Teńge – táýelsizdiktiń tól perzenti. Saiasi egemendigin alǵan eldiń ekonomikalyq táýelsizdikke ie bolýynda buryn Keńes Odaǵynyń rýbldik aimaǵynda tirshilik keshken Qazaqstan úshin óziniń derbes qarjylyq-ekonomikalyq saiasatyn qurýy jolynda teńge kótergen júkti eshteńemen salystyrýǵa kelmeidi. 1993 jyldyń 15 qarashasynda Qazaq eli rýblge qurylǵan ekonomikany tárk etip, teńge qolyna tigende tolqymaǵan jan az.
Biraq andaǵailaǵan álemde, paiyzǵa shaqqanda óz ultynyń adamdary azshylyqtaǵy jańadan ǵana táýelsizdigin jariialaǵan jas memleket úshin oǵan barý aýadai qajettilik ekeni anyq uǵynylǵanmen, bul táýekeli mol qadam bolatyn. El tarihyndaǵy taǵdyrly sátte mańdaiyna Ulttyq banktiń alǵashqy tóraǵalyǵyn buiyrtqan ekonomika ǵylymdarynyń doktory, qarjyger Ǵalym BAINAZAROV tarihymyzdyń sol bir aishyqty sátin eske túsiredi.
– Búgingi kúnniń erteńgi tarih ekendigine shúbá joq. Alaida kóp jaǵdaida oǵan mán berip, bajailap jatpaitynymyz taǵy ras. Al ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń basynda ulttyq valiýtany engizý jóninde jumys bastalǵanda sizder el úshin naǵyz tarihi isterdiń basy-qasynda júrgenderińizdi aiqyn uǵyndyńyzdar. Sondyqtan moiynǵa artylǵan júktiń jaýapkershiligi de bólekshe bolǵan shyǵar?
– Árine, araǵa qansha jyldar túsip, synaptai syrǵyǵan ýaqyt óz yrqyna baǵyndyryp, teńgeniń tarihqa jol salǵanyna qanshama mezgil ótip ketse de ol kúnder de, sol isti birge atqarysyp, ystyq-sýyǵyna kónip, tynbai eńbek etken jandardyń barlyǵy da kúni keshegidei kóz aldymda. Jyljyp ótken ýaqyt biiginen qaraǵanda da, sol kezeńmen ólshegende de teńgeni elimizdiń tarihynan bólip alyp qarai almaitynymyz anyq, onyń qajeti de joq. Al teńgeniń ómirge kelýi – tarihi oqiǵa. Teńgemiz – ekonomikanyń basqarý quraly. Sondyqtan sol kezeńde halyqtyń basynan ótip jatqan jaǵdaidy, turmysynyń deńgeiin, elimizdiń ekonomikalyq hal-ahýalyn qosyp qarastyryp qana teńgeniń týýy jaily aita alamyz.
1985 jyldan burynǵy Keńes odaǵynda toqyraý bastaldy. Munaidyń halyqaralyq naryqtaǵy quny 10 dollarǵa deiin túsip ketti. Osyǵan bailanysty Odaq kóleminde tolyp jatqan ekonomikalyq reformalar júrip jatty. Al bank salasyndaǵy reformalar 1987 jyly bastaldy. Sol kezde memlekettik bankten bólinip, túrli sala úshin qajetti degen bankter qurylyp, Qazaqstannyń Agrobanki, Áleýmettik jinaq banki, Qurylys banki, Burynǵy Syrtqyekonombank negizinde «Álem» banki tárizdi túrli memlekettik bankter ómirge keldi.
1991 jyly jeltoqsanda úsh slavian memleketi qol qoiǵan Beloveje kelisiminen keiin Keńes odaǵy qulady, jańa dáýir bastaldy. Degenmen, Keńes ókimeti kelmestiń kemesine otyryp, óz nápaqasyn taýysqanymen, biz Máskeýge jaltaqtap, olardyń aqshasyna bailanǵan, tusaýly attai kibirtik kúide bolatynbyz. Onyń ústine, ekonomikalyq turǵydan 1985 jyly kúsheie túsip Odaqtyń qulaýyna ákelgen daǵdarystyń aýyr kezeńderi de ótip jatty.
