تەمٸرحان مەدەتبەك. التىننان سوقسا دا, بۇعاۋدىڭ اتى بۇعاۋ

ٶز باسىم ون توعىزىنشى عاسىردا ٶمiر سٷرگەن, جوتا-جوتا بوپ جاتقان رۋحاني iرi تۇلعالاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ بەسiن تٷسiرمەي, ەشقايسىسىنىڭ بيiگiن الاسارتپاي-اق, اباي مەن ماحامبەت ەسiمدەرiن ايرىقشا اتار ەدiم.

ەرينە, بiردەن ايتايىق, ابايدى ەشكiممەن تەڭەستiرۋگە بولمايدى. ٶيتكەنi اباي ٶزiنە دەيiنگiلەردiڭ دە, كەيiنگiلەردiڭ دە قاي-قايسىسىنان دا بيiك, قاي-قايسىسىنان دا تەرەڭ, قاي-قايسىسىنان دا اۋقىمدى. ولاي دەيتiنiمiز, قازاق حالقىنىڭ قارا داۋىلداي ٶكسiگەن مۇڭ مەن زارىن دەل ابايداي قوزعاپ, قاراتاۋداي اۋىر قايعى مەن قاسiرەتiن دەل ابايداي كٶتەرگەن اقىن جوق. كٶزiنەن جاس, جٷرەگiنەن ۋ سورعالاعان ابايمەن ەشكiم دە تەڭەسە الماق ەمەس. بiراق سولاي بولا تۇرا, بiزدiڭ بٷكiل مۇڭىمىزدى مۇڭدايتىن دا, جوعىمىزدى جوقتايتىن دا اباي عانا دەسەك, وندا ودان كەيiنگi كەڭiستiگiمiزدە تۇلدىرى جوق تىپ-تيپىل ناعىز تايقىماڭدايعا اينالار ەك. مىنا قۋ تاعدىر بiزدiڭ پەشەنەمiزگە, باسقا ىرىس پەن قۇتتى قايىرشىعا تاستاعان ساداقاداي قولىنىڭ ۇشىمەن تام-تۇمداپ قانا بەرسە دە, مۇڭىمىزدى مۇڭداپ, جوعىمىزدى جوقتايتىن سٶز-ىرىسىمىز بەن جىر-قۇتىمىزدى ۋىستاپ-ۋىستاپ شاشقان-اق ەكەن. سول سٶز ىرىسىمىز بەن سول جىر-قۇتىمىزدى بويىمىز بەن ويىمىزعا بارىنشا مولىنان سiڭiرە بiلسەك, بiزدەن ٶتكەن رۋحاني ولجالى, بiزدەن ٶتكەن رۋحاني باي ەل سيرەك-سيرەك بولار ەدi...

اباي – قازاق حالقىنىڭ رۋحاني كەۋدەسiندە بiزدiڭ جانىمىزداعى وتتى سٶندiرمەي كٶرiكتەي ۋھلەپ ٷرلەپ,  كٷرسiنiپ تۇرعان «قىرىق جاماۋ جٷرەك».

ال ماحامبەت – قازاق حالقىنىڭ كەگi, ىزاسى, نامىسى, جiگەرi,  قايتپاس قايسارلىعى. ياعني, ماحامبەت – قازاق حالقىنىڭ  كەگi مەن ىزاسىنان, نامىسى مەن جiگەرiنەن جارالعان ناركەسكەن رۋحاني قارۋ.

مىنانى قاراڭىز, اباي دٷنيەگە ماحامبەتتiڭ باسى شابىلعاننان كەيiن ەكi جىل ٶتپەي  كەلiپتi. تاريح ٷشiن ەكi جىل دەگەن قاس-قاعىم سەت. اللاتاعالا قازاق حالقىنىڭ قۇتتى قۇرساعىن ۇلى تۇلعالارعا قاي كەزدە دە قۇرعاتپاعان عوي. وعان دا شٷكiر!

يە, ماحامبەت – ۇلى رۋح. كەزiندە دە ايتقانبىز, قازiر دە قايتالاپ ايتامىز, رۋح – وت, رۋح – جان, رۋح – نەرۆ. ول – ادام جانىنىڭ ەڭ قالتارىس تٷكپiرiنە سەۋلە تٷسiرەتiن نۇرلى شاپاق, ادام جانىنىڭ ەڭ بiر نەزiك قىل iشەكتەرiن قوزعالىسقا كەلتiرەتiن ۇلى ىرعاق.

ەگەر ٶلەڭدە رۋح جوق بولسا, ونىڭ وبرازى, ويى, تەڭەۋi, مەتافوراسى, ەپيتەتi, ۇيقاسى... ت.ب. كومپونەنتتەرi سٶنiپ قالعان شامدار عانا. جىلىتپايدى, سەۋلەلەندiرمەيدi, تولقىتپايدى. رۋحتى ٶلەڭدە ولاردىڭ بەرi ىستىق, بەرi سەۋلەلi. وبراز, وي, تەڭەۋ, مەتافوراڭىز رۋحسىز ٶمiر سٷرە المايدى, ال رۋح, كەرەك كەزiندە, ولارسىز ٶمiر سٷرە الادى. سەنبەسەڭiز, ماحامبەتتiڭ «جالعىزدىق» ٶلەڭiن وقىپ كٶرiڭiز:

بۇل دٷنيەنiڭ جٷزiندە

ايدان ارۋ نەرسە جوق,

ول تٷندە بار دا, كٷندiز جوق.

كٷننەن ارۋ نەرسە جوق,

ول كٷندiز بار دا, تٷندە جوق.

مۇسىلمانشىلىق كiم دە جوق,

تiلدە بار دا, دiندە جوق.

كٶشپەلi دەۋلەت كiمدە جوق

بiردە بار دا, بiردە جوق.

