Jaqynda, iaǵni qyrkúiek aiynyń 18-shi juldyzynda Kaspii teńiziniń qazaqstandyq bóliginde taǵy da qyrylǵan itbalyqtar tabyldy. Bul týraly quzyrly organdarǵa Mańǵystaý oblysy, Túpqaraǵan aýdany, Fort-Shevchenko qalasynyń turǵyndary habarlaǵan.
Qazir jaýapty mekemeler itbalyqtardyń neden qyrylǵanyn anyqtaýǵa kiristi. Naqty sebebi ázirge belgisiz. San túrli boljamdar jasalýda.
«Tekserý jumystary bastalyp ketti. Ýákiletti organdarǵa atalǵan aýmaqty zertteý tapsyryldy. Qorytyndysy belgili bolǵan soń, itbalyqtar neden ólgeni týraly aqparat taratylady. Aldyn-ala boljam boiynsha, itbalyqtar aýǵa túsip nemese brakonerler olardy qorlady deýge áli erte», - deidi Mańǵystaý tabiǵat qorǵaý prokýrorynyń kómekshisi Aslan Qujiev.
Buǵan deiin, iaǵni 30 tamyzda qala turǵyny teńiz jaǵalaýynda óli skat tapqan bolatyn. Negizinen Kaspiide skat buryn sońdy bolǵan emes, sol sebepti onyń teńizde qalaisha paida bolǵanyn anyqtaýǵa kiristik degen bolatyn, óńirlik ekologiia departamentiniń mamandary.
Kaspiidegi itbalyqtardyń jappai indetke ushyraýy jiilei túskendei. 2000 jyly Kaspii teńizinde 30 myńǵa jýyq itbalyǵy qyrylǵan, onyń 10 myńnan astamy tabylǵan Qazaqstan jaǵalaýynan tabylǵan bolatyn. Teńiz janýarlarynyń óli denelerin qatty jel Kaspiidiń soltústiginen ońtústik akvatoriiasyna aǵyzyp ákelgen edi. Ol kezde itbalyqtardyń qyrylý sebebin mamandar hronikalyq toksikoz dep atady. Iaǵni, janýarlardyń óli denelerinen shiki munaidyń ydyraý ónimderin, otyn men flot mazýtyn, sondai-aq, pestitsidterdi tapqan, bul itbalyqtardyń immýnitetiniń kenet tómendeýine jáne de olardyń juqpaly aýrýǵa shaldyǵýyna ákep soqtyrǵan.
Sońǵy jyldary teńizdiń Mańǵystaýǵa qarasty aýmaǵynda itbalyqtardyń burynǵydai myńdap nemese júzdep qyrylǵany baiqalmaidy. Shúkir derlik. Alaida, alda burynǵy jaǵdaidyń qaitalanbasyna kim kepil?!
Mundai derekterge qarap, quddy Kaspiidiń florasy men faýnasynyń qazirgi jai-kúiin taldaý, antropogendik jáne tehnogendik áser jaǵdaiynda tabiǵat bailyqtaryn saqtaý men tiimdi paidalaný is-sharalary qolǵa alynbapty degen oiǵa qalasyń.
Kaspii teńiziniń erteńgi taǵdyry aldymen halyqty alańdatady. Ádette teńiz janýarynyń óleksesin jaǵaǵa laqtyrsa, aldymen munai kompaniialarynan kóretinimiz bar. Olarǵa teńiz qoinaýyndaǵy bailyqty igerýde zamanaýi tehnologiialardy qoldanyp, tabiǵatty qorǵaý zańnamalarynyń barlyq normalaryn saqtai otyryp áreket etsin degen talaptar únemi qoiylady. Alaida barlyq máseleni tek alpaýyt kásiporyndarǵa ysyryp qoiǵanymyz jaramas. Iaǵni, bul máselege tek birjaqty qaramaýymyz kerek.