Jalpy biz táýelsizdigimizdiń 25 jyly ishinde úsh ekonomikalyq daǵdarysty basymyzdan keshirdik. 2008 jyly bastalǵan sonyń sońǵysy áli jalǵasý ústinde. Al bizdiń táýelsizdik jariialaǵannan keiingi 1991-1993 jyldarǵa jalǵasqan daǵdarys sonyń eń bir aýyr tusy edi. Mine, osy kezeńder álemdegi ózge memleketterge ońai timei jatqanda, keregesin endi ǵana jaiamyn degende jel turyp, shańyraǵyn tikteýge mursha bermeitindei jaǵdai dál bizdiń basymyzda boldy.
Áli esimde 1992 jyldyń 17 qańtary kúni men Ulttyq banktiń tóraǵasy bolyp taǵaiyndaldym. Kún tártibine sol kezdiń ózinde barynsha ótkir birneshe másele shyqty. Ulttyq bankti shyn máninde qaita qurý qajettigi týǵany aiqyn edi. Sonyń alǵashqysy derbes aqsha-qarajat saiasatyn jasap, táýelsiz bank júiesin qurý bolsa, ekinshisi – osyǵan orai ulttyq valiýta shyǵarý, úshinshisi, aqsha-qarajat máselesine bailanysty jańa infraqurylym jasaýǵa negizdeldi. Al osy maqsattardy ómirge keltirý ushy-qiyry joq, aýqymy óte keń, kóp ýaqytty kerek etetin sharýalar bolatyn, biraq bizge olardy tez arada jasaý qajet edi.
Keńestik birtutas ekonomikalyq júiedegi bailanystar byrt-byrt úzilip, balapan – basyna, turymtai – tusyna degendei, sol bir kezeńderde ózimizdiń aqshamyz da joq, kisideginiń kilti aspanda demekshi, Reseige qarap jaltaqtap otyratynbyz. Qazaqsha aitqanda aqshanyń qulpy da, kilti de solardyń qolynda edi. Onyń ústine Resei Prezidenti Boris Eltsin Egor Gaidar bastaǵan bir top jas ekonomisterge úmit artyp, úkimet tizginin solardyń qolyna ustatty. Olar bolsa, baǵany erkine jibere saldy. Surapyl infliatsiia daýyly kóterilip, tutyný baǵasynyń ósý deńgeii 1991-1993 jyldary 5573 paiyzǵa jetip, bar-joǵy úsh jyldyń ishinde baǵa 55 esege ósip ketti. Bul eń keremet degen kásiporyndardyń ózi kótere almaityn soqqy bolatyn, jalpy ekonomikaǵa jalpylama bankrottyq qaýip tóndi.
Mine, osyǵan bailanysty kelesi úlken másele – ekonomikanyń aýylsharýashylyq jáne óndiristik áleýetin saqtap qalý mindeti turdy. Bárimizge belgili, ol ýaqytta bizde altyn-valiýta qory, ulttyq qor joq bolatyn, úkimet qaýqarsyz, biýdjet defitsitti, al ekinshi deńgeidegi bankter qarajaty mardymsyz, halyqaralyq aqsha naryǵy bizder úshin jabyq edi. Osyndai jaǵdaida Ulttyq bankten basqa ekonomikaǵa kómek beretin sala qalmady. Ulttyq bank óziniń zańdy fýnktsiialaryn paidalanyp, derbes kredit saiasat ustanymyn iske asyryp, ekinshi deńgeidegi bankter arqyly iri óndiris oryndaryna, aýyl sharýashylyǵyna arnaýly derektivti kreditter berip, ekonomikanyń negizin, aldaǵy reformalar úshin onyń áleýetin saqtap qalý sharasyna úlken úles qosty.
