Óz basym on toǵyzynshy ǵasyrda ómir súrgen, jota-jota bop jatqan rýhani iri tulǵalardyń eshqaisysynyń básin túsirmei, eshqaisysynyń biigin alasartpai-aq, Abai men Mahambet esimderin airyqsha atar edim.
Árine, birden aitaiyq, Abaidy eshkimmen teńestirýge bolmaidy. Óitkeni Abai ózine deiingilerdiń de, keiingilerdiń de qai-qaisysynan da biik, qai-qaisysynan da tereń, qai-qaisysynan da aýqymdy. Olai deitinimiz, qazaq halqynyń qara daýyldai óksigen muń men zaryn dál Abaidai qozǵap, Qarataýdai aýyr qaiǵy men qasiretin dál Abaidai kótergen aqyn joq. Kózinen jas, júreginen ý sorǵalaǵan Abaimen eshkim de teńese almaq emes. Biraq solai bola tura, bizdiń búkil muńymyzdy muńdaityn da, joǵymyzdy joqtaityn da Abai ǵana desek, onda odan keiingi keńistigimizde tuldyry joq typ-tipyl naǵyz taiqymańdaiǵa ainalar ek. Myna qý taǵdyr bizdiń peshenemizge, basqa yrys pen qutty qaiyrshyǵa tastaǵan sadaqadai qolynyń ushymen tam-tumdap qana berse de, muńymyzdy muńdap, joǵymyzdy joqtaityn sóz-yrysymyz ben jyr-qutymyzdy ýystap-ýystap shashqan-aq eken. Sol sóz yrysymyz ben sol jyr-qutymyzdy boiymyz ben oiymyzǵa barynsha molynan sińire bilsek, bizden ótken rýhani oljaly, bizden ótken rýhani bai el sirek-sirek bolar edi...
Abai – qazaq halqynyń rýhani keýdesinde bizdiń janymyzdaǵy otty sóndirmei kóriktei ýhlep úrlep, kúrsinip turǵan «qyryq jamaý júrek».
Al Mahambet – qazaq halqynyń kegi, yzasy, namysy, jigeri, qaitpas qaisarlyǵy. Iaǵni, Mahambet – qazaq halqynyń kegi men yzasynan, namysy men jigerinen jaralǵan narkesken rýhani qarý.
Mynany qarańyz, Abai dúniege Mahambettiń basy shabylǵannan keiin eki jyl ótpei kelipti. Tarih úshin eki jyl degen qas-qaǵym sát. Allataǵala qazaq halqynyń qutty qursaǵyn uly tulǵalarǵa qai kezde de qurǵatpaǵan ǵoi. Oǵan da shúkir!
Iá, Mahambet – uly rýh. Kezinde de aitqanbyz, qazir de qaitalap aitamyz, rýh – ot, rýh – jan, rýh – nerv. Ol – adam janynyń eń qaltarys túkpirine sáýle túsiretin nurly shapaq, adam janynyń eń bir názik qyl ishekterin qozǵalysqa keltiretin uly yrǵaq.
Eger óleńde rýh joq bolsa, onyń obrazy, oiy, teńeýi, metaforasy, epiteti, uiqasy... t.b. komponentteri sónip qalǵan shamdar ǵana. Jylytpaidy, sáýlelendirmeidi, tolqytpaidy. Rýhty óleńde olardyń bári ystyq, bári sáýleli. Obraz, oi, teńeý, metaforańyz rýhsyz ómir súre almaidy, al rýh, kerek kezinde, olarsyz ómir súre alady. Senbeseńiz, Mahambettiń «Jalǵyzdyq» óleńin oqyp kórińiz:
Bul dúnieniń júzinde
Aidan arý nárse joq,
Ol túnde bar da, kúndiz joq.
Kúnnen arý nárse joq,
Ol kúndiz bar da, túnde joq.
Musylmanshylyq kim de joq,
Tilde bar da, dinde joq.
Kóshpeli dáýlet kimde joq
Birde bar da, birde joq.
Azamat erler kimde joq,
Erikken kúni qolda joq.
Zamanyń meniń tar boldy,
Týra bilik bide joq.
Bárin ait ta, birin ait,
Qaýmalaǵan qaryndas
Qazaqta bar da, men de joq...
Amaly quryp, tistengen sharasyzdyq. Yza. Kek. Namys. Endi siz osy óleńnen kózge túsip turǵan bir obraz, bir tapqyr teńeý, eń bolmaǵanda, tyń epitet kórdińiz be? Joq. Sezimi sóngen, kóńili soqyr adam úshin bul óleń tipti atamzamannan belgili nárselerdi tizip (aidyń túnde bar, kúndiz joq ekendigin, t.b.), óziniń jalǵyz ekenin aitýǵa qurylǵan habarly sóilemder ǵana
Biraq siz óleńdi olai oqi almaisyz. Ishki yrǵaqty rýh olai oqýǵa múmkindik te bermeidi. Óleńdi oqyp otyrǵanda túý tereńnen estiletin ainalyp soǵyp, úiirilip turyp alatyn iirimdi gýilge qulaq túrińizshi. Ol ózimiz aita beretin áýen de, áýez de emes. Ol – aqyn júreginiń yzaly qyjyly men ójet qyzýyn ózine sińirip alǵan Rýh.
