جاقىندا, ياعني قىركٷيەك ايىنىڭ 18-شٸ جۇلدىزىندا كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ قازاقستاندىق بٶلٸگٸندە تاعى دا قىرىلعان يتبالىقتار تابىلدى. بۇل تۋرالى قۇزىرلى ورگاندارعا ماڭعىستاۋ وبلىسى, تٷپقاراعان اۋدانى, فورت-شەۆچەنكو قالاسىنىڭ تۇرعىندارى حابارلاعان.
قازٸر جاۋاپتى مەكەمەلەر يتبالىقتاردىڭ نەدەن قىرىلعانىن انىقتاۋعا كٸرٸستٸ. ناقتى سەبەبٸ ەزٸرگە بەلگٸسٸز. سان تٷرلٸ بولجامدار جاسالۋدا.
«تەكسەرۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتٸ. ۋەكٸلەتتٸ ورگاندارعا اتالعان اۋماقتى زەرتتەۋ تاپسىرىلدى. قورىتىندىسى بەلگٸلٸ بولعان سوڭ, يتبالىقتار نەدەن ٶلگەنٸ تۋرالى اقپارات تاراتىلادى. الدىن-الا بولجام بويىنشا, يتبالىقتار اۋعا تٷسٸپ نەمەسە براكونەرلەر ولاردى قورلادى دەۋگە ەلٸ ەرتە», - دەيدٸ ماڭعىستاۋ تابيعات قورعاۋ پروكۋرورىنىڭ كٶمەكشٸسٸ اسلان قۇجيەۆ.
بۇعان دەيٸن, ياعني 30 تامىزدا قالا تۇرعىنى تەڭٸز جاعالاۋىندا ٶلٸ سكات تاپقان بولاتىن. نەگٸزٸنەن كاسپييدە سكات بۇرىن سوڭدى بولعان ەمەس, سول سەبەپتٸ ونىڭ تەڭٸزدە قالايشا پايدا بولعانىن انىقتاۋعا كٸرٸستٸك دەگەن بولاتىن, ٶڭٸرلٸك ەكولوگييا دەپارتامەنتٸنٸڭ ماماندارى.
كاسپييدەگٸ يتبالىقتاردىڭ جاپپاي ٸندەتكە ۇشىراۋى جيٸلەي تٷسكەندەي. 2000 جىلى كاسپيي تەڭٸزٸندە 30 مىڭعا جۋىق يتبالىعى قىرىلعان, ونىڭ 10 مىڭنان استامى تابىلعان قازاقستان جاعالاۋىنان تابىلعان بولاتىن. تەڭٸز جانۋارلارىنىڭ ٶلٸ دەنەلەرٸن قاتتى جەل كاسپييدٸڭ سولتٷستٸگٸنەن وڭتٷستٸك اكۆاتوريياسىنا اعىزىپ ەكەلگەن ەدٸ. ول كەزدە يتبالىقتاردىڭ قىرىلۋ سەبەبٸن ماماندار حرونيكالىق توكسيكوز دەپ اتادى. ياعني, جانۋارلاردىڭ ٶلٸ دەنەلەرٸنەن شيكٸ مۇنايدىڭ ىدىراۋ ٶنٸمدەرٸن, وتىن مەن فلوت مازۋتىن, سونداي-اق, پەستيتسيدتەردٸ تاپقان, بۇل يتبالىقتاردىڭ يممۋنيتەتٸنٸڭ كەنەت تٶمەندەۋٸنە جەنە دە ولاردىڭ جۇقپالى اۋرۋعا شالدىعۋىنا ەكەپ سوقتىرعان.
سوڭعى جىلدارى تەڭٸزدٸڭ ماڭعىستاۋعا قاراستى اۋماعىندا يتبالىقتاردىڭ بۇرىنعىداي مىڭداپ نەمەسە جٷزدەپ قىرىلعانى بايقالمايدى. شٷكٸر دەرلٸك. الايدا, الدا بۇرىنعى جاعدايدىڭ قايتالانباسىنا كٸم كەپٸل?!
مۇنداي دەرەكتەرگە قاراپ, قۇددى كاسپييدٸڭ فلوراسى مەن فاۋناسىنىڭ قازٸرگٸ جاي-كٷيٸن تالداۋ, انتروپوگەندٸك جەنە تەحنوگەندٸك ەسەر جاعدايىندا تابيعات بايلىقتارىن ساقتاۋ مەن تيٸمدٸ پايدالانۋ ٸس-شارالارى قولعا الىنباپتى دەگەن ويعا قالاسىڭ.
كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ ەرتەڭگٸ تاعدىرى الدىمەن حالىقتى الاڭداتادى. ەدەتتە تەڭٸز جانۋارىنىڭ ٶلەكسەسٸن جاعاعا لاقتىرسا, الدىمەن مۇناي كومپانييالارىنان كٶرەتٸنٸمٸز بار. ولارعا تەڭٸز قويناۋىنداعى بايلىقتى يگەرۋدە زاماناۋي تەحنولوگييالاردى قولدانىپ, تابيعاتتى قورعاۋ زاڭنامالارىنىڭ بارلىق نورمالارىن ساقتاي وتىرىپ ەرەكەت ەتسٸن دەگەن تالاپتار ٷنەمٸ قويىلادى. الايدا بارلىق مەسەلەنٸ تەك الپاۋىت كەسٸپورىندارعا ىسىرىپ قويعانىمىز جاراماس. ياعني, بۇل مەسەلەگە تەك بٸرجاقتى قاراماۋىمىز كەرەك.