Joǵaryda aityp ótkenimdei, daǵdarystyń qaisysy da jaqsy emes, al Keńes ókimeti qulaǵan soń bolǵan daǵdarysty keiingilerimen tipti salystyrýǵa da kelmeitin. Óitkeni, 1990 jáne 95-shi jyldar aralyǵynda biz ekonomikanyń 42 paiyzynan airyldyq. Óndiris oryndarynyń 52 paiyzy toqtap qaldy, aýyl sharýashylyǵynyń 49 paiyzy joǵaldy. Mine, osynyń saldarynan myńdaǵan adam jumyssyz qaldy, halyqtyń kúnkóris jaǵdaiy asa tómendep ketti. Jandármen, qysyltaiań shaq. Bizdiń úkimet qalaida rýbl aimaǵynda qalýǵa umtylyp, 1992 jyldyń basynan 1993 jyldyń qazan aiynyń sońyna deiin Reseimen jańa rýbl aimaǵyn quramyz degen maqsatpen kóptegen kelisimder jasasty. Biraq munyń barlyǵynyń ýaqytsha ekeni, óz valiýtamyzdyń qajettiginiń týyndaityny basy ashyq másele-tuǵyn.
Sol kezde bank Prezidentke emes, Joǵarǵy Keńeske baǵynatyn. Prezidenttik institýttyń endi ǵana ornap jatqan kezi. 1992 jyldyń basynda Memleket basshysy ulttyq valiýtany endirýge daiarlyqty óte qupiia túrde bastaý kerektigi týraly mindet qoidy. Shynynda, bizdiń elimizdiń jaǵdaiyn ózgelermen salystyrýǵa múldem kelmeitin. Qazaqstan aýmaǵynda atom qarýymen jaraqtalǵan Resei armiiasy, olardyń áskeri 12 reseilik bankisi, Baiqońyrda reseilik ǵarysh ailaǵy turdy. Eger biz Baltyq boiyndaǵy elder sekildi KSRO-dan qalǵan murany tegis bólemiz desek, onyń sońy nemen aiaqtalatyny da belgisiz… Sondyqtan osyndai shetin máselelerdi eskere otyryp, jumysty óte qupiia túrde júrgizý qajettigine bailanysty qupiia eki Jarlyq shyǵyp, ony men aqparattyń taralmaýy úshin Ulttyq bankte saqtaý jaiynda usynys aityp edim, Prezident qoldap, túpnusqa jarlyq bizde saqtaldy.
– Bul endi alǵashqy daiarlyq sátter ǵoi. Al jumys qalai júrdi?
– Teńgeni engizý jumysyna daiarlyqty bastap kettik. Ol kezde bizde aqsha basyp shyǵaratyn óndiris te, ne jumysty bastaityn jetkilikti aqsha da joq, bank salasynyń bilikti mamandarynyń jalaqylary joǵary ekinshi deńgeidegi bankterge ketip qalǵandyǵynan qajetti mamandar jáne joq, alaida, eshteńemiz jetpei jatsa da jumys isteý kerek boldy. Sondyqtan, eń birinshi maqsat teńgeni shyǵarý kerek, odan keiin teńgeniń baǵamyn aiqyndaityn basqa da máselelerdi, infraqurylymdardy qurý qajettigi óte ózekti boldy. Qor rynogynyń bir tarmaǵy elektrondy birja ashý, banknot jasaityn fabrikany, teńge saraiyn ashý, altyn jáne valiýta qoryn jasaý men ony saqtaityn memlekettik saqtaý qoimasy qajettigi anyq edi. Osylaisha eń aldyńǵy kezekke shyǵatyn 5 máseleniń turǵany aiqyndalyp, olardy sheshý joldary izdestirildi. Al bularsyz teńgeni engizýge múlde bolmaityn. Joǵaryda aitqanymdai, qol qysqa, qarajat az. Sondyqtan biz teńgeni engizý máselesinde úlken jospar jasadyq.