Rýhsyz el – bar nársege de qulyqsyz el. Rýhynan aiyrylyp qalǵan el, ústinen bózi, aýzynan sózi túsip turǵan ynjyqqa, qarnynan basqa qamy, uiqydan basqa qyzyǵy joq maýbasqa, shoqaiynyń tesiginen shulǵaýy shubatylǵan kónbiske, tumsyǵynan sýy sorǵalaǵan súmelekke, jaǵasyn aiyryp jiberseń de, murnyn qolq etkizip bir tartyp júre beretin mojantopaiǵa, ústinen qustyń kóleńkesi ótse de buǵa qalatyn jasqanshaqqa, kóń men kúl arasynda qalǵan kúikige, japadan jalǵyz aidalada otyryp aldyndaǵy asyn jan-jaǵyna qaramai ishe almaityn jaltaqqa, tirsegi tirsegine soǵylyp kelgenge de qairat kórsete almaityn dármensizge, etin julyp jep jatqannyń betine tiktep qarai almaityn ezge, kez kelgenniń tabanynyń astynda ilenip jata beretin sorly beisharaǵa, árkimge alaqan jaiǵan tilemsekke, tipti sý surap ishe almaityn súirtilgen sulbaǵa ainaldy. Ondai el, aqyrynda, it minip, irek qamshylap ketpek. Rýhsyz elde qadir de, qasiet te qalmaidy. Rýhsyz eldi eshkim de syilamaidy. Qalai syilaidy? Eger onyń malaqaiy milyǵyna túsip, samaiynan sirkesi men biti aǵyp tursa!
Rýhty eldiń ǵana boiy tik, eńsesi biik!
Rýhty el ǵana eshkimge keýdesin bastyrmaidy, jaǵasynan aldyrmaidy. Jaǵasynan alǵannyń jaǵyn aiyryp jiberedi. Kúshi jetpese jaǵalasyp óledi. Jaǵalasyp júrip, eń quryǵanda, jastyǵyn ala ketedi.
Rýhty el qaraǵaiǵa qarsy bitken butaqtai qairatty!
Rýhty el emenniń iir butaǵyndai berik!
Rýhty el naizaǵai butaqtaryndai shalt!
Rýhty el bórkin shyń basyndaǵy bulttai oqshyraityp kietin asqaq!
Búgingi tańda bizdiń Rýhymyz – Saryarqanyń quryshynan quiylyp, Aspan men Alataýdyń arasynda naizaǵailarmen taptalyp, Atyraýda sýǵarylyp, Qarataýdyń qairaq saýyryna qaita-qaita qairalǵan semserdei ótkir, aldaspandai aibarly, narkeskendei qairatty Rýh bolýǵa tiis. Ol tek sesti ǵana emes, esti de Rýh bolýy kerek. Óitkeni essiz rýh – esersoqtyq rýh. Esersoqtyq – aýzyna ne kelse sony ottaityn áýlekti áýmeserlikpen, túbi túsken shelektei dańǵyrlaǵan dańǵaza daraqylyqpen jatyrlas, kindiktes, qursaqtas.
Áýlekilik pen áýmeserlik, daraqylyq pen dańǵazalyq elge ses bolyp jarytpaidy, qaita elge sor bolyp jabysady. Ondai rýh ainala qonǵan basqa jurtqa seniń elińdi kózge shyqqan súieldei jekkórinishti etedi. Áýlekilik pen áýmeserlikti, dańǵazalyq pen daraqylyqty boiyna kirgizip alǵan el, eń aldymen, ózin ózi jalmap, bútindi butarlap búldirip, túgeldi tý-talaqai etip jiberedi. Azýy alty qarys alaýyzdyqqa, aýqymy alpys kez alakózdikke uryndyrady. Aqyrynda óz basyn ózi jutyp bitedi. Qaýipti rýh!
Sondyqtan da, bizdiń bireýlerdiń syrtynan turyp «qot-qottaǵanyna» erip isinip, ishke kirip «shoq-shoqtaǵanyna» erip kúpsinip júrgen keibir qandastarymyzdyń «shań-shuńyna» qolymyzdan kelgenshe, shamamyz jetkenshe basý aityp «qoi-qoilaitynymyz da», olardyń «dań-duńyna» basalqy aityp «oibailaitynymyz» da sodan.
Sesti rýhty esti júrek bileý kerek. Sonda ǵana ol naǵyz ulttyq rýhqa ainalady.