ازامات ەرلەر كiمدە جوق,

ەرiككەن كٷنi قولدا جوق.

زامانىڭ مەنiڭ تار بولدى,

تۋرا بيلiك بيدە جوق.

بەرiن ايت تا, بiرiن ايت,

قاۋمالاعان قارىنداس

قازاقتا بار دا, مەن دە جوق...

امالى قۇرىپ, تiستەنگەن شاراسىزدىق. ىزا. كەك. نامىس. ەندi سiز وسى ٶلەڭنەن كٶزگە تٷسiپ تۇرعان بiر وبراز, بiر تاپقىر تەڭەۋ, ەڭ بولماعاندا, تىڭ ەپيتەت كٶردiڭiز بە? جوق. سەزiمi سٶنگەن, كٶڭiلi سوقىر ادام ٷشiن بۇل ٶلەڭ تiپتi اتامزاماننان بەلگiلi نەرسەلەردi تiزiپ (ايدىڭ تٷندە بار, كٷندiز جوق ەكەندiگiن, ت.ب.), ٶزiنiڭ جالعىز ەكەنiن ايتۋعا قۇرىلعان حابارلى سٶيلەمدەر عانا

بiراق سiز ٶلەڭدi ولاي وقي المايسىز. Iشكi ىرعاقتى رۋح ولاي وقۋعا مٷمكiندiك تە بەرمەيدi. ٶلەڭدi وقىپ وتىرعاندا تٷۋ تەرەڭنەن ەستiلەتiن اينالىپ سوعىپ, ٷيiرiلiپ تۇرىپ الاتىن يiرiمدi گۋiلگە قۇلاق تٷرiڭiزشi. ول ٶزiمiز ايتا بەرەتiن ەۋەن دە, ەۋەز دە ەمەس. ول – اقىن جٷرەگiنiڭ ىزالى قىجىلى مەن ٶجەت قىزۋىن ٶزiنە سiڭiرiپ العان رۋح.

رۋحسىز ەل – بار نەرسەگە دە قۇلىقسىز ەل. رۋحىنان ايىرىلىپ قالعان ەل, ٷستiنەن بٶزi, اۋزىنان سٶزi تٷسiپ تۇرعان ىنجىققا, قارنىنان باسقا قامى, ۇيقىدان باسقا قىزىعى جوق ماۋباسقا, شوقايىنىڭ تەسiگiنەن شۇلعاۋى شۇباتىلعان كٶنبiسكە, تۇمسىعىنان سۋى سورعالاعان سٷمەلەككە, جاعاسىن ايىرىپ جiبەرسەڭ دە, مۇرنىن قولق ەتكiزiپ بiر تارتىپ جٷرە بەرەتiن موجانتوپايعا, ٷستiنەن قۇستىڭ كٶلەڭكەسi ٶتسە دە بۇعا قالاتىن جاسقانشاققا, كٶڭ مەن كٷل اراسىندا قالعان كٷيكiگە, جاپادان جالعىز ايدالادا وتىرىپ الدىنداعى اسىن جان-جاعىنا قاراماي iشە المايتىن جالتاققا, تiرسەگi تiرسەگiنە سوعىلىپ كەلگەنگە دە قايرات كٶرسەتە المايتىن دەرمەنسiزگە, ەتiن جۇلىپ جەپ جاتقاننىڭ بەتiنە تiكتەپ قاراي المايتىن ەزگە, كەز كەلگەننiڭ تابانىنىڭ استىندا يلەنiپ جاتا بەرەتiن سورلى بەيشاراعا, ەركiمگە الاقان جايعان تiلەمسەككە, تiپتi سۋ سۇراپ iشە المايتىن سٷيرتiلگەن سۇلباعا اينالدى. ونداي ەل, اقىرىندا, يت مiنiپ, يرەك قامشىلاپ كەتپەك. رۋحسىز ەلدە قادiر دە, قاسيەت تە قالمايدى. رۋحسىز ەلدi ەشكiم  دە سىيلامايدى. قالاي سىيلايدى? ەگەر ونىڭ مالاقايى ميلىعىنا تٷسiپ, سامايىنان سiركەسi مەن بيتi اعىپ تۇرسا!

رۋحتى ەلدiڭ عانا بويى تiك, ەڭسەسi بيiك!

رۋحتى ەل عانا ەشكiمگە كەۋدەسiن باستىرمايدى, جاعاسىنان الدىرمايدى. جاعاسىنان العاننىڭ جاعىن ايىرىپ جiبەرەدi. كٷشi جەتپەسە جاعالاسىپ ٶلەدi. جاعالاسىپ جٷرiپ, ەڭ قۇرىعاندا, جاستىعىن الا كەتەدi.

رۋحتى ەل قاراعايعا قارسى بiتكەن بۇتاقتاي قايراتتى!

رۋحتى ەل ەمەننiڭ يiر بۇتاعىنداي بەرiك!

رۋحتى ەل نايزاعاي بۇتاقتارىنداي شالت!

رۋحتى ەل بٶركiن شىڭ باسىنداعى بۇلتتاي وقشىرايتىپ كيەتiن اسقاق!

بٷگiنگi تاڭدا بiزدiڭ رۋحىمىز – سارىارقانىڭ قۇرىشىنان قۇيىلىپ, اسپان مەن الاتاۋدىڭ اراسىندا نايزاعايلارمەن تاپتالىپ, اتىراۋدا سۋعارىلىپ, قاراتاۋدىڭ قايراق ساۋىرىنا قايتا-قايتا قايرالعان سەمسەردەي ٶتكiر, الداسپانداي ايبارلى, ناركەسكەندەي قايراتتى رۋح بولۋعا تيiس. ول تەك سەستi عانا ەمەس, ەستi دە رۋح بولۋى كەرەك. ٶيتكەنi ەسسiز رۋح – ەسەرسوقتىق رۋح. ەسەرسوقتىق – اۋزىنا نە كەلسە سونى وتتايتىن  ەۋلەكتi ەۋمەسەرلiكپەن, تٷبi تٷسكەن شەلەكتەي داڭعىرلاعان داڭعازا داراقىلىقپەن   جاتىرلاس, كiندiكتەس, قۇرساقتاس.