Aldymen qaita qurýdy Ulttyq banktiń ózinen bastap, altyn men kúmistiń rezervin qalyptastyrý úshin ony qazyp alýdan bastap satýdy monopoliialap, bul kásiporyndarǵa arnaýly kredit berdik. Ol kezde elimizde jylyna 6 tonnadai altyn, 650-700 tonnadai kúmis shyǵarylatyn. Keńes Odaǵy ortalyqtan qarjylandyryp kele jatqan bul kásiporyn bailanystar úzilgende abdyrap qalsa kerek, bizben jumysqa qýana kelisti. Sodan altyn shyǵaratyn kásiporyndarmen shart jasasyp, odan Londondaǵy Rotshild bankimen tikelei bailanys ornatyp, altyn men kúmistiń kúndelikti baǵamyn bile otyra qimyldaýǵa kiristik.
Bul jerde bir nárseni aita ketken jón. Ulttyq altyn men kúmis óndirisinde bank ózi paida tappasa da solardy qýattandyrýǵa kúsh saldy. Biz sol shyqqan altyn-kúmistiń halyqaralyq baǵamynyń 95 paiyzyn kásiporynǵa berip, ózimizde tek 5 paiyzyn ǵana qaldyrdyq. Onyń ózi soǵan qajetti shyǵyndardy jaýyp otyrýǵa jumsaldy, biraq osynyń arqasynda elimizdiń altyn-kúmis qory kúsheidi, aqshalai resýrs jáne sheteldik valiýta paida boldy. Biz alǵash ret Tsiýrihtegi bankke 40 tonnadai kúmis sattyq, sol jerden eń alǵash táýelsiz el retinde tuńǵysh ret qarym-qatynas ornattyq, valiýtalyq esepshot ashtyq. Osylaisha halyqaralyq bank júiesine integratsiiany bastap kettik.
– Bul sonda qai jyl?
– 1992 jyl. Osy jyly biz AQSh, Avstriianyń, Frantsiianyń, Ulybritaniianyń, Belgiianyń, Japoniia men Singapýrdyń ortalyq bankterimen, jáne Shveitsariiadaǵy IýBS, «Kredit siýssi» bankileri, Ulybritaniiadaǵy Rotshilder bankimen de bailanys ornattyq. Bizge kerekti mamandardy osy bankterdiń kómegimen daiarlai bastadyq. 3 ai, 6 ai, 1 jylǵa oqyp kelgen mamandardy jáne bizden ekinshi deńgeidegi bankterge ketip qalǵan bank qyzmetkerlerin qaitarý úshin jalaqyny ósirý qajet boldy da, jalaqyny kóterýge jumys jasadyq. Sóitip, jalaqyny 3 esege kóbeittik jáne ony biýdjettiń esebinen emes, ózimiz tapqan tabystan kóterdik. Osylaisha burynǵy ketip qalǵan jaqsy mamandar qaityp oraldy, óitken sebebi, kúnbe kún bizde buryn bolmaǵan jańa naryqtyq tetikter igerilip, jumysqa engizilip, shetelden delegatsiialar kelip, álemdik qarjy áleminde qandai jańalyqtar bolyp jatyr, naryqtyń jaiy qalai, bárin bilip, qainap jatqan qazannyń basy-qasynda bolý shynymen qyzyq edi.
Teńgeni qalai shyǵaramyz, onyń jalpy aty, túri, nominaldary qalai bolady degen oimen álemdik tájiribeni zerdelep, dúnie júzindegi banknottar jariialanǵan bizdiń arhivten bir myqty kitap (foliant) taptyq, osy máselede sheteldiń bankterimen, Almatydaǵy Dizain ortalyǵymen bailanysqa shyqtyq. Bul jerde ózimizde aqsha basyp shyǵara almaitynymyz aiqyn boldy, sondyqtan birinshi kezekte banknot shyǵaratyn birneshe fabrikalardy shaqyrdyq. AQSh, Frantsiia, Japoniia, Ispaniia, Germaniia, Ulybritaniianyń fabrikalary keldi.