Sóz joq, aqar-shaqar taýlardyń tósinen sarqyrap tógilip, aidynǵa burqyrap quiylǵan, jasyn oinatyp, jai laqtyrǵan, kúndei kúrkirep, jeldei burqyrap jatqan Mahambettiń rýhani álemi bizdiń sol ulttyq rýhymyzdy somdap soǵyp jatqan alyp Usta Dúkenimizdiń biri jáne biregeii. Alapat qýatpen jumys istep turǵan ol Usta Dúkenniń jumysy máńgilik toqtamaq emes. Óitkeni bul dúniede sózden qýatty eshteńe joq. Onyń qýatynyń aldynda atom elektrostantsiialaryńyzdyń qýaty da, muhittyń tereń qabattarynda júrgen qurysh deneli súńgýir kemelerińizdiń qýaty da, jeti qat kókti dar etkizip jyrtyp ótetin zymyrandaryńyzdyń qýatty da dármensiz. Óitkeni ol qýattardyń bári de dúniege oi men sóz arqyly kelgen. Sondai-aq adam qolymen dúniege kelgen qandai bir, meili ol dúlei, qubyjyq qýat kúshi bolsa da, Sóz arqyly basqarylady. Dúniede Sóz ústemdiginen ótken ústemdik joq.
Eńseligim eki eli,
Egiz qoian shekeli,
Jaraǵan teke músheli,
Jaýyryny jazyq, moiny uzyn,
Oq tartarǵa qoly uzyn,
Dushpanyma kelgende
Tartynbai sóiler asylymyn.
Qula bir sulý at mingen,
Quiryq, jalyn shart túigen,
Qum saǵyzdai sozylǵan,
Dýlyǵaly bas kesken,
Tý túbinen tý alǵan,
Jaýdy kórip qýanǵan
Men Ótemistiń balasy
Mahambet atty batyrmyn.
Jańa ǵana myna kúiki tirliktiń ǵumyry bitip bolmaityn kúibeńin oilap, boiyńyzdaǵy búkil qýattan aiyrylyp qalǵandai unjyrǵańyz túsip, sonshalyqty bákene, sonshalyqty pás bolyp otyr edińiz, myna óleńdi oqydyńyz da qyzyl kórgen qyrandai dúr silkindińiz. Sizdiń de «eńseligińiz eki eli» bop shyǵa keldi. Aptap kezindegi aqyryn ǵana jylap aǵyp jatqan alpys eki tamyryńyzdyń ishine ot, ot emes-aý, órt kirgendei boldy. Sol órtten janaryńyzǵa shoq túsip ketkendei ainalańyzǵa jarq etkizip qaradyńyz. Kúibeń tirliktiń kólkildep turǵan kúibeń oilary aiaǵyńyzdyń astyna shirigen perdedei bop sypyrylyp tústi. Jel úrlegen shoqtai bop qozdanyp janyp turǵan janaryńyz aýla ishinen árirek qarai bastady. Birin biri ala almai, birin biri jyǵa almai taitalasyp, itjyǵys túsip jatqan m
yna alasapyran dúnie-tirshilikti kórdińiz. Kórdińiz de, elińiz ben jerińizdiń taǵdyryn oilai bastadyńyz. Tek oilap qana qoimai, elińniń eńsesin kótertkisi kelmei, onyń etegine ittei jabysyp alǵan áldekimdermen alysyp-jaǵalasqyńyz, jerińniń quiqaly jerine qol salǵysy kep turǵan basqa bireýlermen tartysqa túskińiz kep ketti. Óitkeni sizdiń tula boiyńyzda jeriniń bir pushpaǵyna dushpannyń iti sarysa namysy qozyp shyǵa keletin ata-babańyzdyń qany oiandy!
Mine, rýh kúshi! Alaqandai ǵana óleń esik pen tóriniń arasyndaǵy kúibeń tirlikti ǵana oilap, rýhani músápir bop qalǵan bir jandy qalai túletip jiberdi.
Qoǵaly kólder, qom sýlar,
Kimderge qonys bolmaǵan?!
Sazdaýǵa bitken quba tal
Kimderge saia bolmaǵan?!
Basyna jibek bailaǵan
Arýlar kimnen qalmaǵan?!
Tańdap mingen tulparlar
Iesin qaida jaiaý salmaǵan?!
Qulandar ishpes burshaq qaq
Kimderge shárbat bolmaǵan?!
Sadaǵyna sary shirkei uialap,
Jaý izdegen erlerdiń
Qaida basy qalmaǵan?!
Endi siz alys-julysqa túsip alqymnan alyp jatqan, jaǵalasqa kirip, jaǵa jyrtysqan, bir-birine kirsh etkizip tisin basyp, bir-birine tyrnaǵyn mytyp batyryp turǵan myna qatal da qatygez dúnieden múlde kúder úzgendei bop ońasha qaldyńyz. Kelisimi kúnde úzilip, bátýasy kúnde buzylyp jatqan bul berekesiz tirshilikten bezgendei arǵy-bergi ómir jaily tylsym tereń oiǵa battyńyz. Sol tereńdiktiń túkpir-túkpirinen eki keshtiń arasyndaǵy sáttei kúńgirt, qusy qaityp, qyzyǵynan aiyrylǵan kól ústin tumshalaǵan tumandai aýyr qoiý ún kóterilip tula boiyńdy túgel jailap aldy. Baiqasań, myna jalǵandy jalpaǵynan basyp ótken jalǵyz sen emes eken. Saǵan deiin de alshysynan turyp, alshaiyp júrgender bolypty. Biraq bul dúnie olarǵa da opa bermepti. Saǵan da opa bermek emes. Bodaýsyz tirlik, baiansyz ómir bul...
