تەڭگە قالاي جاسالدى? عالىم باينازاروۆپەن سۇحبات

تەڭگە – تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تٶل پەرزەنتٸ. ساياسي ەگەمەندٸگٸن العان ەلدٸڭ ەكونوميكالىق تەۋەلسٸزدٸككە يە بولۋىندا بۇرىن كەڭەس وداعىنىڭ رۋبلدٸك ايماعىندا تٸرشٸلٸك كەشكەن قازاقستان ٷشٸن ٶزٸنٸڭ دەربەس قارجىلىق-ەكونوميكالىق ساياساتىن قۇرۋى جولىندا تەڭگە كٶتەرگەن جٷكتٸ ەشتەڭەمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدٸ. 1993 جىلدىڭ 15 قاراشاسىندا قازاق ەلٸ رۋبلگە قۇرىلعان ەكونوميكانى تەرك ەتٸپ, تەڭگە قولىنا تيگەندە تولقىماعان جان از.

بٸراق انداعايلاعان ەلەمدە, پايىزعا شاققاندا ٶز ۇلتىنىڭ ادامدارى ازشىلىقتاعى جاڭادان عانا تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاعان جاس مەملەكەت ٷشٸن وعان بارۋ اۋاداي قاجەتتٸلٸك ەكەنٸ انىق ۇعىنىلعانمەن, بۇل تەۋەكەلٸ مول قادام بولاتىن. ەل تاريحىنداعى تاعدىرلى سەتتە ماڭدايىنا ۇلتتىق بانكتٸڭ العاشقى تٶراعالىعىن بۇيىرتقان ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قارجىگەر عالىم باينازاروۆ تاريحىمىزدىڭ سول بٸر ايشىقتى سەتٸن ەسكە تٷسٸرەدٸ.

– بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ەرتەڭگٸ تاريح ەكەندٸگٸنە شٷبە جوق. الايدا كٶپ جاعدايدا وعان مەن بەرٸپ, باجايلاپ جاتپايتىنىمىز تاعى راس. ال ٶتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگٸزۋ جٶنٸندە جۇمىس باستالعاندا سٸزدەر ەل ٷشٸن ناعىز تاريحي ٸستەردٸڭ باسى-قاسىندا جٷرگەندەرٸڭٸزدٸ ايقىن ۇعىندىڭىزدار. سوندىقتان مويىنعا ارتىلعان جٷكتٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ دە بٶلەكشە بولعان شىعار?

– ەرينە, اراعا قانشا جىلدار تٷسٸپ, سىناپتاي سىرعىعان ۋاقىت ٶز ىرقىنا باعىندىرىپ, تەڭگەنٸڭ تاريحقا جول سالعانىنا قانشاما مەزگٸل ٶتٸپ كەتسە دە ول كٷندەر دە, سول ٸستٸ بٸرگە اتقارىسىپ, ىستىق-سۋىعىنا كٶنٸپ, تىنباي ەڭبەك ەتكەن جانداردىڭ بارلىعى دا كٷنٸ كەشەگٸدەي كٶز الدىمدا. جىلجىپ ٶتكەن ۋاقىت بيٸگٸنەن قاراعاندا دا, سول كەزەڭمەن ٶلشەگەندە دە تەڭگەنٸ ەلٸمٸزدٸڭ تاريحىنان بٶلٸپ الىپ قاراي المايتىنىمىز انىق, ونىڭ قاجەتٸ دە جوق. ال تەڭگەنٸڭ ٶمٸرگە كەلۋٸ – تاريحي وقيعا. تەڭگەمٸز – ەكونوميكانىڭ باسقارۋ قۇرالى. سوندىقتان سول كەزەڭدە حالىقتىڭ باسىنان ٶتٸپ جاتقان جاعدايدى, تۇرمىسىنىڭ دەڭگەيٸن, ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق حال-احۋالىن قوسىپ قاراستىرىپ قانا تەڭگەنٸڭ تۋۋى جايلى ايتا الامىز.

1985 جىلدان بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا توقىراۋ باستالدى. مۇنايدىڭ حالىقارالىق نارىقتاعى قۇنى 10 دوللارعا دەيٸن تٷسٸپ كەتتٸ. وسىعان بايلانىستى وداق كٶلەمٸندە تولىپ جاتقان ەكونوميكالىق رەفورمالار جٷرٸپ جاتتى. ال بانك سالاسىنداعى رەفورمالار 1987 جىلى باستالدى. سول كەزدە مەملەكەتتٸك بانكتەن بٶلٸنٸپ, تٷرلٸ سالا ٷشٸن قاجەتتٸ دەگەن بانكتەر قۇرىلىپ, قازاقستاننىڭ اگروبانكٸ, ەلەۋمەتتٸك جيناق بانكٸ, قۇرىلىس بانكٸ, بۇرىنعى سىرتقىەكونومبانك نەگٸزٸندە «ەلەم» بانكٸ تەرٸزدٸ تٷرلٸ مەملەكەتتٸك بانكتەر ٶمٸرگە كەلدٸ.

1991 جىلى جەلتوقساندا ٷش سلاۆيان مەملەكەتٸ قول قويعان بەلوۆەجە كەلٸسٸمٸنەن كەيٸن كەڭەس وداعى قۇلادى, جاڭا دەۋٸر باستالدى. دەگەنمەن, كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەلمەستٸڭ كەمەسٸنە وتىرىپ, ٶز نەپاقاسىن تاۋىسقانىمەن, بٸز مەسكەۋگە جالتاقتاپ, ولاردىڭ اقشاسىنا بايلانعان, تۇساۋلى اتتاي كٸبٸرتٸك كٷيدە بولاتىنبىز. ونىڭ ٷستٸنە, ەكونوميكالىق تۇرعىدان 1985 جىلى كٷشەيە تٷسٸپ وداقتىڭ قۇلاۋىنا ەكەلگەن داعدارىستىڭ اۋىر كەزەڭدەرٸ دە ٶتٸپ جاتتى.