Ol ýaqytta elimizde vitse-prezident laýazymy bolatyn, onda myqty ǵalym, óte tájiribeli qarjyger, jan-jaqty maman Erik Asanbaev jáne Joǵarǵy Keńestiń ekonomikalyq reforma, biýdjet jáne qarjylandyrý máseleleri jónindegi komitetiniń tóraǵasy Saýyq Tákejanovpen aqyldasa kele, asa áigili banknot shyǵaratyn kompaniialardan aýlaqtai turaiyq, jariiaǵa shyǵyp keter dep «Harrison jáne onyń uldary» atty kishigirim bolǵanymen, joǵary tehnologiialyq qýaty bar kompaniiaǵa tańdaý tústi.
– Márege jeter jarys joly aiqyndaldy deisiz ǵoi…
– Qazaqstan Ulttyq banki ujymynyń iskerliginiń arqasynda banktiń óz kirisi esebinen 1993 jyldyń 1 shildesine deiin aqsha naryǵy nysandarynyń barlyq infraqurylymy qurylyp, jumystar tolyǵymen aiaqtaldy. Olar: Elektrondy valiýta birjasy, Teńge (Moneta) saraiy, Banknot fabrikasynyń birinshi kezeńi, Altyn valiýta qory, Memlekettik valiýta qory men qymbat baǵaly metaldardy saqtaý qoimasy, Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy tólem júiesi bolatyn.
– Teńgeniń dizainy qalai tańdaldy?
– Teńgeniń dizainy týraly oilanǵanda olar: «Bizge eshqandai qiyndyq joq, arnaiy dizain toby bar, aqshasyn tóleseńizder boldy», dedi. Biraq eseptep qarasaq, dizainǵa tóleitin aqsha teńgeni shyǵarýǵa jumsaityn shyǵynnyń 30-40 paiyzyn qurap, tym qymbatqa túsedi eken. Sondyqtan oilasa kele, bizde de talantty sýretshiler bar emes pe, solardyń qabiletin nege paidalanbaimyz degen uiǵarym jasaldy.
Sodan Alataýdyń baýraiyndaǵy úkimettik saiajailardyń birin alyp, dizainer Timýr Súleimenov bastaǵan 7-8 adamdy 2 aiǵa kirgizip: «Sender osy jerden eshqaida shyqpaisyzdar, uzaq issapardamyz dep otbasylaryńyzǵa aityńyzdar», dep barlyq qajettiliktermen qamtamasyz etip, ne keregin ýaqytynda jetkizip turdyq. Tapjylmastan sol jerde otyryp 2 aidyń ishinde olar teńgeniń 4 nusqasyn jasady. Birinshisi – oiý-órnek, ekinshisi – AQSh dollary tárizdes, jasyldaý bolyp kelgen, úshinshisi – portretter, tórtinshisi – zamanaýi shyqqan. Saiajaiǵa baryp portrettik nusqany tańdap alyp, 7 nominatsiiaǵa eskiz daiarlaýǵa tapsyrys jasadyq. Valiýtanyń aty kerek boldy.
– Sóitip, valiýtamyzǵa at kerek bolǵan shyǵar. Teńge degen ataýǵa qalai toqtam jasaldy?
– Valiýta shyǵarý qajet dep tarihty aqtarǵanda, bizdiń jerimizde bolǵan túrki násildi memleketterdiń aqshasy bolǵanyn, olardyń metaldan quiylǵan aqshalary teńge atalǵanyn bildik. Orystyń «dengi» degen sóziniń túbiri de osy. Arheologtar eń ejelgi aqsha belgilerin Otyrar, Taraz, Túrkistan, Balasaǵun jáne Qazaqstannyń taǵy basqa da kóne qalalaryn qazý barysynda tapqan. Demek, bizdiń tarihymyz úshin teńge ataýy – tól dúnie. Degenmen, usynystar kóp aityldy, «som», «altyn» degenderdiń de ýájderi tyńdaldy.