Alaida ishine kirip únsiz obyp, uiyǵyna túsip túbine tartyp bara jatqan osy bir opasyz oidy aqyn shuǵyl serpip tastaidy da, jańa ǵana ózin ózi kemirip, qabarjyp, qamyqpaǵandai, tosqaýylǵa tirelgendei bop jol taba almai toryqpaǵandai, ainalasyn túgel jańǵyryqtyryp, suńqardai sańqyldap «ishelik te jelik, minelik te túselik, oinaiyq ta kúlelik, oilasańdar, jigitter, mynaý jalǵan dúnie, kimderden keiin qalmaǵan» dep serippedei serpilip, shymyr sóilep ketti. Óitkeni bul ómirge keldiń eken, onda ol ómirge beretiniń de, ol ómirden alatynyń da bar. Jeitin yryzdyq-nesibeń de, beretin kúsh-qýatyń da, kóretin qyzyq-qýanyshyń da, kónetin nala-muńyń da bar. Jaryq dúnieni kórgeniń úshin de, sen jaryq dúniege qaryzsyń. Sol qaryzyńdy óte, sony aqtap shyq...
Sonymen siz isharamen ǵana aitqan aqyn oiynyń ymyn úńgip, jymyna súńgip kete bardyńyz...
Mahambet óleńderinen siz kózińdi de, ózińdi de arbaityn sylańdap turǵan sulý sózdi de, jainań qaǵyp jairańdap turǵan qylyqty sózdi de, tamsanǵan saiyn talǵap sora bergiń keletin tańdai úiirer tátti sózdi de, janyńdy jai taptyratyn jaidary sózdi de, júziktei qubylyp jutynyp turǵan sózdi de, gúli ashylyp, máýesi tógilgen qulpyrǵan sózdi de, tipti saliqalyqqa shaqyrar sabyrly sózdi de kezdestirmeisiz. Onyń óleńderiniń bári derlik bes qarýyn beline túgel bailap alǵan, kektei kúiinip, yzadai órtenip turǵan óleńder. Bári de attyń ústine minip, ereýilge shyǵyp, joryqqa attanyp bara jatqandai. Ár jol, ár sózinen qarý-jaraqtardyń shyńyly, taqyr jerdi tarsyldatyp bara jatqan tuiaqtar topyly, kúpshektei-kúpshektei bilekterimen ustasyp jaǵalasqan jandardyń birin-biri ala almai yshqynyp, kijingen qyjyldy únderi, qylyshtasqan batyrdyń demi men lebi estiledi. Oqi bastaǵannan-aq seniń de ishki dúnień astań-kesteńi shyqqan alasapyranǵa tolyp, ainalań túgel orai da borai soqqan jeldei alaǵai da bulaǵai bop ketedi.
Ereýildi jyrlar!
Egeýli naiza jyrlar!
Ol jyrlardy oqyǵanda basy keýdesine túsip salbyrap, qalǵyp-múlgigen de, beli búgilip, eńsesi túsip, ezilip otyrǵan da tiktelip keteri haq.
Ol jyrlardy oqyǵan jan qajyr-qairatsyz qalǵyp qaljyrap jatqanda qaitadan quryshtan quiylǵandai bop shoqtyqtanyp, jotalanyp bara jatady.
Kermiyǵym, kerbezim!
Keriskedei shandozym!
Qulandai ashy daýystym!
Quljadai aibar múiizdim!
Qyrmyzydai ajarlym!
Hiýadai bazarlym!
Teńizdei tereń aqyldym!
Tebirenbes aýyr minezdim!
Atyna turman bolsam dep,
Jurtyna qurban bolsam dep,
Adyrnasyn ala ógizdei móńiretken,
Atqan oǵy Edil, Jaiyq teń ótken,
Atqanyn qardai boratqan,
Kók shybyǵyn qandy aýyzdan jalatqan,
Arystan edi-aý Isatai!
Bul fánidiń júzinde
Arystan odan kim ótken?!
Oipyr-aý, arnasyna syimai arqyrap-sarqyraǵan, aqtarylyp tógilip, búktetilip jazylǵan, aspanǵa shapshyp, qaitadan gúrs etip qulaǵan bul netken dúleili tasqyn. Jer silkingen kezdegi alyp taýlardyń denesinen biri-birine soǵysyp, biri-birin laqtyryp, biri-birin uryp, satyrlap domalap jatqan tastardai bul netken betpaq jóńkilis. Qara ormandaryńdy jerge basyn tigizip japyryp jiberetin qara daýyldai bul netken doly ýil men gýil. Qara bulttardai kúrkirep, shatyrlap jatqan qyp-qyzyl naizaǵailarmen taýlardy súzgilep jatqan bul netken soiqan diiýlyq. Aldyna teńiz óńgerip, sapyryp otyrǵan bul netken joiqyn perilik.