جالپى بٸز تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ 25 جىلى ٸشٸندە ٷش ەكونوميكالىق داعدارىستى باسىمىزدان كەشٸردٸك. 2008 جىلى باستالعان سونىڭ سوڭعىسى ەلٸ جالعاسۋ ٷستٸندە. ال بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸك جارييالاعاننان كەيٸنگٸ 1991-1993 جىلدارعا جالعاسقان داعدارىس سونىڭ ەڭ بٸر اۋىر تۇسى ەدٸ. مٸنە, وسى كەزەڭدەر ەلەمدەگٸ ٶزگە مەملەكەتتەرگە وڭاي تيمەي جاتقاندا, كەرەگەسٸن ەندٸ عانا جايامىن دەگەندە جەل تۇرىپ, شاڭىراعىن تٸكتەۋگە مۇرشا بەرمەيتٸندەي جاعداي دەل بٸزدٸڭ باسىمىزدا بولدى.

ەلٸ ەسٸمدە 1992 جىلدىڭ 17 قاڭتارى كٷنٸ مەن ۇلتتىق بانكتٸڭ تٶراعاسى بولىپ تاعايىندالدىم. كٷن تەرتٸبٸنە سول كەزدٸڭ ٶزٸندە بارىنشا ٶتكٸر بٸرنەشە مەسەلە شىقتى. ۇلتتىق بانكتٸ شىن مەنٸندە قايتا قۇرۋ قاجەتتٸگٸ تۋعانى ايقىن ەدٸ. سونىڭ العاشقىسى دەربەس اقشا-قاراجات ساياساتىن جاساپ, تەۋەلسٸز بانك جٷيەسٸن قۇرۋ بولسا, ەكٸنشٸسٸ – وسىعان وراي ۇلتتىق ۆاليۋتا شىعارۋ, ٷشٸنشٸسٸ, اقشا-قاراجات مەسەلەسٸنە بايلانىستى جاڭا ينفراقۇرىلىم جاساۋعا نەگٸزدەلدٸ. ال وسى ماقساتتاردى ٶمٸرگە كەلتٸرۋ ۇشى-قيىرى جوق, اۋقىمى ٶتە كەڭ, كٶپ ۋاقىتتى كەرەك ەتەتٸن شارۋالار بولاتىن, بٸراق بٸزگە ولاردى تەز ارادا جاساۋ قاجەت ەدٸ.

كەڭەستٸك بٸرتۇتاس ەكونوميكالىق جٷيەدەگٸ بايلانىستار بىرت-بىرت ٷزٸلٸپ, بالاپان – باسىنا, تۇرىمتاي – تۇسىنا دەگەندەي, سول بٸر كەزەڭدەردە ٶزٸمٸزدٸڭ اقشامىز دا جوق, كٸسٸدەگٸنٸڭ كٸلتٸ اسپاندا دەمەكشٸ, رەسەيگە قاراپ جالتاقتاپ وتىراتىنبىز. قازاقشا ايتقاندا اقشانىڭ قۇلپى دا, كٸلتٸ دە سولاردىڭ قولىندا ەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە رەسەي پرەزيدەنتٸ بوريس ەلتسين ەگور گايدار باستاعان بٸر توپ جاس ەكونوميستەرگە ٷمٸت ارتىپ, ٷكٸمەت تٸزگٸنٸن سولاردىڭ قولىنا ۇستاتتى. ولار بولسا, باعانى ەركٸنە جٸبەرە سالدى. سۇراپىل ينفلياتسييا داۋىلى كٶتەرٸلٸپ, تۇتىنۋ باعاسىنىڭ ٶسۋ دەڭگەيٸ 1991-1993 جىلدارى 5573 پايىزعا جەتٸپ, بار-جوعى ٷش جىلدىڭ ٸشٸندە باعا 55 ەسەگە ٶسٸپ كەتتٸ. بۇل ەڭ كەرەمەت دەگەن كەسٸپورىنداردىڭ ٶزٸ كٶتەرە المايتىن سوققى بولاتىن, جالپى ەكونوميكاعا جالپىلاما بانكروتتىق قاۋٸپ تٶندٸ.

مٸنە, وسىعان بايلانىستى كەلەسٸ ٷلكەن مەسەلە – ەكونوميكانىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جەنە ٶندٸرٸستٸك ەلەۋەتٸن ساقتاپ قالۋ مٸندەتٸ تۇردى. بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ, ول ۋاقىتتا بٸزدە التىن-ۆاليۋتا قورى, ۇلتتىق قور جوق بولاتىن, ٷكٸمەت قاۋقارسىز, بيۋدجەت دەفيتسيتتٸ, ال ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بانكتەر قاراجاتى ماردىمسىز, حالىقارالىق اقشا نارىعى بٸزدەر ٷشٸن جابىق ەدٸ. وسىنداي جاعدايدا ۇلتتىق بانكتەن باسقا ەكونوميكاعا كٶمەك بەرەتٸن سالا قالمادى. ۇلتتىق بانك ٶزٸنٸڭ زاڭدى فۋنكتسييالارىن پايدالانىپ, دەربەس كرەديت ساياسات ۇستا­نى­مىن ٸسكە اسىرىپ, ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بانكتەر ارقىلى ٸرٸ ٶندٸرٸس ورىندارىنا, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارناۋلى دەرەكتيۆتٸ كرەديتتەر بەرٸپ, ەكونوميكانىڭ نەگٸزٸن, الداعى رەفورمالار ٷشٸن ونىڭ ەلەۋەتٸن ساقتاپ قالۋ شاراسىنا ٷلكەن ٷلەس قوستى.