Bir kúni Oljas Súleimenov bankke keldi. Ol kisi: «Bilemin men senderdiń qarap otyrmaǵandaryńyzdy, birdeńe oilastyryp jatqan bolýlaryń kerek. Eger ondai niet tabylyp jatsa, ulttyq valiýtaǵa suranyp turǵan «teńge» ataýy ǵoi», desin. Onsyz da osyndai uiǵarymǵa jaqyn bizderge ol kisiniń aitqany tipten jyly tidi. Sodan bárimiz Elbasyna kirip, ázirliktiń qandai deńgeide ekenin, ne istelip, ne qoiǵanyn baiandadyq.
Prezident «teńge» degen usynysty durys kórdi. Sodan soń portretterge kelgende biz jańa ǵana táýelsizdigin alǵan elmiz, bizdi, tipti, ózgeler saiasi kartadan da taba almaidy, sondyqtan, eń birinshi nominal eń tanymal, álem biletin qazaq bolýy tiis dedi. Sondyqtan negizgi valiýta 1 teńgege Eýropaǵa Aristotel men Sokratty qaita tanytqan, álemdik ǵylymda tanymal tulǵa ál- Farabi babamyz tursyn degen uiǵarym jasaldy.
Eskizder daiyn bolǵanymen, olardyń barlyǵy ónerkásiptik turǵyda emes, qarabaiyr jumystyq nusqa edi, endi onyń elektrondyq túri jáne metaldan quiylǵan qalyby, jasandy jasaý joldarynan qorǵaý tárizdi kóp jumystary kútip turǵan edi. Sodan 7-8 dizainer, sýretshiden Timýr Súleimenov, Hairolla Qabjálelov, Meńdibai Alin, Aǵymsaly Dúzelhanov qaldyrylyp, Qabjálelov, Alin jáne Dúzelhanov úsheýi Londonǵa attanatyn boldy. Sodan Qabjálelov Londonnan telefon shalyp tur, fabrikanyń dizainerlerimen jumys isteý úshin Ulttyq bankten arnaiy adam kelsin, nemese maǵan ókildik bermeseńizder, sharýany sheshý qiyn, dep. Sóitip, arnaiy jedelhat salyp, H.Qabjálelov Ulttyq banktiń ókili dep sóileý quqyǵy berilip, dizainge qajetti ózgerister enip, teńgemizdiń óndiristik túri jasaldy, 1992 jyly jeltoqsan aiynda teńgege qol qoiylyp, ol óndiriske jiberildi.
– Shyqqan teńgeni elge jetkizý, búkil respýblikaǵa taratý qalai júrgizildi? Jáne onyń óte qupiia túrde ótýine qalai qol jetti?
– Negizi, osyǵan deiingi jumystardyń barlyǵy óte qatań qupiia jaǵdaida júrgizildi. Biraq teńge nominaldaryn biz ózimizdiń basqarma otyrysynda bekitýimiz kerek boldy jáne barlyǵyna munyń memlekettik qupiia ekendigi eskertilgenine qaramai, qalai degende de belgili bir dárejede aqparat úkimetke jetip, endi olar teńge basýǵa ekinshi bir kompaniiany usyndy. Sóitip, úkimetpen shieleniske barmaý úshin tapsyrysty ekige bólip, teńgeni bastyratyn boldyq. Bul jerde kompaniialardyń tehnologiialarynyń eki túrliliginen qosymsha qiyndyqtar da týdy. Áiteýir ne kerek, solardyń barlyǵy rettelip, naýryzdyń aiaǵyna qarai teńge basylyp boldy. Onan keiingi 2 ai ishinde teńgeni Londonnan tasydyq.