ەۋلەكiلiك پەن ەۋمەسەرلiك, داراقىلىق پەن داڭعازالىق ەلگە سەس بولىپ جارىتپايدى, قايتا ەلگە سور بولىپ جابىسادى. ونداي رۋح اينالا قونعان باسقا جۇرتقا سەنiڭ ەلiڭدi كٶزگە شىققان  سٷيەلدەي جەككٶرiنiشتi  ەتەدi. ەۋلەكiلiك پەن ەۋمەسەرلiكتi, داڭعازالىق پەن داراقىلىقتى بويىنا كiرگiزiپ العان ەل, ەڭ الدىمەن, ٶزiن ٶزi جالماپ, بٷتiندi بۇتارلاپ بٷلدiرiپ, تٷگەلدi تۋ-تالاقاي ەتiپ جiبەرەدi. ازۋى التى قارىس الاۋىزدىققا, اۋقىمى الپىس كەز الاكٶزدiككە ۇرىندىرادى. اقىرىندا ٶز باسىن ٶزi جۇتىپ بiتەدi. قاۋiپتi رۋح!

سوندىقتان دا, بiزدiڭ بiرەۋلەردiڭ سىرتىنان تۇرىپ «قوت-قوتتاعانىنا» ەرiپ iسiنiپ, iشكە كiرiپ «شوق-شوقتاعانىنا» ەرiپ كٷپسiنiپ جٷرگەن كەيبiر قانداستارىمىزدىڭ «شاڭ-شۇڭىنا» قولىمىزدان كەلگەنشە, شامامىز جەتكەنشە باسۋ ايتىپ «قوي-قويلايتىنىمىز دا», ولاردىڭ «داڭ-دۇڭىنا» باسالقى ايتىپ «ويبايلايتىنىمىز» دا سودان.

سەستi رۋحتى ەستi جٷرەك بيلەۋ كەرەك. سوندا عانا ول ناعىز ۇلتتىق رۋحقا اينالادى.

سٶز جوق, اقار-شاقار تاۋلاردىڭ تٶسiنەن سارقىراپ تٶگiلiپ, ايدىنعا بۇرقىراپ قۇيىلعان, جاسىن ويناتىپ, جاي لاقتىرعان, كٷندەي كٷركiرەپ, جەلدەي بۇرقىراپ جاتقان ماحامبەتتiڭ رۋحاني ەلەمi بiزدiڭ سول ۇلتتىق رۋحىمىزدى سومداپ سوعىپ جاتقان الىپ ۇستا دٷكەنiمiزدiڭ بiرi جەنە بiرەگەيi. الاپات قۋاتپەن جۇمىس iستەپ تۇرعان ول ۇستا دٷكەننiڭ جۇمىسى مەڭگiلiك توقتاماق ەمەس. ٶيتكەنi بۇل دٷنيەدە سٶزدەن قۋاتتى ەشتەڭە جوق. ونىڭ قۋاتىنىڭ الدىندا اتوم ەلەكتروستانتسييالارىڭىزدىڭ قۋاتى دا, مۇحيتتىڭ تەرەڭ قاباتتارىندا جٷرگەن قۇرىش دەنەلi سٷڭگۋiر كەمەلەرiڭiزدiڭ قۋاتى دا, جەتi قات كٶكتi دار ەتكiزiپ جىرتىپ ٶتەتiن زىمىراندارىڭىزدىڭ قۋاتتى دا دەرمەنسiز. ٶيتكەنi ول قۋاتتاردىڭ بەرi دە دٷنيەگە وي مەن سٶز ارقىلى كەلگەن. سونداي-اق ادام قولىمەن دٷنيەگە كەلگەن قانداي بiر, مەيلi ول دٷلەي, قۇبىجىق قۋات كٷشi بولسا دا, سٶز ارقىلى باسقارىلادى. دٷنيەدە سٶز ٷستەمدiگiنەن ٶتكەن ٷستەمدiك جوق.

ەڭسەلiگiم ەكi ەلi,

ەگiز قويان شەكەلi,

جاراعان تەكە مٷشەلi,

جاۋىرىنى جازىق, موينى ۇزىن,

وق تارتارعا قولى ۇزىن,

دۇشپانىما كەلگەندە

تارتىنباي سٶيلەر اسىلىمىن.

قۇلا بiر سۇلۋ ات مiنگەن,

قۇيرىق, جالىن شارت تٷيگەن,

قۇم ساعىزداي سوزىلعان,

دۋلىعالى باس كەسكەن,

تۋ تٷبiنەن تۋ العان,

جاۋدى كٶرiپ قۋانعان

مەن ٶتەمiستiڭ بالاسى

ماحامبەت اتتى باتىرمىن.