Osy bir arsy-gúrsi, alai-dúleili alaquiyn bop jatqan dúniemen siz de aralastyńyz da kettińiz. Aqtarylyp tógilip, búktetilip jazylǵan dúleili tasqynnyń bir tegeýrindi kúshine, taýlardyń denesinen satyrlap domalap jatqan betpaq jóńkilistiń bir tasyna, joldaǵysynyń bárin japyryp jiberetin qara daýyldyń bir gýiline, taýlardy súzgilep jatqan soiqan diýlyqtyń bir naizaǵaiyna, shalqar teńizdi sapyryp otyrǵan joiqyn periliktiń bir tolqynyna ainaldyńyz. Óitkeni sizdiń ishki álemińizde de myna keń dúniege syimai bir-birine qysastyq jasap, bir-birin qiianatqa bailap berip jatqandarǵa degen yza, bir-birin janyshtap, bir-birin balshyqtai ilep jatqandardy kórip ashý, eldiń yrysy men qutyn obyp asap, opyryp jep jatqandarǵa qarap óshtik, bir búiirińnen bir túrtip, ekinshi búiirińnen eki túrtip, etegińniń ókshesin basyp, etegińe shoq tastap júrgenderdi kórip óshpendilik, qaraptan-qarap júrseń de jerge tyǵyp jerleitinderge qarap namys pen ójettik atqa minip shyǵa keldi. Endi siz de elińizdiń ketken esesin daýlaýǵa, elińizdiń ketken namysyn jyrtýǵa daiynsyz. Olai bolsa, óleń de óz mindetin oryndady.
Áli de oryndai bermek. Olai deitinimiz, keiingi kezde basqa-basqasyn bylai qoiǵanda, Mahambet jyrlarynyń ózin tar túsinik, tar aiada qarastyrýǵa tym úiirsek bop bara jatqan siiaqtymyz. Árine, Mahambet – tarihi tulǵa. Sondyqtan oǵan arnalatyn tarihi materialdar men maqalalar barynsha mol bolǵany jón. Ol materialdar men maqalalar naqty derekter men faktilerge negizdelýi kerek. Biraq Mahambet óleńderin únemi sol naqty derekter men faktilerge qyzmet etýshi ǵana etip kórsetip qoisaq, onda arnasyn kerip asyp-tógilip jatqan aǵysymyzdy tym taryltyp, kók tirep turǵan biigimizdi múlde alasartyp alýymyz ábden múmkin. Sondyqtan Mahambet óleńderi týraly sóilegende – qashań qarasań da! – saqal-murty basýly, túimeleri túgel salýly, ne kúlmeitin, ne jylamaityn, sup-sýyq qalpynda mup-muntazdai bop oqtaý jutqandai qalshiyp, ne búgilmei, ne iilmei, aitqanynan qaitpai qasarysyp turyp alatyn djentelmen Derekpen, rytsar Faktimen ǵana sóileý azdyq etedi. Árine, derektiń aty derek, faktiniń aty fakti. Ol derekterge qulaq túrsek, Mahambet bir de bir ret jekpe-jekke shyqpapty, tipti qarsy kelgen dushpannan retin taýyp jylystap, yǵysyp ketken tustary da bolypty. Ol týraly Tilekqabyl Boranǵaliuly «Egemen Qazaqstan» gazetiniń betinde jazdy da. Men óz basym, eshteńeni búgip-búrkemelemei, mailap-sylamai, ashyǵyn aitqany úshin Tilekqabylǵa dán rizamyn.
Sondai-aq Tilekqabyldyń, odan basqa da kisilerdiń jazǵandaryna kóz salsaq, Mahambettiń sonshalyqty yzalanyp «Han emessiń, qasqyrsyń, qas albasty basqyrsyń» dep zári men kárin tókken Jáńgir hanyńyz da orman ekken, mektep ashqan jaqsy adam eken. Oǵan biz tipti de shúbá keltirmeimiz. Fakt faktisimen, biraq faktor qaida? Óitkeni Mahambet Jáńgir hanmen ǵana kúresken joq qoi. Tipti hanmen demei-aq qoiaiyqshy (han desek qasietti handarymyzǵa tilimiz tigendei bolar). Sol zamandaǵy halqynyń basyna áńgir taiaq oinatqan – Jáńgir han bolmai-ai qoisyn! Júzdegen, myńdaǵan áńgirbailar men áńgirbekterdi qaida qoiasyz. Sarjaǵalar men oqaly iyq, jez murt, jez túimelerdi qai tesikke tyǵamyz?! Árine, maqala avtorlary olar týraly da aitady. Biraq tym kómeski, solǵyn aitady. Ol maqalalardaǵy basty ekpin Jáńgir handy Mahambetten arashalaýǵa túsiriledi. Taǵy da qaitalap aitamyz, áńgime Jáńgir handa emes. Odan árirekte.
Mahambet kúresiniń altyn qazyǵy – «Edildiń boiy en toǵai, el qondyrsam dep edim, jaǵalai jatqan sol elge, mal toltyrsam dep edim» dep qazaq dalasyn qos ókpesinen syǵyp bara jatqan otarshyldyq qursaýyna qarsy qairat kórsetýi men «qorlyqta júrgen halqyma Bostandyq alyp berem dep» degen azatshyl armanynda. Mahambetti izdesek dál osy joldar tóńireginen izdeiik.