Bul jerde de birneshe másele shyqty. Birinshiden, ol Qazaqstannyń ushaǵy bolýy jáne ekipajdyń aǵylshynsha bilýi, sosyn onyń esh jerge qonbai týra elge ushyp kelýi kerek boldy. Ainala izdep, meniń orynbasarym Tursynov ekipaj jasaqtap, aǵylshynsha biletin 2 komandir taýyp, ushaqtyń oryndyqtaryn jatqyzyp, konteinerler salyp, qarý-jaraǵy bar inkassatorlardy otyrǵyzyp, Taraz qalasynda jáne Soltústik Qazaqstan oblysynda eki qoimamyzǵa teńge tasyldy. Ol ózi syrtynan eshteńe baiqalmaityn jer astyndaǵy býnker bolatyn, soǵan tasyp alynǵan soń, áliptiń artyn baǵyp ún-túnsiz otyrdyq. Teńgemiz tyǵýly jata berdi. Jazdyń ortasynda (1993 jylǵy 26 shilde) Resei óz valiýtasyn engizdi, burynǵy KSRO shekpeninen shyqqan elder ishinde Qazaqstan men Tájikstan, Armeniia ǵana burynǵy aqshamen qaldyq. Qyrkúiektiń 26-synda Resei 1961-63 jyldary shyǵarylǵan keńestik valiýta aqsha bolyp eseptelmeitini jóninde málimdeme jasady.
Sodan Memlekettik komissiia qurylyp, 17 kúndei jumys istep, teńgeni ainalymǵa qosý jóninde negizgi úsh qujat daiyndadyq. Prezidenttiń teńgeni ainalymǵa engizý týraly Jarlyǵy, halyqqa arnaý sózi teńgeni engizý jáne onyń tártibi jaiynda…
– Osy jerde teńgeniń joǵaryda aitylǵan qoimalardan elimizdiń basqa qalalaryna, bankterge qalai jetkizilgenin aita ketseńiz artyq bolmas.
– 12 qarashany men «aqshany engizý kúni» dep jariialadym. Jiyrma kúnge jeter-jetpes ýaqyt qaldy. Aqshany qupiia túrde barlyq aýdandarǵa, barlyq bankterge jetkizý jumysy segiz kúnniń ishinde atqarylyp shyqty. Bálkim, dúniejúzinde jańa aqshany engizý tap osyndai jyldam, ári tabysty júzege asyrylǵan joq ta shyǵar. 1993 jyly 1 qarashada Ulttyq banktiń oblystardaǵy filialdaryna «H» kúni ashylady degen qupiia konvertter jetti…
Sóitip, 15, 16, 17 qarasha kúnderi burynǵy som da, teńge de ainalymda qatar júrip, 18 qarashadan tek teńge júretin boldy. Aiyrbastaý baǵamyn anyqtaýǵa kelgende biz burynǵy aqshanyń álsizdigine bailanysty 1 teńgeni 1000 rýblge baǵalaýdy usynyp edik, úkimet jaǵy taǵy otyryp aldy. Joq, bul óte úlken, 500 jasaý kerek dep. Biraq munyń salqyny, keri áseri bolyp, 2-3 jyldyń ishinde teńgeniń baǵamy 20 esege tómendep ketti.
Halyq teńgeni shyn qýanyshpen qarsy aldy, dizainy da kóńilden shyqty, sapasy da jaqsy, qorǵalýy jaǵynan 12 elementpen sol kezdegi eń myqty nemis markasyna parapar shyqty.
– Teńgeniń enýimen sol kezde el ekonomikasyna úlken ózgerister endi emes pe?
– Árine, ekonomikanyń qurylymy da, bank júiesi de úlken ózgeristerge ushyrady. Osyǵan bailanysty ekonomikanyń kreditteý kórsetkishi (koeffitsienti), mysaly, 1990-91-92 jyldary 50-80 paiyzǵa deiin bolsa, 1995-96 jyldary 5-2 paiyzdan aspai qaldy. Ekonomikaǵa kúsh berý, qarjylyq qoldaý jasaý, nesie berý máselelerinde kóp ózgerister, basqasha kózqarastar paida boldy. Birte-birte giperinfliatsiiany aýyzdyqtaýǵa múmkindik týdy. 1998 jylǵa qarai ekonomikada ósim aiqyn baiqaldy.