جاڭا عانا مىنا كٷيكi تiرلiكتiڭ عۇمىرى بiتiپ بولمايتىن كٷيبەڭiن ويلاپ, بويىڭىزداعى بٷكiل قۋاتتان ايىرىلىپ قالعانداي ۇنجىرعاڭىز تٷسiپ, سونشالىقتى بەكەنە, سونشالىقتى پەس بولىپ وتىر ەدiڭiز, مىنا ٶلەڭدi وقىدىڭىز دا قىزىل كٶرگەن قىرانداي دٷر سiلكiندiڭiز. سiزدiڭ دە «ەڭسەلiگiڭiز ەكi ەلi» بوپ شىعا كەلدi. اپتاپ كەزiندەگi اقىرىن عانا جىلاپ اعىپ جاتقان الپىس ەكi تامىرىڭىزدىڭ iشiنە وت, وت ەمەس-اۋ, ٶرت كiرگەندەي بولدى. سول ٶرتتەن جانارىڭىزعا شوق تٷسiپ كەتكەندەي اينالاڭىزعا جارق ەتكiزiپ قارادىڭىز. كٷيبەڭ تiرلiكتiڭ كٶلكiلدەپ تۇرعان كٷيبەڭ ويلارى اياعىڭىزدىڭ استىنا شiرiگەن پەردەدەي بوپ سىپىرىلىپ تٷستi. جەل ٷرلەگەن شوقتاي بوپ قوزدانىپ جانىپ تۇرعان جانارىڭىز اۋلا iشiنەن ەرiرەك قاراي باستادى. بiرiن بiرi الا الماي, بiرiن بiرi جىعا الماي تايتالاسىپ, يتجىعىس تٷسiپ جاتقان م

ىنا الاساپىران دٷنيە-تiرشiلiكتi كٶردiڭiز. كٶردiڭiز دە, ەلiڭiز بەن جەرiڭiزدiڭ تاعدىرىن ويلاي باستا­دىڭىز. تەك ويلاپ قانا قويماي, ەلiڭنiڭ ەڭسەسiن كٶتەرتكiسi كەلمەي, ونىڭ ەتەگiنە يتتەي جابىسىپ العان ەلدەكiمدەرمەن الىسىپ-جاعالاسقىڭىز, جەرiڭنiڭ قۇيقالى جەرiنە قول سالعىسى كەپ تۇرعان باسقا بiرەۋلەرمەن تارتىسقا تٷسكiڭiز كەپ كەتتi. ٶيتكەنi سiزدiڭ تۇلا بويىڭىزدا جەرiنiڭ بiر پۇشپاعىنا دۇشپاننىڭ يتi سارىسا نامىسى قوزىپ شىعا كەلەتiن اتا-باباڭىزدىڭ قانى وياندى!

مiنە, رۋح كٷشi! الاقانداي عانا ٶلەڭ ەسiك پەن تٶرiنiڭ اراسىنداعى كٷيبەڭ تiرلiكتi عانا ويلاپ, رۋحاني مٷسەپiر بوپ قالعان بiر جاندى قالاي تٷلەتiپ جiبەردi.

قوعالى كٶلدەر, قوم سۋلار,

كiمدەرگە قونىس بولماعان?!

سازداۋعا بiتكەن قۇبا تال

كiمدەرگە سايا بولماعان?!

باسىنا جiبەك بايلاعان

ارۋلار كiمنەن قالماعان?!

تاڭداپ مiنگەن تۇلپارلار

يەسiن قايدا جاياۋ سالماعان?!

قۇلاندار iشپەس بۇرشاق قاق

كiمدەرگە شەربات بولماعان?!

ساداعىنا سارى شiركەي ۇيالاپ,

جاۋ iزدەگەن ەرلەردiڭ

قايدا باسى قالماعان?!

ەندi سiز الىس-جۇلىسقا تٷسiپ القىمنان الىپ جاتقان, جاعالاسقا كiرiپ, جاعا جىرتىسقان, بiر-بiرiنە كiرش ەتكiزiپ تiسiن باسىپ, بiر-بiرiنە تىرناعىن مىتىپ باتىرىپ تۇرعان مىنا قاتال دا قاتىگەز دٷنيەدەن مٷلدە كٷدەر ٷزگەندەي بوپ وڭاشا قالدىڭىز. كەلiسiمi كٷندە ٷزiلiپ, بەتۋاسى كٷندە بۇزىلىپ جاتقان بۇل بەرەكەسiز تiرشiلiكتەن بەزگەندەي ارعى-بەرگi ٶمiر جايلى تىلسىم تەرەڭ ويعا باتتىڭىز. سول تەرەڭدiكتiڭ تٷكپiر-تٷكپiرiنەن ەكi كەشتiڭ اراسىنداعى سەتتەي كٷڭگiرت, قۇسى قايتىپ, قىزىعىنان ايىرىلعان كٶل ٷستiن تۇمشالاعان تۇمانداي اۋىر قويۋ ٷن كٶتەرiلiپ تۇلا بويىڭدى تٷگەل جايلاپ الدى. بايقاساڭ, مىنا جالعاندى جالپاعىنان باسىپ ٶتكەن جالعىز سەن ەمەس ەكەن.  ساعان دەيiن دە الشىسىنان تۇرىپ, الشايىپ جٷرگەندەر بولىپتى. بiراق بۇل دٷنيە ولارعا دا وپا بەرمەپتi. ساعان دا وپا بەرمەك ەمەس. بوداۋسىز تiرلiك, بايانسىز ٶمiر بۇل...

الايدا iشiنە كiرiپ ٷنسiز وبىپ, ۇيىعىنا تٷسiپ تٷبiنە تارتىپ بارا جاتقان وسى بiر وپاسىز ويدى اقىن شۇعىل سەرپiپ تاستايدى دا, جاڭا عانا ٶزiن ٶزi كەمiرiپ, قابارجىپ, قامىقپاعانداي, توسقاۋىلعا تiرەلگەندەي بوپ جول تابا الماي تورىقپاعانداي, اينالاسىن تٷگەل جاڭعىرىقتىرىپ, سۇڭقارداي ساڭقىلداپ «iشەلiك تە جەلiك, مiنەلiك تە تٷسەلiك, وينايىق تا كٷلەلiك, ويلاساڭدار, جiگiتتەر, مىناۋ جالعان دٷنيە, كiمدەردەن كەيiن قالماعان» دەپ سەرiپپەدەي سەرپiلiپ, شىمىر سٶيلەپ كەتتi. ٶيتكەنi بۇل ٶمiرگە كەلدiڭ ەكەن, وندا ول ٶمiرگە بەرەتiنiڭ دە, ول ٶمiردەن الاتىنىڭ دا بار. جەيتiن ىرىزدىق-نەسiبەڭ دە, بەرەتiن كٷش-قۋاتىڭ دا, كٶرەتiن قىزىق-قۋانىشىڭ دا, كٶنەتiن نالا-مۇڭىڭ دا بار.  جارىق دٷنيەنi كٶرگەنiڭ ٷشiن دە, سەن جارىق دٷنيەگە قارىزسىڭ. سول قارىزىڭدى ٶتە, سونى اقتاپ شىق...