جوعارىدا ايتىپ ٶتكەنٸمدەي, داعدارىستىڭ قايسىسى دا جاقسى ەمەس, ال كەڭەس ٶكٸمەتٸ قۇلاعان سوڭ بولعان داعدارىستى كەيٸنگٸلەرٸمەن تٸپتٸ سالىستىرۋعا دا كەلمەيتٸن. ٶيتكەنٸ, 1990 جەنە 95-شٸ جىلدار ارالىعىندا بٸز ەكونوميكانىڭ 42 پايىزىنان ايرىلدىق. ٶندٸرٸس ورىندارىنىڭ 52 پايىزى توقتاپ قالدى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ 49 پايىزى جوعالدى. مٸنە, وسىنىڭ سالدارىنان مىڭداعان ادام جۇمىسسىز قالدى, حالىقتىڭ كٷنكٶرٸس جاعدايى اسا تٶمەندەپ كەتتٸ. جاندەرمەن, قىسىلتاياڭ شاق. بٸزدٸڭ ٷكٸمەت قالايدا رۋبل ايماعىندا قالۋعا ۇمتىلىپ, 1992 جىلدىڭ باسىنان 1993 جىلدىڭ قازان ايىنىڭ سوڭىنا دەيٸن رەسەيمەن جاڭا رۋبل ايماعىن قۇرامىز دەگەن ماقساتپەن كٶپتەگەن كەلٸسٸمدەر جاساستى. بٸراق مۇنىڭ بارلىعىنىڭ ۋاقىتشا ەكەنٸ, ٶز ۆاليۋتامىزدىڭ قاجەتتٸگٸنٸڭ تۋىندايتىنى باسى اشىق مەسەلە-تۇعىن.

سول كەزدە بانك پرەزيدەنتكە ەمەس, جوعارعى كەڭەسكە باعىناتىن. پرەزيدەنتتٸك ينستيتۋتتىڭ ەندٸ عانا ورناپ جاتقان كەزٸ. 1992 جىلدىڭ باسىندا مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەندٸرۋگە دايارلىقتى ٶتە قۇپييا تٷردە باستاۋ كەرەكتٸگٸ تۋرالى مٸندەت قويدى. شىنىندا, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ جاعدايىن ٶزگەلەرمەن سالىستىرۋعا مٷلدەم كەلمەيتٸن. قازاقستان اۋماعىندا اتوم قارۋىمەن جاراقتالعان رەسەي ارميياسى, ولاردىڭ ەسكەري 12 رەسەيلٸك بانكٸسٸ, بايقوڭىردا رەسەيلٸك عارىش ايلاعى تۇردى. ەگەر بٸز بالتىق بويىنداعى ەلدەر سەكٸلدٸ كسرو-دان قالعان مۇرانى تەگٸس بٶلەمٸز دەسەك, ونىڭ سوڭى نەمەن اياقتالاتىنى دا بەلگٸسٸز… سوندىقتان وسىنداي شەتٸن مەسەلەلەردٸ ەسكەرە وتىرىپ, جۇمىستى ٶتە قۇپييا تٷردە جٷرگٸزۋ قاجەتتٸگٸنە بايلانىستى قۇپييا ەكٸ جارلىق شىعىپ, ونى مەن اقپاراتتىڭ تارالماۋى ٷشٸن ۇلتتىق بانكتە ساقتاۋ جايىندا ۇسىنىس ايتىپ ەدٸم, پرەزيدەنت قولداپ, تٷپنۇسقا جارلىق بٸزدە ساقتالدى.

– بۇل ەندٸ العاشقى دايارلىق سەتتەر عوي. ال جۇمىس قالاي جٷردٸ?

– تەڭگەنٸ ەنگٸزۋ جۇمىسىنا دايارلىقتى باستاپ كەتتٸك. ول كەزدە بٸزدە اقشا باسىپ شىعاراتىن ٶندٸرٸس تە, نە جۇمىستى باستايتىن جەتكٸلٸكتٸ اقشا دا جوق, بانك سالاسىنىڭ بٸلٸكتٸ ماماندارىنىڭ جالاقىلارى جوعارى ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بانكتەرگە كەتٸپ قالعاندىعىنان قاجەتتٸ ماماندار جەنە جوق, الايدا, ەشتەڭەمٸز جەتپەي جاتسا دا جۇمىس ٸستەۋ كەرەك بولدى. سوندىقتان, ەڭ بٸرٸنشٸ ماقسات تەڭگەنٸ شىعارۋ كەرەك, ودان كەيٸن تەڭگەنٸڭ باعامىن ايقىندايتىن باسقا دا مەسەلەلەردٸ, ينفراقۇرىلىمداردى قۇرۋ قاجەتتٸگٸ ٶتە ٶزەكتٸ بولدى. قور رىنوگىنىڭ بٸر تارماعى ەلەكتروندى بيرجا اشۋ, بانكنوت جاسايتىن فابريكانى, تەڭگە سارايىن اشۋ, التىن جەنە ۆاليۋتا قورىن جاساۋ مەن ونى ساقتايتىن مەملەكەتتٸك ساقتاۋ قويماسى قاجەتتٸگٸ انىق ەدٸ. وسىلايشا ەڭ الدىڭعى كەزەككە شىعاتىن 5 مەسەلەنٸڭ تۇرعانى ايقىندالىپ, ولاردى شەشۋ جولدارى ٸزدەستٸرٸلدٸ. ال بۇلارسىز تەڭگەنٸ ەنگٸزۋگە مٷلدە بولمايتىن. جوعارىدا ايتقانىمداي, قول قىسقا, قاراجات از. سوندىقتان بٸز تەڭگەنٸ ەنگٸزۋ مەسەلەسٸندە ٷلكەن جوسپار جاسادىق.