بٸراق, بەرٸنەن بۇرىن كاسپيي ايماعىنىڭ قازٸرگٸ ەكولوگييالىق جاعدايى كٸم-كٸمدٸ دە الاڭداتۋى تيٸس. تەڭٸزدٸڭ ٸشكٸ جاعدايىن ايتپاعاندا, جانىنداعى اينالاسىنىڭ, اۋانىڭ لاستانۋى, تٸرٸ اعزالاردىڭ, جەندٸكتەردٸڭ, ٶسٸمدٸكتەردٸڭ ازايۋى الدىمەن دەمالۋشىلاردى ويلاندىرۋى تيٸس. ەسٸرەسە, جاز مەزگٸلٸندە تەڭٸز جاعالاۋىندا دەمالۋشىلاردىڭ ٸس-قيمىلىن باقىلايتىن اتقا مٸنگەن پوليتسەيلەر تەرتٸپ بۇزعاندارعا شارا قولدانعانىمەن, ٸشٸمدٸك ٸشٸپ, كەۋٸپ پٸسٸرٸپ, ارتتارىن جيناماي جاعانى قوقىسقا تولتىراتىندار ەلٸ دە بار.
قازاقستان بيولاۋانتٷرلٸلٸكتٸ ساقتاۋ قاۋىمداستىعىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىنىداعى فيليال تٶراعاسى, «قولداۋ-قازاقستان» كٶپسالالى كوممەرتسييالىق ەمەس حولدينگٸ «قولداۋ-ەكولوگييا» مامانداندىرىلعان ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸسٸ ەدٸلبەك قوزىباقوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, كاسپييدە يتبالىقتاردىڭ قىرىلۋى جەنە بالىق قورىنىڭ كٷرت ازايىپ كەتۋٸ, تەڭٸزدٸڭ لاستانۋى سالدارىنان بولىپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, يتبالىقتار مەن بەكٸرە بالىقتارىنىڭ تەڭٸزدەگٸ ميگراتسييالارى جەنە ۋىلدىرىق شاشۋ ماۋسىمدارى تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ قاجەت ەكەندٸگٸ بۇرىننان ايتىلىپ كەلەدٸ.
«الايدا بۇل مەسەلەگە دۇرىس كٶڭٸل اۋدارىلماي وتىر. بۇل باستامانىڭ نەتيجەسٸن كٶرۋ ٷشٸن, ارنايى عىلىمي ينستيتۋت قۇرىپ, اياقسىز قالدىرماي ونىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ, زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸن جۇرتشىلىققا ۋاقىتىلى حابارلاپ تۇرۋ كەرەك. وسى مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە جيىن ٶتكٸزۋ كەرەك, وعان جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك, ازاماتتىق قوعام, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن باسقا مٷددەلٸ تاراپتاردى قاتىستىرىپ, ولاردىڭ پٸكٸرٸن بٸلگەن دۇرىس جەنە ورتاق شەشٸمگە كەلۋٸمٸز قاجەت», - دەيدٸ ول.
قازٸرگٸ تاڭدا, جابىق سۋ قويماسىنىڭ ٶتە نەزٸك جٷيەدە قۇرىلعان ەكولوگيياسىن قورعاۋعا ارنالعان شارالار جەتكٸلٸكسٸز بولىپ وتىر.
بٷگٸنگٸ تاڭدا توپىراقتىڭ ەروزيياعا ۇشىراۋى, بەكٸرە بالىقتارىنىڭ ازايۋى, يتبالىقتىڭ قىرىلۋى, اتموسفەرانىڭ بٷلٸنۋٸ, كيٸكتەردٸڭ ازايعاندىعىنا الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرۋ كەرەك. ياعني بۇل پروبلەمالارعا كٶز جۇما قاراماي, كەرٸسٸنشە دابىل قاعاتىن مەزگٸل ەلدەقاشان جەتتٸ.
مەملەكەتتٸك كەشەندٸ باعدارلامانىڭ ورىندالىسىن قوعامدىق قاداعالاۋ قاجەت. ەيتپەسە تەك يتبالىق ەمەس, باسقا دا سۋدا قورەكتەنەتٸن جەندٸكتەرگە تٶنەتٸن قاۋٸپ جوعارى بولىپ تۇرعاندىعىن قازٸرگٸ جاعدايلار كٶرسەتٸپ وتىر. كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ بيوالۋانتٷرلٸلٸگٸن ساقتاۋ مەسەلەسٸ تٶڭٸرەگٸندە ايتىلىپ جاتقان ۇسىنىس-پٸكٸرلەر كٶپ. بٸراق ولار اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي نەتيجەلٸ ەمەستٸگٸ قىنجىلتادى.
تەڭٸزدٸڭ ەكوجٷيەسٸ بٷلٸنە بەرسە, تابيعاتتىڭ تٸرٸ بٶلشەگٸ – بالىقپەن قوسا يتبالىقتىڭ دا قۇرىپ كەتۋٸ عاجاپ ەمەس.
ەكولوگتار يتبالىقتاردىڭ, بالىقتار نەمەسە قۇستاردىڭ ٶلٸمٸنە نەگٸزٸنەن ولاردىڭ ۋلانۋى سەبەپ دەگەندٸ جيٸ العا تارتادى. بۇل كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ جىلدان - جىلعا قۇرامى ٶزگەرٸپ, لاستانىپ كەلەتٸنٸن كٶرسەتسە كەرەك. دەمەك, تەڭٸز تابيعي جەنە جاساندى تٷردە لاستانىپ وتىر دەسەك قاتەلەسپەيمٸز. سونىڭ ٸشٸندەگٸ نەگٸزگٸسٸ, ٶكٸنٸشكە وراي – انتروپوگەندٸ, ياعني ادامي فاكتور بولىپ وتىر.
دايىنداعان كەمشات ٸزباساروۆا,
قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ,
«قازاقستان-اقتاۋ» تەلەارناسىنىڭ تٸلشٸسٸ.
ۇلت پورتالى