Mahambet eshkimnen nan suraityn jaǵdaida bolmaǵan. Eli de bolǵan, jeri de bolǵan. Qadyr men qasieti kóp-kóp adamnan asyp ta turǵan. Biraq oǵan halqynyń bostandyǵy men azattyǵy bárinen artyq boldy. Onyń qareketi bul rette «altynmen soqsań da buǵaýdyń aty buǵaý» degen arab danalyǵymen sáikes keldi. Ol bostandyq úshin óziniń qara basynyń qam-qareketin tárk etken.
Iaǵni, Mahambet eliniń qanyn súliktei soryp, jerine kúie bop túsken otarshyldyq júiemen kúresti. Taǵy da onyń kúresi sol bir tarihi kezeńmen birge bitip qaldy dep oilaisyz ba? Onyń óleńderi búgin de joryqta. Onyń óleńderi búgin de jan berisip, jan alysar urys ishinde. Óitkeni kúni keshe eliniń ústine áńgir taiaq oinatqan áńgirbailar maen áńgirbekter bolsa, endi búgin eldiń berekesi men qutyn qylǵytyp jutyp jatqan jemirbailar men jebirbekter bar emes pe aramyzda...
Kerek deseńiz, Mahambet óleńderi, qai kezde de zorlyq pen zombylyqqa qarsy, basqany bylai qoiǵanda, súiegin zorǵa súiretip júrgen jannyń ózin qoltyǵynan demep, qolyna qarý ustatyp, atqa qondyryp jibererdei qýatqa ie.
Janyńdy qai jerge qoiaryńdy bilmei, keýdeńdegi júregiń atqaqtap aýzyńa tyǵylyp, qanyń basyńa shaýyp, namystan qaq aiyrylyp jarylardai bop turǵan sátterinde de súiener tiregiń sol rýhani pirler men áýlieler bolmaq. Ondai jaǵdai, sóz joq, talaiymyzdyń basymyzdan ótti. Táýelsizdizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy saiasi arpalystar men sapyrylystardy esińizge alyńyzshy. Bireýler soiylyn kóterip Oralǵa, endi bireýler shoqparyn kóterip Altaiǵa júgirip jatqan joq pa edi?! Jurttyń báriniń janyn jegidei jep qinaǵan sol bir sátte men de Mahambet rýhyna jalbyranyp óleń jazdym:
O, Mahambet, batyrym,
Áýliem, pirim, aqynym, –
Arýaq, jan men rýhym,
Qandasym, týys, jaqynym,
O, Mahambet, batyrym.
Jelep sen, jebep qoldashy,
Qoldashy meni, qorǵashy,
Shaiqalyp tur ǵoi, shaiqalyp,
Qazaqtyń qalyń ordasy.
Talyqsyp jatyr búginde
Dinim de, bilim, tilim de
Óship bir kete jazdap tur
Arystan daýys únim de.
Talqany shyqqan toiym-ai!
Oirany shyqqan oiym-ai!
Kerek bop tur ǵoi rýhyń
Keskekti erdei soiym-ai.
Dúnie, meili, túnersin! –
Qairatyń menen aibatyń.
Jelep bir meni jibersin
Bilmegen muny paqyr ǵoi, –
Jarmasyp búgin jaǵaǵa
Alqymnan alyp jatyr ǵoi.
Kóńilim meniń ortaidy
Janymnan nur men ár taidy.
Bólip ap Ertis, Esildi
Ketpekshi alyp Altaidy.
O, Mahambet, pirim-ai,
Qýat pen qairat ber maǵan –
Atyraý bolyp doldanam,
Alataý bolyp tolǵanam.
Mańǵystaý bolam zarlaǵan,
Saryarqa bolam sarnaǵan.
Qýat pen qairat ber maǵan!
O, Mahambet, pirim-ai,
Qoldashy, qane, búgin-ai!
Sol jyldary búkil el-jurt bolyp rýhani tulǵalardyń bárine jalbarynyp qana qoimai, solardan rýhtanyp ta jattyq.
Mahambet óziniń joryqtas serigi, súiener tiregi «arystan Isataiynan» aiyrylyp, «saǵaǵy bolat qylyshtyń baldaǵynan synǵannan» keiin «tar qoltyqtan oq tigendei», ortan jiligi opyrylyp túskendei hal keshedi. Osy tustan bastap onyń óleńderi bult astynan shaqyraiyp shyǵa kelgen kúndei ashy, jalańash jota ústindegi borandai burqaq. Beine bir ár sóz, ár jolyna ashýdyń zári quiylyp, yzanyń ýy sebilgendei. Biraq ol óleńderden siz qamyqsa da, taýany qaitqan jigersizdikti, qajysa da, mańdaiy tasqa soǵylǵan qairatsyzdyqty kezdestirmeisiz. Sózderi atan jilikti, arqa múiizdi minezinen taimaidy.