الدىمەن قايتا قۇرۋدى ۇلتتىق بانكتٸڭ ٶزٸنەن باستاپ, التىن مەن كٷمٸستٸڭ رەزەرۆٸن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن ونى قازىپ الۋدان باستاپ ساتۋدى مونوپولييالاپ, بۇل كەسٸپورىندارعا ارناۋلى كرەديت بەردٸك. ول كەزدە ەلٸمٸزدە جىلىنا 6 تونناداي التىن, 650-700 تونناداي كٷمٸس شىعارىلاتىن. كەڭەس وداعى ورتالىقتان قارجىلاندىرىپ كەلە جاتقان بۇل كەسٸپورىن بايلانىستار ٷزٸلگەندە ابدىراپ قالسا كەرەك, بٸزبەن جۇمىسقا قۋانا كەلٸستٸ. سودان التىن شىعاراتىن كەسٸپورىندارمەن شارت جاساسىپ, ودان لوندونداعى روتشيلد بانكٸمەن تٸكەلەي بايلانىس ورناتىپ, التىن مەن كٷمٸستٸڭ كٷندەلٸكتٸ باعامىن بٸلە وتىرا قيمىلداۋعا كٸرٸستٸك.

بۇل جەردە بٸر نەرسەنٸ ايتا كەتكەن جٶن. ۇلتتىق التىن مەن كٷمٸس ٶندٸرٸسٸندە بانك ٶزٸ پايدا تاپپاسا دا سولاردى قۋاتتاندىرۋعا كٷش سالدى. بٸز سول شىققان التىن-كٷمٸستٸڭ حالىقارالىق باعامىنىڭ 95 پايىزىن كەسٸپورىنعا بەرٸپ, ٶزٸمٸزدە تەك 5 پايىزىن عانا قالدىردىق. ونىڭ ٶزٸ سوعان قاجەتتٸ شىعىنداردى جاۋىپ وتىرۋعا جۇمسالدى, بٸراق وسىنىڭ ارقاسىندا ەلٸمٸزدٸڭ التىن-كٷمٸس قورى كٷشەيدٸ, اقشالاي رەسۋرس جەنە شەتەلدٸك ۆاليۋتا پايدا بولدى. بٸز العاش رەت تسيۋريحتەگٸ بانككە 40 تونناداي كٷمٸس ساتتىق, سول جەردەن ەڭ العاش تەۋەلسٸز ەل رەتٸندە تۇڭعىش رەت قارىم-قاتىناس ورناتتىق, ۆاليۋتالىق ەسەپشوت اشتىق. وسىلايشا حالىقارالىق بانك جٷيەسٸنە ينتەگراتسييانى باستاپ كەتتٸك.

– بۇل سوندا قاي جىل?

– 1992 جىل. وسى جىلى بٸز اقش, اۆسترييانىڭ, فرانتسييانىڭ, ۇلىبريتانييانىڭ, بەلگييانىڭ, جاپونييا مەن سينگاپۋردىڭ ورتالىق بانكتەرٸمەن, جەنە شۆەيتساريياداعى يۋبس, «كرەديت سيۋسسي» بانكٸلەرٸ, ۇلىبريتانيياداعى روتشيلدەر بانكٸمەن دە بايلانىس ورناتتىق. بٸزگە كەرەكتٸ مامانداردى وسى بانكتەردٸڭ كٶمەگٸمەن دايارلاي باستادىق. 3 اي, 6 اي, 1 جىلعا وقىپ كەلگەن مامانداردى جەنە بٸزدەن ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بانكتەرگە كەتٸپ قالعان بانك قىزمەتكەرلەرٸن قايتارۋ ٷشٸن جالاقىنى ٶسٸرۋ قاجەت بولدى دا, جالاقىنى كٶتەرۋگە جۇمىس جاسادىق. سٶيتٸپ, جالاقىنى 3 ەسەگە كٶبەيتتٸك جەنە ونى بيۋدجەتتٸڭ ەسەبٸنەن ەمەس, ٶزٸمٸز تاپقان تابىستان كٶتەردٸك. وسىلايشا بۇرىنعى كەتٸپ قالعان جاقسى ماماندار قايتىپ ورالدى, ٶيتكەن سەبەبٸ, كٷنبە كٷن بٸزدە بۇرىن بولماعان جاڭا نارىقتىق تەتٸكتەر يگەرٸلٸپ, جۇمىسقا ەنگٸزٸلٸپ, شەتەلدەن دەلەگاتسييالار كەلٸپ, ەلەمدٸك قارجى ەلەمٸندە قانداي جاڭالىقتار بولىپ جاتىر, نارىقتىڭ جايى قالاي, بەرٸن بٸلٸپ, قايناپ جاتقان قازاننىڭ باسى-قاسىندا بولۋ شىنىمەن قىزىق ەدٸ.

تەڭگەنٸ قالاي شىعارامىز, ونىڭ جالپى اتى, تٷرٸ, نومينالدارى قالاي بولادى دەگەن ويمەن ەلەمدٸك تەجٸريبەنٸ زەردەلەپ, دٷنيە جٷزٸندەگٸ بانكنوتتار جارييالانعان بٸزدٸڭ ارحيۆتەن بٸر مىقتى كٸتاپ (فوليانت) تاپتىق, وسى مەسەلەدە شەتەلدٸڭ بانكتەرٸمەن, الماتىداعى ديزاين ورتالىعىمەن بايلانىسقا شىقتىق. بۇل جەردە ٶزٸمٸزدە اقشا باسىپ شىعارا المايتىنىمىز ايقىن بولدى, سوندىقتان بٸرٸنشٸ كەزەكتە بانكنوت شىعاراتىن بٸرنەشە فابريكالاردى شاقىردىق. اقش, فرانتسييا, جاپونييا, يسپانييا, گەرمانييا, ۇلىبريتانييانىڭ فابريكالارى كەلدٸ.