سونىمەن سiز يشارامەن عانا ايتقان اقىن ويىنىڭ ىمىن ٷڭگiپ, جىمىنا سٷڭگiپ كەتە باردىڭىز...

ماحامبەت ٶلەڭدەرiنەن سiز كٶزiڭدi دە, ٶزiڭدi دە اربايتىن سىلاڭداپ تۇرعان سۇلۋ سٶزدi دە, جايناڭ قاعىپ جايراڭداپ تۇرعان قىلىقتى سٶزدi دە, تامسانعان سايىن تالعاپ سورا بەرگiڭ كەلەتiن تاڭداي ٷيiرەر تەتتi سٶزدi دە, جانىڭدى جاي تاپتىراتىن جايدارى سٶزدi دە, جٷزiكتەي قۇبىلىپ جۇتىنىپ تۇرعان سٶزدi دە, گٷلi اشىلىپ, مەۋەسi تٶگiلگەن قۇلپىرعان سٶزدi دە, تiپتi ساليقالىققا شاقىرار سابىرلى سٶزدi دە كەزدەستiرمەيسiز. ونىڭ ٶلەڭدەرiنiڭ بەرi دەرلiك بەس قارۋىن بەلiنە تٷگەل بايلاپ العان, كەكتەي كٷيiنiپ, ىزاداي ٶرتەنiپ تۇرعان ٶلەڭدەر. بەرi دە اتتىڭ ٷستiنە مiنiپ, ەرەۋiلگە شىعىپ, جورىققا اتتانىپ بارا جاتقانداي. ەر جول, ەر سٶزiنەن قارۋ-جاراقتاردىڭ شىڭىلى, تاقىر جەردi تارسىلداتىپ بارا جاتقان تۇياقتار توپىلى, كٷپشەكتەي-كٷپشەكتەي بiلەكتەرiمەن ۇستاسىپ جاعالاسقان جانداردىڭ بiرiن-بiرi الا الماي ىشقىنىپ, كiجiنگەن قىجىلدى ٷندەرi, قىلىشتاسقان باتىردىڭ دەمi مەن لەبi ەستiلەدi. وقي باستاعاننان-اق سەنiڭ دە iشكi دٷنيەڭ استاڭ-كەستەڭi شىققان الاساپىرانعا تولىپ, اينالاڭ تٷگەل وراي دا بوراي سوققان جەلدەي الاعاي دا بۇلاعاي بوپ كەتەدi.

ەرەۋiلدi جىرلار!

ەگەۋلi نايزا جىرلار!

ول جىرلاردى وقىعاندا باسى كەۋدەسiنە تٷسiپ سالبىراپ, قالعىپ-مٷلگiگەن دە, بەلi بٷگiلiپ, ەڭسەسi تٷسiپ, ەزiلiپ وتىرعان دا تiكتەلiپ كەتەرi حاق.

ول جىرلاردى وقىعان جان قاجىر-قايراتسىز قالعىپ قالجىراپ جاتقاندا قايتادان قۇرىشتان قۇيىلعانداي بوپ شوقتىقتانىپ, جوتالانىپ بارا جاتادى.

كەرميىعىم, كەربەزiم!

كەرiسكەدەي شاندوزىم!

قۇلانداي اششى داۋىستىم!

قۇلجاداي ايبار مٷيiزدiم!

قىرمىزىداي اجارلىم!

حيۋاداي بازارلىم!

تەڭiزدەي تەرەڭ اقىلدىم!

تەبiرەنبەس اۋىر مiنەزدiم!

اتىنا تۇرمان بولسام دەپ,

جۇرتىنا قۇربان بولسام دەپ,

ادىرناسىن الا ٶگiزدەي مٶڭiرەتكەن,

اتقان وعى ەدiل, جايىق تەڭ ٶتكەن,

اتقانىن قارداي بوراتقان,

كٶك شىبىعىن قاندى اۋىزدان جالاتقان,

ارىستان ەدi-اۋ يساتاي!

بۇل فەنيدiڭ جٷزiندە

ارىستان ودان كiم ٶتكەن?!

ويپىر-اۋ, ارناسىنا سىيماي ارقىراپ-سارقىراعان, اقتارىلىپ تٶگiلiپ, بٷكتەتiلiپ جازىلعان, اسپانعا شاپشىپ, قايتادان گٷرس ەتiپ قۇلاعان بۇل نەتكەن دٷلەيلi تاسقىن. جەر سiلكiنگەن كەزدەگi الىپ تاۋلاردىڭ دەنەسiنەن بiرi-بiرiنە سوعىسىپ, بiرi-بiرiن لاقتىرىپ, بiرi-بiرiن ۇرىپ, ساتىرلاپ دومالاپ جاتقان تاستارداي بۇل نەتكەن بەتپاق جٶڭكiلiس. قارا ورماندارىڭدى جەرگە باسىن تيگiزiپ جاپىرىپ جiبەرەتiن قارا داۋىلداي بۇل نەتكەن دولى ۋiل مەن گۋiل. قارا بۇلتتارداي كٷركiرەپ, شاتىرلاپ جاتقان قىپ-قىزىل نايزاعايلارمەن تاۋلاردى سٷزگiلەپ جاتقان بۇل نەتكەن سويقان دييۋلىق. الدىنا تەڭiز ٶڭگەرiپ, ساپىرىپ وتىرعان بۇل نەتكەن جويقىن پەرiلiك.