Biraq, bárinen buryn Kaspii aimaǵynyń qazirgi ekologiialyq jaǵdaiy kim-kimdi de alańdatýy tiis. Teńizdiń ishki jaǵdaiyn aitpaǵanda, janyndaǵy ainalasynyń, aýanyń lastanýy, tiri aǵzalardyń, jándikterdiń, ósimdikterdiń azaiýy aldymen demalýshylardy oilandyrýy tiis. Ásirese, jaz mezgilinde teńiz jaǵalaýynda demalýshylardyń is-qimylyn baqylaityn atqa mingen politseiler tártip buzǵandarǵa shara qoldanǵanymen, ishimdik iship, káýip pisirip, arttaryn jinamai jaǵany qoqysqa toltyratyndar áli de bar.
Qazaqstan biolaýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵynyń Mańǵystaý oblysynydaǵy filial tóraǵasy, «Qoldaý-Qazaqstan» kópsalaly kommertsiialyq emes holdingi «Qoldaý-Ekologiia» mamandandyrylǵan ortalyǵynyń jetekshisi Ádilbek Qozybaqovtyń pikirinshe, Kaspiide itbalyqtardyń qyrylýy jáne balyq qorynyń kúrt azaiyp ketýi, teńizdiń lastanýy saldarynan bolyp otyr. Onyń aitýynsha, itbalyqtar men bekire balyqtarynyń teńizdegi migratsiialary jáne ýyldyryq shashý maýsymdary týraly zertteý jumystaryn júrgizý qajet ekendigi burynnan aitylyp keledi.
«Alaida bul máselege durys kóńil aýdarylmai otyr. Bul bastamanyń nátijesin kórý úshin, arnaiy ǵylymi institýt quryp, aiaqsyz qaldyrmai onyń jumysyn jandandyryp, zertteý nátijelerin jurtshylyqqa ýaqytyly habarlap turý kerek. Osy másele tóńireginde jiyn ótkizý kerek, oǵan jergilikti bilik, azamattyq qoǵam, úkimettik emes uiymdar, quqyq qorǵaý organdary men basqa múddeli taraptardy qatystyryp, olardyń pikirin bilgen durys jáne ortaq sheshimge kelýimiz qajet», - deidi ol.
Qazirgi tańda, jabyq sý qoimasynyń óte názik júiede qurylǵan ekologiiasyn qorǵaýǵa arnalǵan sharalar jetkiliksiz bolyp otyr.
Búgingi tańda topyraqtyń eroziiaǵa ushyraýy, bekire balyqtarynyń azaiýy, itbalyqtyń qyrylýy, atmosferanyń búlinýi, kiikterdiń azaiǵandyǵyna alańdaýshylyq bildirý kerek. Iaǵni bul problemalarǵa kóz juma qaramai, kerisinshe dabyl qaǵatyn mezgil áldeqashan jetti.
Memlekettik keshendi baǵdarlamanyń oryndalysyn qoǵamdyq qadaǵalaý qajet. Áitpese tek itbalyq emes, basqa da sýda qorektenetin jándikterge tónetin qaýip joǵary bolyp turǵandyǵyn qazirgi jaǵdailar kórsetip otyr. Kaspii teńiziniń bioalýantúrliligin saqtaý máselesi tóńireginde aitylyp jatqan usynys-pikirler kóp. Biraq olar aýyz toltyryp aitarlyqtai nátijeli emestigi qynjyltady.
Teńizdiń ekojúiesi búline berse, tabiǵattyń tiri bólshegi – balyqpen qosa itbalyqtyń da quryp ketýi ǵajap emes.
Ekologtar itbalyqtardyń, balyqtar nemese qustardyń ólimine negizinen olardyń ýlanýy sebep degendi jii alǵa tartady. Bul Kaspii teńiziniń jyldan - jylǵa quramy ózgerip, lastanyp keletinin kórsetse kerek. Demek, teńiz tabiǵi jáne jasandy túrde lastanyp otyr desek qatelespeimiz. Sonyń ishindegi negizgisi, ókinishke orai – antropogendi, iaǵni adami faktor bolyp otyr.
Daiyndaǵan Kámshat Izbasarova,
QR Jýrnalister Odaǵynyń múshesi,
«Qazaqstan-Aqtaý» telearnasynyń tilshisi.
Ult portaly