ول ۋاقىتتا ەلٸمٸزدە ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى بولاتىن, وندا مىقتى عالىم, ٶتە تەجٸريبەلٸ قارجىگەر, جان-جاقتى مامان ەرٸك اسانباەۆ جەنە جوعارعى كەڭەستٸڭ ەكونوميكالىق رەفورما, بيۋدجەت جەنە قارجىلاندىرۋ مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى ساۋىق تەكەجانوۆپەن اقىلداسا كەلە, اسا ەيگٸلٸ بانكنوت شىعاراتىن كومپانييالاردان اۋلاقتاي تۇرايىق, جاريياعا شىعىپ كەتەر دەپ «حارريسون جەنە ونىڭ ۇلدارى» اتتى كٸشٸگٸرٸم بولعانىمەن, جوعارى تەحنولوگييالىق قۋاتى بار كومپانيياعا تاڭداۋ تٷستٸ.

– مەرەگە جەتەر جارىس جولى ايقىندالدى دەيسٸز عوي…

– قا­زاقستان ۇلتتىق بانكٸ ۇجىمى­نىڭ ٸسكەرلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا بانكتٸڭ ٶز كٸرٸسٸ ەسەبٸنەن 1993 جىلدىڭ 1 شٸلدەسٸنە ­دەيٸن اقشا نارىعى نى­سان­دارىنىڭ بارلىق ينف­راقۇرى­لىمى قۇرىلىپ, جۇمىستار تولى­عى­مەن اياقتالدى. ولار: ەلەكت­رون­دى ۆاليۋتا بيرجاسى, تەڭگە (مونەتا) سا­رايى, بانكنوت فابريكاسىنىڭ بٸ­­رٸنشٸ كەزەڭٸ, التىن ۆاليۋتا قو­رى, مەملەكەتتٸك ۆاليۋتا قورى مەن قىمبات باعالى مەتالداردى ساقتاۋ قويماسى, قازاقستاننىڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى تٶلەم جٷيەسٸ بولاتىن.

– تەڭگەنٸڭ ديزاينى قالاي تاڭدالدى?

– تەڭگەنٸڭ ديزاينى تۋرالى ويلانعاندا ولار: «بٸزگە ەشقانداي قيىندىق جوق, ارنايى ديزاين توبى بار, اقشاسىن تٶلەسەڭٸزدەر بولدى», دەدٸ. بٸراق ەسەپتەپ قاراساق, ديزاينعا تٶلەيتٸن اقشا تەڭگەنٸ شىعارۋعا جۇمسايتىن شىعىننىڭ 30-40 پايىزىن قۇراپ, تىم قىمباتقا تٷسەدٸ ەكەن. سوندىقتان ويلاسا كەلە, بٸزدە دە تالانتتى سۋرەتشٸلەر بار ەمەس پە, سولاردىڭ قابٸلەتٸن نەگە پايدالانبايمىز دەگەن ۇيعارىم جاسالدى.

سودان الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى ٷكٸمەتتٸك ساياجايلاردىڭ بٸرٸن الىپ, ديزاينەر تيمۋر سٷلەيمەنوۆ باستاعان 7-8 ادامدى 2 ايعا كٸرگٸزٸپ: «سەندەر وسى جەردەن ەشقايدا شىقپايسىزدار, ۇزاق ٸسساپاردامىز دەپ وتباسىلارىڭىزعا ايتىڭىزدار», دەپ بارلىق قاجەتتٸلٸكتەرمەن قامتاماسىز ەتٸپ, نە كەرەگٸن ۋاقىتىندا جەتكٸزٸپ تۇردىق. تاپجىلماستان سول جەردە وتىرىپ 2 ايدىڭ ٸشٸندە ولار تەڭگەنٸڭ 4 نۇسقاسىن جاسادى. بٸرٸنشٸسٸ – ويۋ-ٶرنەك, ەكٸنشٸسٸ – اقش دوللارى تەرٸزدەس, جاسىلداۋ بولىپ كەلگەن, ٷشٸنشٸسٸ – پورترەتتەر, تٶرتٸنشٸسٸ – زاماناۋي شىققان. ساياجايعا بارىپ پورترەتتٸك نۇسقانى تاڭداپ الىپ, 7 نوميناتسيياعا ەسكيز دايارلاۋعا تاپسىرىس جاسادىق. ۆاليۋتانىڭ اتى كەرەك بولدى.

– سٶيتٸپ, ۆاليۋتامىزعا ات كەرەك بولعان شىعار. تەڭگە دەگەن اتاۋعا قالاي توقتام جاسالدى?

– ۆاليۋتا شىعارۋ قاجەت دەپ تاريحتى اقتارعاندا, بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدە بولعان تٷركٸ نەسٸلدٸ مەملەكەتتەردٸڭ اقشاسى بولعانىن, ولاردىڭ مەتالدان قۇيىلعان اقشالارى تەڭگە اتالعانىن بٸلدٸك. ورىستىڭ «دەنگي» دەگەن سٶزٸنٸڭ تٷبٸرٸ دە وسى. ارحەولوگتار ەڭ ەجەل­گٸ اقشا بەلگٸلەرٸن وتىرار, تاراز, تٷركٸستان, بالاساعۇن جەنە قازاقستاننىڭ تاعى باس­قا دا كٶنە قالا­لارىن قازۋ بارىسىندا تاپقان. دەمەك, بٸزدٸڭ تاريحىمىز ٷشٸن تەڭگە اتاۋى – تٶل دٷنيە. دەگەنمەن, ۇسىنىستار كٶپ ايتىلدى, «سوم», «التىن» دەگەندەردٸڭ دە ۋەجدەرٸ تىڭدالدى.