وسى بiر ارسى-گٷرسi, الاي-دٷلەيلi الاقۇيىن بوپ جاتقان دٷنيەمەن سiز دە ارالاستىڭىز دا كەتتiڭiز. اقتارىلىپ تٶگiلiپ, بٷكتەتiلiپ جازىلعان دٷلەيلi تاسقىننىڭ بiر تەگەۋرiندi كٷشiنە, تاۋلاردىڭ دەنەسiنەن ساتىرلاپ دومالاپ جاتقان بەتپاق جٶڭكiلiستiڭ بiر تاسىنا, جولداعىسىنىڭ بەرiن جاپىرىپ جiبەرەتiن قارا داۋىلدىڭ بiر گۋiلiنە, تاۋلاردى سٷزگiلەپ جاتقان سويقان ديۋلىقتىڭ بiر نايزاعايىنا,  شالقار تەڭiزدi ساپىرىپ وتىرعان جويقىن پەرiلiكتiڭ بiر تولقىنىنا اينالدىڭىز. ٶيتكەنi سiزدiڭ iشكi ەلەمiڭiزدە دە مىنا كەڭ دٷنيەگە سىيماي بiر-بiرiنە قىساستىق جاساپ, بiر-بiرiن قيياناتقا بايلاپ بەرiپ جاتقاندارعا دەگەن ىزا, بiر-بiرiن جانىشتاپ, بiر-بiرiن بالشىقتاي يلەپ جاتقانداردى كٶرiپ اشۋ, ەلدiڭ ىرىسى مەن قۇتىن وبىپ اساپ, وپىرىپ جەپ جاتقاندارعا قاراپ ٶشتiك, بiر بٷيiرiڭنەن بiر تٷرتiپ, ەكiنشi بٷيiرiڭنەن ەكi تٷرتiپ, ەتەگiڭنiڭ ٶكشەسiن باسىپ, ەتەگiڭە شوق تاستاپ جٷرگەندەردi كٶرiپ ٶشپەندiلiك, قاراپتان-قاراپ جٷرسەڭ دە جەرگە تىعىپ جەرلەيتiندەرگە قاراپ نامىس پەن ٶجەتتiك اتقا مiنiپ شىعا كەلدi. ەندi سiز دە ەلiڭiزدiڭ كەتكەن ەسەسiن داۋلاۋعا, ەلiڭiزدiڭ كەتكەن نامىسىن جىرتۋعا دايىنسىز. ولاي بولسا, ٶلەڭ دە ٶز مiندەتiن ورىندادى.

ەلi دە ورىنداي بەرمەك. ولاي دەيتiنiمiز, كەيiنگi كەزدە باسقا-باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ماحامبەت جىرلارىنىڭ ٶزiن تار تٷسiنiك, تار ايادا قاراستىرۋعا تىم ٷيiرسەك بوپ بارا جاتقان سيياقتىمىز. ەرينە, ماحامبەت – تاريحي تۇلعا. سوندىقتان وعان ارنالاتىن تاريحي ماتەريالدار مەن ماقالالار بارىنشا مول بولعانى جٶن. ول ماتەريالدار مەن ماقالالار ناقتى دەرەكتەر مەن فاكتiلەرگە نەگiزدەلۋi كەرەك. بiراق ماحامبەت ٶلەڭدەرiن ٷنەمi سول ناقتى دەرەكتەر مەن فاكتiلەرگە قىزمەت ەتۋشi عانا ەتiپ كٶرسەتiپ قويساق, وندا ارناسىن كەرiپ اسىپ-تٶگiلiپ جاتقان اعىسىمىزدى تىم تارىلتىپ, كٶك تiرەپ تۇرعان بيiگiمiزدi مٷلدە الاسارتىپ الۋىمىز ەبدەن مٷمكiن. سوندىقتان  ماحامبەت ٶلەڭدەرi تۋرالى سٶيلەگەندە – قاشاڭ قاراساڭ دا! – ساقال-مۇرتى باسۋلى, تٷيمەلەرi تٷگەل سالۋلى, نە كٷلمەيتiن, نە جىلامايتىن, سۇپ-سۋىق قالپىندا مۇپ-مۇنتازداي بوپ وقتاۋ جۇتقانداي قالشيىپ, نە بٷگiلمەي, نە يiلمەي, ايتقانىنان قايتپاي قاسارىسىپ تۇرىپ الاتىن دجەنتەلمەن دەرەكپەن, رىتسار فاكتiمەن عانا سٶيلەۋ ازدىق ەتەدi. ەرينە, دەرەكتiڭ اتى دەرەك, فاكتiنiڭ اتى فاكتi. ول دەرەكتەرگە قۇلاق تٷرسەك, ماحامبەت بiر دە بiر رەت جەكپە-جەككە شىقپاپتى, تiپتi قارسى كەلگەن دۇشپاننان رەتiن تاۋىپ جىلىستاپ, ىعىسىپ كەتكەن تۇستارى دا بولىپتى. ول تۋرالى تiلەكقابىل بورانعاليۇلى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتiنiڭ بەتiندە جازدى دا. مەن ٶز باسىم, ەشتەڭەنi بٷگiپ-بٷركەمەلەمەي, مايلاپ-سىلاماي, اشىعىن ايتقانى ٷشiن تiلەكقابىلعا دەن ريزامىن.