Isataidan airylǵan kúnnen bastap Mahambet kóbine-kóp ótken kúnmen ómir súredi. Iaǵni, ókinishpen... qandai azapty ómir deseńshi?! Biraq Mahambet rýhynań myqtylyǵy sonda, ókine otyryp, órkeshtene alatyndyǵynda. Sondyqtan da ol ótken ómiriniń qaiǵysyn aitsa taýǵa soǵylǵan qara bulttai teńseledi, qýanyshyn aitsa arqasyna qaraǵaidai qara jal bitip ketedi:
Munar da munar, munar kún,
Bulttan shyqqan shubar kún.
Býyrshyn muzǵa taiǵan kún,
Býra atanǵa shókken kún.
Bulyqsyp júrgen myrzadan
Burynǵy dáýlet taiǵan kún.
Qatarlanǵan qara nar
Arqanyn qiyp alǵan kún.
Alma moiyn arýdy
At kótine salǵan kún.
Bulandai erdi kesken kún,
Býýly teńdi sheshken kún.
Sandyq toly sary altyn
Sapyryp sýdai shashqan kún.
Mundai qairatty qaisar óleńdi tizeńe deiin jerge kirip, múiizińmen kók tirep turyp jazý kerek shyǵar. Tula boiyńa syimai bulyqsyp turǵan bula kúsh. Eren áreket. «Bultqa jetip shart synar» doly minez.
Sondyqtan ol talma tusyna soqqy tiip talyqsyp jatsa da iri.
Taǵy da bul óleńdi, bul óleńdi emes-aý, jalpy Mahambet óleńderin aýzyń astaýdai tolmai, kómeiiń jel sorǵan kóriktei kerilmei, alqymyń pisilgen sabadai ispei oqi almaisyń. Bul da sol Rýh degen surapyl qubylystyń qudiretti kúshi bolsa kerek.
Qazaqta jer daýy men jesir daýynan ótken daý joq. Ony bárimiz bilemiz. Óitkeni jer degen – kári tekeniń ústinen sypyryp alyp, bókseńe basyp otyratyn bóstek emes, seniń yrys-nesibeń, bereke-molshylyǵyń, tarihyńnyń taram-taram tamyry boilaǵan qasietti topyraq, sol tamyrdan nár alyp, qýattanyp jatqan búginiń men erteńiń. Jerden aiyrylý degen tarihyńnyń tamyryn múlde qiyp tastap, búginiń men erteńińdi birjola semdirip tastaýmen birdei. Jesirden aiyrylý ar men namys úshin aýyr. Jesirinen aiyrylǵan el eshteńege qaýqary joq, sorly, ynjyq el. Adamynan aiyrylǵan elde ne qadir, ne qasiet qalmaq. Onyń ústine jesir degen seniń dúnie salǵan ne aǵańnyń, ne inińniń oshaǵyn óshirmei, tútinin tútetip, taǵy da sol ne aǵańnyń, ne inińniń baýyrynan órgen balalardy ósirip otyrǵan ana ǵoi. Eger onyń buryn balasy bolmasa, kúni erteń ámeńgerlik jolmen bala tabady. Iaǵni, jesir degen seniń áýletińniń japyraq jaiǵan, nemese japyraq jaiatyn asyl bir butaǵy. Ol asyl butaqtan aiyrylý ólimmen birdei...
«Edildi kórip emsegen, Jaiyqty kórip jemsegen» Mahambet úshin jerden aiyrylýdan ótken qorlyq joq. Ol taǵy da qandai jer deisiń ǵoi!
Jatyp qalǵan tailaǵy
Jardai atan bolǵan jer!
Jabaǵyly toqtysy
Qoi bolyp
Qora tolǵan jer!
Ash-aryǵym toiǵan jer,
Jylaǵan bala qoiǵan
Jer shortany qara baqandai,
Baqasy sary atandai,
Baldyrǵany bilektei,
Batpaýyǵy júrektei,
Qymyzdyǵy kúrektei,
Sonasy qońyr úirektei
Ondai qonys maǵan joq,
Qudai qyldy,
amal joq...
Týǵan jerdi osynalyqty emeshegiń úzilip, esiń ketip, etiń ezilip, súiegiń úgitilip súiý úshin taýdai alyp júrek kerek shyǵar. Qudai-aý, «qymyzdyǵynyń kúrektei» ekendigin bylai qoiǵanda, maldyń saýyryna qonsa qanjosa etetin barmaq basyndai sodyr sonasynyń ózi «qońyr úirektei» zor ol qandai jer?! Ondai jerge tóbesimen kók tiregen, adymdasa kól attap kete beretin, qolyn sozsa bult ustaityn kil Dáýler ómir súrý kerek qoi... Rýhty Dáýler. Tek Rýhty Dáýler ǵana týǵan jeriniń úlkendigi «qońyr úirektei» sodyr sonasyna deiin ańsap, ony ólerdei súie almaq.
Ár sózin asaýdai julqyntyp sóileitin Mahambet, sol ójet te órshil qalpynan bir de túspei, keide tutamdai etip tuqyrtyp ta sóilei alady.
Taýdai bolǵan talaptyń
Nazary qaitqan kún bolǵan.
Jibekten baýy kónerip,
Aqsuńqar ushqan kún bolǵan.