بٸر كٷنٸ ولجاس سٷلەيمەنوۆ بانككە كەلدٸ. ول كٸسٸ: «بٸلەمٸن مەن سەندەردٸڭ قاراپ وتىرماعاندارىڭىزدى, بٸردەڭە ويلاستىرىپ جاتقان بولۋلارىڭ كەرەك. ەگەر ونداي نيەت تابىلىپ جاتسا, ۇلتتىق ۆاليۋتاعا سۇرانىپ تۇرعان «تەڭگە» اتاۋى عوي», دەسٸن. ونسىز دا وسىنداي ۇيعارىمعا جاقىن بٸزدەرگە ول كٸسٸنٸڭ ايتقانى تٸپتەن جىلى تيدٸ. سودان بەرٸمٸز ەلباسىنا كٸرٸپ, ەزٸرلٸكتٸڭ قانداي دەڭگەيدە ەكەنٸن, نە ٸستەلٸپ, نە قويعانىن باياندادىق.

پرەزيدەنت «تەڭگە» دەگەن ۇسىنىستى دۇرىس كٶردٸ. سودان سوڭ پورترەتتەرگە كەلگەندە بٸز جاڭا عانا تەۋەلسٸزدٸگٸن العان ەلمٸز, بٸزدٸ, تٸپتٸ, ٶزگەلەر ساياسي كارتادان دا تابا المايدى, سوندىقتان, ەڭ بٸرٸنشٸ نومينال ەڭ تانىمال, ەلەم بٸلەتٸن قازاق بولۋى تيٸس دەدٸ. سوندىقتان نەگٸزگٸ ۆاليۋتا 1 تەڭگەگە ەۋروپاعا اريستوتەل مەن سوكراتتى قايتا تانىتقان, ەلەمدٸك عىلىمدا تانىمال تۇلعا ەل- فارابي بابامىز تۇرسىن دەگەن ۇيعارىم جاسالدى.

ەسكيزدەر دايىن بولعانىمەن, ولاردىڭ بارلىعى ٶنەركەسٸپتٸك تۇرعىدا ەمەس, قارابايىر جۇمىستىق نۇسقا ەدٸ, ەندٸ ونىڭ ەلەكتروندىق تٷرٸ جەنە مەتالدان قۇيىلعان قالىبى, جاساندى جاساۋ جولدارىنان قورعاۋ تەرٸزدٸ كٶپ جۇمىستارى كٷتٸپ تۇرعان ەدٸ. سودان 7-8 ديزاينەر, سۋرەتشٸدەن تيمۋر سٷلەيمەنوۆ, حايروللا قابجەلەلوۆ, مەڭدٸباي الين, اعىمسالى دٷزەلحانوۆ قالدىرىلىپ, قابجەلەلوۆ, الين جەنە دٷزەلحانوۆ ٷشەۋٸ لوندونعا اتتاناتىن بولدى. سودان قابجەلەلوۆ لوندوننان تەلەفون شالىپ تۇر, فابريكانىڭ ديزاينەرلەرٸمەن جۇمىس ٸستەۋ ٷشٸن ۇلتتىق بانكتەن ارنايى ادام كەلسٸن, نەمەسە ماعان ٶكٸلدٸك بەرمەسەڭٸزدەر, شارۋانى شەشۋ قيىن, دەپ. سٶيتٸپ, ارنايى جەدەلحات سالىپ, ح.قابجەلەلوۆ ۇلتتىق بانكتٸڭ ٶكٸلٸ دەپ سٶيلەۋ قۇقىعى بەرٸلٸپ, ديزاينگە قاجەتتٸ ٶزگەرٸستەر ەنٸپ, تەڭگەمٸزدٸڭ ٶندٸرٸستٸك تٷرٸ جاسالدى, 1992 جىلى جەلتوقسان ايىندا تەڭگەگە قول قويىلىپ, ول ٶندٸرٸسكە جٸبەرٸلدٸ.

– شىققان تەڭگەنٸ ەلگە جەتكٸزۋ, بٷكٸل رەسپۋبليكاعا تاراتۋ قالاي جٷرگٸزٸلدٸ? جەنە ونىڭ ٶتە قۇپييا تٷردە ٶتۋٸنە قالاي قول جەتتٸ?

– نەگٸزٸ, وسىعان دەيٸنگٸ جۇمىستاردىڭ بارلىعى ٶتە قاتاڭ قۇپييا جاعدايدا جٷرگٸزٸلدٸ. بٸراق تەڭگە نومينالدارىن بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ باسقارما وتىرىسىندا بەكٸتۋٸمٸز كەرەك بولدى جەنە بارلىعىنا مۇنىڭ مەملەكەتتٸك قۇپييا ەكەندٸگٸ ەسكەرتٸلگەنٸنە قاراماي, قالاي دەگەندە دە بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە اقپارات ٷكٸمەتكە جەتٸپ, ەندٸ ولار تەڭگە باسۋعا ەكٸنشٸ بٸر كومپانييانى ۇسىندى. سٶيتٸپ, ٷكٸمەتپەن شيەلەنٸسكە بارماۋ ٷشٸن تاپسىرىستى ەكٸگە بٶلٸپ, تەڭگەنٸ باستىراتىن بولدىق. بۇل جەردە كومپانييالاردىڭ تەحنولوگييالارىنىڭ ەكٸ تٷرلٸلٸگٸنەن قوسىمشا قيىندىقتار دا تۋدى. ەيتەۋٸر نە كەرەك, سولاردىڭ بارلىعى رەتتەلٸپ, ناۋرىزدىڭ اياعىنا قاراي تەڭگە باسىلىپ بولدى. ونان كەيٸنگٸ 2 اي ٸشٸندە تەڭگەنٸ لوندوننان تاسىدىق.