سونداي-اق تiلەكقابىلدىڭ, ودان باسقا دا كiسiلەردiڭ جازعاندارىنا كٶز سالساق, ماحامبەتتiڭ سونشالىقتى ىزالانىپ «حان ەمەسسiڭ, قاسقىرسىڭ, قاس الباستى باسقىرسىڭ» دەپ زەرi مەن كەرiن تٶككەن جەڭگiر حانىڭىز دا ورمان ەككەن, مەكتەپ اشقان جاقسى ادام ەكەن. وعان بiز تiپتi دە شٷبە كەلتiرمەيمiز. فاكت فاكتiسiمەن, بiراق فاكتور قايدا? ٶيتكەنi ماحامبەت جەڭگiر حانمەن عانا كٷرەسكەن جوق قوي. تiپتi حانمەن دەمەي-اق قويايىقشى (حان دەسەك قاسيەتتi حاندارىمىزعا تiلiمiز تيگەندەي بولار). سول زامانداعى حالقىنىڭ باسىنا ەڭگiر تاياق ويناتقان – جەڭگiر حان بولماي-اي قويسىن! جٷزدەگەن, مىڭداعان ەڭگiربايلار مەن ەڭگiربەكتەردi قايدا قوياسىز. سارجاعالار مەن وقالى يىق, جەز مۇرت, جەز تٷيمەلەردi قاي تەسiككە تىعامىز?! ەرينە, ماقالا اۆتورلارى ولار تۋرالى دا ايتادى. بiراق تىم كٶمەسكi, سولعىن ايتادى. ول ماقالالارداعى باستى ەكپiن جەڭگiر حاندى ماحامبەتتەن اراشالاۋعا تٷسiرiلەدi. تاعى دا قايتالاپ ايتامىز, ەڭگiمە جەڭگiر حاندا ەمەس. ودان ەرiرەكتە.

 ماحامبەت كٷرەسiنiڭ التىن قازىعى – «ەدiلدiڭ بويى ەن توعاي, ەل قوندىرسام دەپ ەدiم, جاعالاي جاتقان سول ەلگە,  مال تولتىرسام دەپ ەدiم» دەپ قازاق دالاسىن قوس ٶكپەسiنەن سىعىپ بارا جاتقان  وتارشىلدىق قۇرساۋىنا قارسى قايرات كٶرسەتۋi مەن «قورلىقتا جٷرگەن حالقىما بوستاندىق الىپ بەرەم دەپ» دەگەن ازاتشىل ارمانىندا. ماحامبەتتi iزدەسەك دەل وسى جولدار تٶڭiرەگiنەن iزدەيiك.

ماحامبەت ەشكiمنەن نان سۇرايتىن جاعدايدا بولماعان. ەلi دە    بولعان, جەرi دە بولعان. قادىر مەن قاسيەتi كٶپ-كٶپ ادامنان اسىپ تا تۇرعان. بiراق وعان حالقىنىڭ بوستاندىعى مەن ازاتتىعى بەرiنەن ارتىق بولدى. ونىڭ قارەكەتi بۇل رەتتە «التىنمەن سوقساڭ دا بۇعاۋدىڭ اتى بۇعاۋ» دەگەن اراب دانالىعىمەن سەيكەس كەلدi. ول بوستاندىق ٷشiن ٶزiنiڭ قارا باسىنىڭ قام-قارەكەتiن تەرك ەتكەن.

ياعني, ماحامبەت ەلiنiڭ قانىن سٷلiكتەي سورىپ, جەرiنە كٷيە بوپ  تٷسكەن وتارشىلدىق جٷيەمەن كٷرەستi. تاعى دا ونىڭ كٷرەسi سول بiر تاريحي كەزەڭمەن بiرگە بiتiپ قالدى دەپ ويلايسىز با? ونىڭ ٶلەڭدەرi بٷگiن دە جورىقتا. ونىڭ ٶلەڭدەرi بٷگiن دە جان بەرiسiپ, جان الىسار ۇرىس iشiندە. ٶيتكەنi كٷنi كەشە ەلiنiڭ ٷستiنە ەڭگiر تاياق ويناتقان ەڭگiربايلار ماەن ەڭگiربەكتەر بولسا, ەندi بٷگiن ەلدiڭ بەرەكەسi مەن قۇتىن قىلعىتىپ جۇتىپ جاتقان جەمiربايلار مەن جەبiربەكتەر بار ەمەس پە ارامىزدا...

كەرەك دەسەڭiز, ماحامبەت ٶلەڭدەرi,  قاي كەزدە دە زورلىق پەن زومبىلىققا قارسى, باسقانى بىلاي قويعاندا, سٷيەگiن زورعا سٷيرەتiپ جٷرگەن جاننىڭ ٶزiن قولتىعىنان دەمەپ, قولىنا قارۋ ۇستاتىپ, اتقا قوندىرىپ جiبەرەردەي قۋاتقا يە.

جانىڭدى قاي جەرگە قويارىڭدى بiلمەي, كەۋدەڭدەگi جٷرەگiڭ اتقاقتاپ اۋزىڭا تىعىلىپ, قانىڭ باسىڭا شاۋىپ, نامىستان قاق ايىرىلىپ جارىلارداي بوپ تۇرعان سەتتەرiندە دە سٷيەنەر تiرەگiڭ سول رۋحاني پiرلەر مەن ەۋليەلەر بولماق. ونداي جاعداي, سٶز جوق, تالايىمىزدىڭ باسىمىزدان ٶتتi. تەۋەلسiزدiزدiكتiڭ العاشقى جىلدارىنداعى ساياسي  ارپالىستار مەن  ساپىرىلىستاردى ەسiڭiزگە الىڭىزشى. بiرەۋلەر سويىلىن كٶتەرiپ ورالعا, ەندi بiرەۋلەر شوقپارىن كٶتەرiپ التايعا جٷگiرiپ جاتقان جوق پا ەدi?! جۇرتتىڭ بەرiنiڭ جانىن جەگiدەي جەپ قيناعان سول بiر سەتتە مەن دە ماحامبەت رۋحىنا جالبىرانىپ ٶلەڭ جازدىم:

و, ماحامبەت, باتىرىم,

ەۋليەم, پiرiم, اقىنىم, –

ارۋاق, جان مەن رۋحىم,

قانداسىم, تۋىس, جاقىنىم,

و, ماحامبەت, باتىرىم.