Ýaqyt bir orynda turmaidy, úshinshi kelgen daǵdarys jalǵasý ústinde. Sońǵy 3 jyl ishinde teńge 3 ret devalvatsiiany basynan ótkerdi. Qalai bolǵanda da endi teńgeni turaqtandyrý mindet. Biz ótpeli ekonomikada turǵandyqtan, qarjy, kredit tek óz saiasatymyzǵa sáikes júrýi tiis. Máselen, Qytai eshkimge kóz salmai, óz joldarymen júrýde. Sóitip, keiingi 25 jylda Frantsiiany, Ulybritaniiany, Germaniiany, Japoniiany basyp ozyp, álemdegi ekinshi ekonomika bolyp otyr. Al endi aldaǵy 10-15 jyl ishinde dúnie júzinde ekonomikasy qaryshtaǵan birinshi el bolýy ǵajap emes. Oǵan Qytai óz joldaryn bekem ustaýynyń arqasynda jetti. Bizdiń qazirgi Úkimet pen Ulttyq bank osyndai isterdi qolǵa alýy kerek. Barlyǵyn naryq retteidi degen Adam Smittiń ustanymy qazir jaramaidy.
– Bizdiń ekinshi deńgeili bankterimizdiń nesielendirý saiasatyna kózqarasyńyz qandai?
– Biyl bankterdiń kredit berý kórsetkishi osy jartyjyldyqta 28 paiyzdy qurap otyr, iaǵni bizdiń bankter ekonomikaǵa durys qarajat bermei otyr. Mysaly, shetelderde bul paiyz joǵary, Qytaida 100 paiyzdan asady, al bizge sonyń jartysyna jetkizý taiaý mańdaǵy maqsat bolýy qajet. Qazir, máselen, jekemenshik bankter daǵdarysta turǵan ekonomikaǵa aqsha berýge onsha yqylasty emes. Sondyqtan osy yqylasty kóteretin joldar izdestirilýi mańyzdy, ekinshiden, múmkin, bank júiesindegi memlekettik sektordy keńeitý kerek bolar. Áitpese bizde qazir bir ǵana bank memlekettiki, qalǵandary tegis jekemenshik bankter.
Kórshilermiz Resei men Qytaida aýyl sharýashylyǵyna aqsha beretin birneshe memlekettik bank bar. Tipti, Belorýssiia osylai jasaýda, al ekinshi deńgeili jekemenshik bankter memleket aldynda eshteńege qaryzdar emes, sondyqtan aýyl sharýashylyǵynda memlekettik saiasat júrgizýge barynsha jandaryn salady deý qiyn. Bizge qarjy-qarajat máselesine jiti mán berý qajet.
Qazirgi óskeleń qoǵam úshin, jalpy halyq úshin eń bir mańyzdy bólik shaǵyn jáne orta biznes desek, ony kreditteý koeffitsienti 18 paiyz, shaǵyn bizneste tipti 16-aq paiyz. Bankterdiń ekonomikaǵa aqsha salýǵa qulqy tómen, al qarajatsyz ekonomikada ósim bolýy múmkin emes. Sosynǵy bir másele, biz qazir qoldanbaly ǵylymǵa, innovatsiiaǵa jaqsy bir kúsh-qýat beretindei qarajat bólmeimiz. Árine, istelip jatqan birtalai sharýa bar, aýyzdy múldem qur shóppen súrtý jaramas, degenmen, indýstriialyq baǵdarlamalardy qarjylandyrý kóńil kónshitpeidi. Bizge ǵylymdy óndiriske meilinshe jaqyndatý mindeti asa bir mańyzǵa ie is. Sol bailanysty ǵylymǵa, óndiriske, ekonomikaǵa paida ákeletin árbir iske qarajatty tógý aýadai qajet.
– Mándi de mazmundy áńgimeńizge kóp rahmet.
Áńgimelesken
Anar TÓLEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
.jpeg)