بۇل جەردە دە بٸرنەشە مەسەلە شىقتى. بٸرٸنشٸدەن, ول قازاقستاننىڭ ۇشاعى بولۋى جەنە ەكيپاجدىڭ اعىلشىنشا بٸلۋٸ, سوسىن ونىڭ ەش جەرگە قونباي تۋرا ەلگە ۇشىپ كەلۋٸ كەرەك بولدى. اينالا ٸزدەپ, مەنٸڭ ورىنباسارىم تۇرسىنوۆ ەكيپاج جاساقتاپ, اعىلشىنشا بٸلەتٸن 2 كوماندير تاۋىپ, ۇشاقتىڭ ورىندىقتارىن جاتقىزىپ, كونتەينەرلەر سالىپ, قارۋ-جاراعى بار ينكاسساتورلاردى وتىرعىزىپ, تاراز قالاسىندا جەنە سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا ەكٸ قويمامىزعا تەڭگە تاسىلدى. ول ٶزٸ سىرتىنان ەشتەڭە بايقالمايتىن جەر استىنداعى بۋنكەر بولاتىن, سوعان تاسىپ الىنعان سوڭ, ەلٸپتٸڭ ارتىن باعىپ ٷن-تٷنسٸز وتىردىق. تەڭگەمٸز تىعۋلى جاتا بەردٸ. جازدىڭ ورتاسىندا (1993 جىلعى 26 شٸلدە) رەسەي ٶز ۆاليۋتاسىن ەنگٸزدٸ, بۇرىنعى كسرو شەكپەنٸنەن شىققان ەلدەر ٸشٸندە قازاقستان مەن تەجٸكستان, ارمەنييا عانا بۇرىنعى اقشامەن قالدىق. قىركٷيەكتٸڭ 26-سىندا رەسەي 1961-63 جىلدارى شىعارىلعان كەڭەستٸك ۆاليۋتا اقشا بولىپ ەسەپتەلمەيتٸنٸ جٶنٸندە مەلٸمدەمە جاسادى.

سودان مەملەكەتتٸك كوميسسييا قۇرىلىپ, 17 كٷندەي جۇمىس ٸستەپ, تەڭگەنٸ اينالىمعا قوسۋ جٶنٸندە نەگٸزگٸ ٷش قۇجات دايىندادىق. پرەزيدەنتتٸڭ تەڭگەنٸ اينالىمعا ەنگٸزۋ تۋرالى جارلىعى, حالىققا ارناۋ سٶزٸ تەڭگەنٸ ەنگٸزۋ جەنە ونىڭ تەرتٸبٸ جايىندا…

– وسى جەردە تەڭگەنٸڭ جوعارىدا ايتىلعان قويمالاردان ەلٸمٸزدٸڭ باسقا قالالارىنا, بانكتەرگە قالاي جەتكٸزٸلگەنٸن ايتا كەتسەڭٸز ارتىق بولماس.

– 12 قاراشانى مەن «اقشانى ەن­گٸزۋ كٷنٸ» دەپ جارييالادىم. جيىر­ما كٷنگە جەتەر-جەتپەس ۋاقىت قالدى. اقشانى قۇپييا تٷردە بارلىق اۋداندارعا, بار­لىق بانكتەرگە جەت­كٸزۋ جۇمىسى سەگٸز كٷننٸڭ ٸشٸندە ات­قا­رىلىپ شىقتى. بەلكٸم, دٷنيەجٷزٸن­دە جاڭا اقشانى ەنگٸزۋ تاپ وسىنداي جىلدام, ەرٸ تابىستى جٷزەگە اسى­رىلعان جوق تا شىعار. 1993 جى­لى 1 قاراشادا ۇلتتىق بانكتٸڭ وبلىستارداعى فيليالدارىنا «ح» كٷنٸ اشىلادى دەگەن قۇپييا كون­ۆەرتتەر جەتتٸ…

سٶيتٸپ, 15, 16, 17 قاراشا كٷندەرٸ بۇرىنعى سوم دا, تەڭگە دە اينالىمدا قاتار جٷرٸپ, 18 قاراشادان تەك تەڭگە جٷرەتٸن بولدى. ايىرباستاۋ باعامىن انىقتاۋعا كەلگەندە بٸز بۇرىنعى اقشانىڭ ەلسٸزدٸگٸنە بايلانىستى 1 تەڭگەنٸ 1000 رۋبلگە باعالاۋدى ۇسىنىپ ەدٸك, ٷكٸمەت جاعى تاعى وتىرىپ الدى. جوق, بۇل ٶتە ٷلكەن, 500 جاساۋ كەرەك دەپ. بٸراق مۇنىڭ سالقىنى, كەرٸ ەسەرٸ بولىپ, 2-3 جىلدىڭ ٸشٸندە تەڭگەنٸڭ باعامى 20 ەسەگە تٶمەندەپ كەتتٸ.

حالىق تەڭگەنٸ شىن قۋانىشپەن قارسى الدى, ديزاينى دا كٶڭٸلدەن شىقتى, ساپاسى دا جاقسى, قورعالۋى جاعىنان 12 ەلەمەنتپەن سول كەزدەگٸ ەڭ مىقتى نەمٸس ماركاسىنا پاراپار شىقتى.

– تەڭگەنٸڭ ەنۋٸمەن سول كەزدە ەل ەكونوميكاسىنا ٷلكەن ٶزگەرٸستەر ەندٸ ەمەس پە?

– ەرينە, ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمى دا, بانك جٷيەسٸ دە ٷلكەن ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرادى. وسىعان بايلانىستى ەكونوميكانىڭ كرەديتتەۋ كٶرسەتكٸشٸ (كوەففيتسيەنتٸ), مىسالى, 1990-91-92 جىلدارى 50-80 پايىزعا دەيٸن بولسا, 1995-96 جىلدارى 5-2 پايىزدان اسپاي قالدى. ەكونوميكاعا كٷش بەرۋ, قارجىلىق قولداۋ جاساۋ, نەسيە بەرۋ مەسەلەلەرٸندە كٶپ ٶزگەرٸستەر, باسقاشا كٶزقاراستار پايدا بولدى. بٸرتە-بٸر­تە گيپەرينفلياتسييانى اۋىز­دىق­تاۋ­عا مٷمكٸندٸك تۋدى. 1998 جىلعا قا­راي ەكونوميكادا ٶسٸم ايقىن باي­قالدى.

