابتاندەرٸس الدى. جىرشىنىڭ ٶزٸ باتا الماي توپقا تٷسپەيدٸ. بٸرەۋ ٶزٸن جىرشىمىن دەسە «كٸمنەن باتا الىپتى?» دەپ سۇرايدى. جىرشى دەگەن سٶز «داموللا» دەگەن سٶزدٸڭ سينونيمٸ سيياقتى قولدانىلدى. «ٶنەگە شاشقان جىرشىلىق, قۇدايعا بۇل دا قۇلشىلىق» دەگەن كرەدو بار. حالىقتى مۇسىلماندىققا تەربيەلەگەندە وسى ەدٸسكە كٶبٸرەك سٷيەنەدٸ. جىرشىلاردىڭ ىقپالىنىڭ زورىن, مەن ەمەس, رادلوۆ ايتادى. «بٸر «جۇمجۇما» داستانىنىڭ ەسەرٸ دالا كەزگەن جٷز مولدادان ارتىق» دەيدٸ. سول سيياقتى قازٸر ححٸ عاسىرعا كەلدٸك. بۇقارا حالىق بۇرىن دٸننٸڭ اكسيولوگيياسىن تۇتىنىپ كەلسە, سول مۇقتاجدىق ەلٸ جويىلعان جوق. مولدالار وسى جاعىن ەسكەرمەيدٸ. جۇرت ٶمٸر باقي شاريعات پەن اقيدانىڭ شارتتارىن تالقىلاپ وتىرا بەرمەيدٸ. يسلامنىڭ يحسان ساتىسى بويىنشا رۋحاني قۇندىلىقتى مەدەني كەڭٸستٸكتە تٷرلەندٸرٸپ تۇتىنعىسى كەلەدٸ. مەيلٸ ول – پروزا, مەيلٸ – پوەزييا. يسلامنىڭ اكسيولوگييالىق, قۇندىلىق كەزەڭٸ تۇيىققا تٸرەلسە الدىڭعى يسلام مەن يمان ساتىلارى مەنسٸزدەنەدٸ. ارتىڭدا عيبراتتى سٶز, مەندٸ ٶلەڭ, ماعىنالى جىر قالماسا «ٶمٸر باقي كٸم ٷشٸن, نە ٷشٸن تارتىسىپ ٶتتٸڭ?» دەگەن سۇراق تۋادى. بۇل سۇراقتان يمامدار قاشقانمەن قۇتىلا المايدى. قوعام قويماعان كٷننٸڭ ٶزٸندە ٶلەرٸندە بۇل سۇراقتى ولارعا ٶمٸردٸڭ ٶزٸ قويادى.
سۇحباتتاسقان سانجار كەرٸمباي
"ۇلت پورتالى"