Baǵanaly boz orda
Eńkeiińki kún bolǵan.
Telegei teńiz shalqyǵan
Qoǵaly kólder sý alyp,
Tizege jeter-jetpestei kún bolǵan.
Jamanǵa bitken japyraq
Japyraǵynan aiyrylyp
Qý túbir bolǵan kún bolǵan.
Bul – «ahaqýlap jaý izdegen» joryqty kúnderinen de, qarýlas, úzeńgiles serikterinen de, qyzyqty kúnderi men qýanyshty sátterinen de jurdai bolyp tonalǵan, kóringenge kóz túrtki bop oidan oryn, saidan saia tappai, birde qyrǵa shyǵyp, birde qumǵa kirip, óz eline ózi siia almai, óz jerine ózi qona almai «qanaty qatty, moiny bos» qyzǵysh qustai sharq urǵan Mahambettiń qapaly beinesi. «Japyraǵynan airylyp qý túbirge» ainalǵan kezi!
Ásili, Aqynǵa jalǵyzdyqtan ótken dos ta, jalǵyzdyqtan ótken qas ta joq. Dos bolatyny: aqyn Jalǵyzdyqqa muńyn shaǵady. Zarlaidy. Sher-shemenin aqtarady. Baiansyz ómirin, bailaýsyz tirligin aitady. Kúiinedi. Kúizeledi. Sonyń, tek sonyń aldynda eńiregende etegi tolady. Óitkeni ol ózimen ózi ońasha qalyp, sýmańdaǵan sózder men surqiia kózderdiń tabasyna kúimeidi. Ol tek Jalǵyzdyqtyń aldynda ǵana aǵyl-tegil jylap otyryp aqtarylady. Óitkeni jalǵyzdyq – aqynnyń ózi. Qas bolatyny: Jalǵyzdyq aqynnyń janyn talaidy, júregin sheńgeldep syǵyp, qanyn sorǵalatady. Adymyn ashtyrmaidy, aiaǵyn bastyrmaidy. Tirsegine kisen, moinyna buǵaý bop túsedi. Mazaq pen azaptyń otyna shyjǵyrylady. Antalaǵan dushpannyń qaq ortasynda qaraýsyz qaldyrady. Seniń jábir-japańdy, toryǵyp qamyqqanyńdy bólisetin bir jan joq. Aidalada qalǵan qý túbir qorǵansyzsyń.
Bul óleń, ne bolǵanda da, ójettigin óshirmei tutanyp tursa da, qamyǵyp-qabarjyǵan sátinde ózine ózi jasaǵan beinesi. Al alqalaǵan áleýmet, qalyń qaýymnyń kóz aldynda onyń beinesi –
Men, men edim, men edim
Men Narynda júrgende
Eńirep júrgen er edim.
Istaidyń barynda
Eki tarlan bóri edim.
Eregisken dushpanǵa
Qyzyl syrly jebe edim.
Jaqsylarǵa ep edim,
Jamandarǵa kóp edim.
Eregisken dushpannyń
Ekitalai bolǵanda
Azyqqa etin jep edim.
Han balasy aqsúiek,
Ejelden taban ańdysqan
Ata dushpan sen ediń,
Ata jaýyń men edim.
Ejelgi dushpan el bolmas,
Etekten kesip jeń bolmas
Han balasy aqsúiek,
Baieke, sultan sen bolyp,
Sendei narqospaqtyń balasy,
Maǵan ońasha jerde jolyqsań,
Qairannan alǵan shabaqtai
Qiia bir soǵyp as etsem
Tamaǵyma qylqanyń keter demes em, –
degen búkil zorlyq pen zombylyq ataýlyǵa, búkil aiarlyq pen qaskóilikke, búkil ázázildik pen surqiialyqqa maidan ashyp, qara jartastai qasqaiyp turǵan qalpynda qala bermek.
... Ejelgi grek mifologiiasyndaǵy qudailardyń qudaiy Zevs áieli Geramen ursysyp qalady da (Allataǵalanyń qudireti-ai, «qudailar» da bir-birimen syiyspaǵan!), qatty ashýlanǵan ol áieliniń qolyndaǵy balasy Gefesti julyp alyp laqtyryp jiberedi... Sonda Gefest aqsaq bop ósedi. Ustalyqtyń qudaiy bolady. Ol óziniń dúkeninde kúni-túni tolassyz, bir-birimen basy pispeitin qudailarǵa qarý-jaraq soǵady.
Mahambet, árine, qudailardan týǵan joq. Halyqtan týdy. Sol halyqtyń qamyn oilaǵan ony qudaisynǵan áńgirbailar men áńgirbekter, maimaǵambetter men jaimaǵambetter basyn shaýyp, denesin aidalaǵa tastap ketse de, ol óziniń Usta Dúkeninde erkekteri altyn qutyly, urǵashylary kúmis qursaqty Ultyna, sol ultyn jalǵastyrar altyn aidarly, ai mańdaily uldar men kúmis tulymshaqty, juldyz júzikti qyzdaryna máńgi ólmeitin Rýh soǵyp, somdady. Somdai da bermek...
Temirhan Medetbek