ۋاقىت بٸر ورىندا تۇرمايدى, ٷشٸنشٸ كەلگەن داعدارىس جالعاسۋ ٷستٸندە. سوڭعى 3 جىل ٸشٸندە تەڭگە 3 رەت دەۆالۆاتسييانى باسىنان ٶتكەردٸ. قالاي بولعاندا دا ەندٸ تەڭگەنٸ تۇراقتاندىرۋ مٸندەت. بٸز ٶتپەلٸ ەكونوميكادا تۇرعاندىقتان, قارجى, كرەديت تەك ٶز ساياساتىمىزعا سەيكەس جٷرۋٸ تيٸس. مەسەلەن, قىتاي ەشكٸمگە كٶز سالماي, ٶز جولدارىمەن جٷرۋدە. سٶيتٸپ, كەيٸنگٸ 25 جىلدا فرانتسييانى, ۇلىبريتانييانى, گەرمانييانى, جاپونييانى باسىپ وزىپ, ەلەمدەگٸ ەكٸنشٸ ەكونوميكا بولىپ وتىر. ال ەندٸ الداعى 10-15 جىل ٸشٸندە دٷنيە جٷزٸندە ەكونوميكاسى قارىشتاعان بٸرٸنشٸ ەل بولۋى عاجاپ ەمەس. وعان قىتاي ٶز جولدارىن بەكەم ۇستاۋىنىڭ ارقاسىندا جەتتٸ. بٸزدٸڭ قازٸرگٸ ٷكٸمەت پەن ۇلتتىق بانك وسىنداي ٸستەردٸ قولعا الۋى كەرەك. بارلىعىن نارىق رەتتەيدٸ دەگەن ادام سميتتٸڭ ۇستانىمى قازٸر جارامايدى.

– بٸزدٸڭ ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەرٸمٸزدٸڭ نەسيەلەندٸرۋ ساياساتىنا كٶزقاراسىڭىز قانداي?

– بيىل بانكتەردٸڭ كرەديت بەرۋ كٶرسەتكٸشٸ وسى جارتىجىلدىقتا 28 پايىزدى قۇراپ وتىر, ياعني بٸزدٸڭ بانكتەر ەكونوميكاعا دۇرىس قاراجات بەرمەي وتىر. مىسالى, شەتەلدەردە بۇل پايىز جوعارى, قىتايدا 100 پايىزدان اسادى, ال بٸزگە سونىڭ جارتىسىنا جەتكٸزۋ تاياۋ ماڭداعى ماقسات بولۋى قاجەت. قازٸر, مەسەلەن, جەكەمەنشٸك بانكتەر داعدارىستا تۇرعان ەكونوميكاعا اقشا بەرۋگە ونشا ىقىلاستى ەمەس. سوندىقتان وسى ىقىلاستى كٶتەرەتٸن جولدار ٸزدەستٸرٸلۋٸ ماڭىزدى, ەكٸنشٸدەن, مٷمكٸن, بانك جٷيەسٸندەگٸ مەملەكەتتٸك سەكتوردى كەڭەيتۋ كەرەك بولار. ەيتپەسە بٸزدە قازٸر بٸر عانا بانك مەملەكەتتٸكٸ, قالعاندارى تەگٸس جەكەمەنشٸك بانكتەر.

كٶرشٸلەرمٸز رەسەي مەن قىتايدا اۋىل شارۋاشىلىعىنا اقشا بەرەتٸن بٸرنەشە مەملەكەتتٸك بانك بار. تٸپتٸ, بەلورۋسسييا وسىلاي جاساۋدا, ال ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ جەكەمەنشٸك بانكتەر مەملەكەت الدىندا ەشتەڭەگە قارىزدار ەمەس, سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعىندا مەملەكەتتٸك ساياسات جٷرگٸزۋگە بارىنشا جاندارىن سالادى دەۋ قيىن. بٸزگە قارجى-قاراجات مەسەلەسٸنە جٸتٸ مەن بەرۋ قاجەت.

قازٸرگٸ ٶسكەلەڭ قوعام ٷشٸن, جالپى حالىق ٷشٸن ەڭ بٸر ماڭىزدى بٶلٸك شاعىن جەنە ورتا بيزنەس دەسەك, ونى كرەديتتەۋ كوەففيتسيەنتٸ 18 پايىز, شاعىن بيزنەستە تٸپتٸ 16-اق پايىز. بانكتەردٸڭ ەكونوميكاعا اقشا سالۋعا قۇلقى تٶمەن, ال قاراجاتسىز ەكونوميكادا ٶسٸم بولۋى مٷمكٸن ەمەس. سوسىنعى بٸر مەسەلە, بٸز قازٸر قولدانبالى عىلىمعا, يننوۆاتسيياعا جاقسى بٸر كٷش-قۋات بەرەتٸندەي قاراجات بٶلمەيمٸز. ەرينە, ٸستەلٸپ جاتقان بٸرتالاي شارۋا بار, اۋىزدى مٷلدەم قۇر شٶپپەن سٷرتۋ جاراماس, دەگەنمەن, يندۋسترييالىق باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋ كٶڭٸل كٶنشٸتپەيدٸ. بٸزگە عىلىمدى ٶندٸرٸسكە مەيلٸنشە جاقىنداتۋ مٸندەتٸ اسا بٸر ماڭىزعا يە ٸس. سول بايلانىستى عىلىمعا, ٶندٸرٸسكە, ەكونوميكاعا پايدا ەكەلەتٸن ەربٸر ٸسكە قاراجاتتى تٶگۋ اۋاداي قاجەت.

 – مەندٸ دە مازمۇندى ەڭگٸمەڭٸزگە كٶپ راحمەت.

ەڭگٸمەلەسكەن

انار تٶلەۋحانقىزى,

«ەگەمەن قازاقستان»