جەلەپ سەن, جەبەپ قولداشى,

قولداشى مەنi, قورعاشى,

شايقالىپ تۇر عوي, شايقالىپ,

قازاقتىڭ قالىڭ ورداسى.

تالىقسىپ جاتىر بٷگiندە

دiنiم دە, بiلiم, تiلiم دە

ٶشiپ بiر كەتە جازداپ تۇر

ارىستان داۋىس ٷنiم دە.

تالقانى شىققان تويىم-اي!

ويرانى شىققان ويىم-اي!

كەرەك بوپ تۇر عوي رۋحىڭ

كەسكەكتi ەردەي سويىم-اي.

دٷنيە, مەيلi, تٷنەرسiن! –

قايراتىڭ مەنەن ايباتىڭ.

جەلەپ بiر مەنi جiبەرسiن

بiلمەگەن مۇنى پاقىر عوي, –

جارماسىپ بٷگiن جاعاعا

القىمنان الىپ جاتىر عوي.

كٶڭiلiم مەنiڭ ورتايدى

جانىمنان نۇر مەن ەر تايدى.

بٶلiپ اپ ەرتiس, ەسiلدi

كەتپەكشi الىپ التايدى.

و, ماحامبەت, پiرiم-اي,

قۋات پەن قايرات بەر ماعان –

اتىراۋ بولىپ دولدانام,

الاتاۋ بولىپ تولعانام.

ماڭعىستاۋ بولام زارلاعان,

سارىارقا بولام سارناعان.

قۋات پەن قايرات بەر ماعان!

و, ماحامبەت, پiرiم-اي,

قولداشى, قانە, بٷگiن-اي!

سول جىلدارى بٷكiل ەل-جۇرت بولىپ رۋحاني تۇلعالاردىڭ بەرiنە جالبارىنىپ قانا قويماي, سولاردان رۋحتانىپ تا جاتتىق.

ماحامبەت ٶزiنiڭ جورىقتاس سەرiگi, سٷيەنەر تiرەگi «ارىستان يساتايىنان» ايىرىلىپ, «ساعاعى بولات قىلىشتىڭ بالداعىنان سىنعاننان» كەيiن «تار قولتىقتان وق تيگەندەي», ورتان جiلiگi وپىرىلىپ تٷسكەندەي حال كەشەدi. وسى تۇستان باستاپ ونىڭ ٶلەڭدەرi بۇلت استىنان شاقىرايىپ شىعا كەلگەن كٷندەي اششى, جالاڭاش جوتا ٷستiندەگi بورانداي بۇرقاق. بەينە بiر ەر سٶز, ەر جولىنا اشۋدىڭ زەرi قۇيىلىپ, ىزانىڭ ۋى سەبiلگەندەي. بiراق ول ٶلەڭدەردەن سiز قامىقسا دا, تاۋانى قايتقان جiگەرسiزدiكتi, قاجىسا دا, ماڭدايى تاسقا سوعىلعان قايراتسىزدىقتى كەزدەستiرمەيسiز. سٶزدەرi اتان جiلiكتi, ارقا مٷيiزدi مiنەزiنەن تايمايدى.

يساتايدان ايرىلعان كٷننەن باستاپ ماحامبەت كٶبiنە-كٶپ ٶتكەن كٷنمەن ٶمiر سٷرەدi.  ياعني, ٶكiنiشپەن... قانداي ازاپتى ٶمiر دەسەڭشi?! بiراق ماحامبەت رۋحىناڭ  مىقتىلىعى سوندا, ٶكiنە وتىرىپ, ٶركەشتەنە الاتىندىعىندا. سوندىقتان دا ول ٶتكەن ٶمiرiنiڭ قايعىسىن ايتسا تاۋعا سوعىلعان قارا بۇلتتاي تەڭسەلەدi, قۋانىشىن  ايتسا ارقاسىنا قاراعايداي قارا جال بiتiپ كەتەدi:

مۇنار دا مۇنار, مۇنار كٷن,

بۇلتتان شىققان شۇبار كٷن.

بۋىرشىن مۇزعا  تايعان كٷن,

بۋرا اتانعا شٶككەن كٷن.

بۇلىقسىپ جٷرگەن مىرزادان

بۇرىنعى دەۋلەت تايعان كٷن.

قاتارلانعان قارا نار

ارقانىن قيىپ العان كٷن.

الما مويىن ارۋدى

ات كٶتiنە سالعان كٷن.

بۇلانداي ەردi كەسكەن كٷن,

بۋۋلى تەڭدi شەشكەن كٷن.

ساندىق تولى سارى التىن

ساپىرىپ سۋداي شاشقان كٷن.

مۇنداي قايراتتى قايسار ٶلەڭدi تiزەڭە دەيiن جەرگە كiرiپ, مٷيiزiڭمەن كٶك تiرەپ تۇرىپ جازۋ كەرەك شىعار. تۇلا بويىڭا سىيماي بۇلىقسىپ تۇرعان بۇلا كٷش. ەرەن ەرەكەت. «بۇلتقا جەتiپ شارت سىنار» دولى مiنەز.

سوندىقتان ول تالما تۇسىنا سوققى تيiپ تالىقسىپ جاتسا دا iرi.

تاعى دا بۇل ٶلەڭدi, بۇل ٶلەڭدi ەمەس-اۋ, جالپى ماحامبەت ٶلەڭدەرiن اۋزىڭ استاۋداي تولماي, كٶمەيiڭ جەل سورعان كٶرiكتەي كەرiلمەي, القىمىڭ پiسiلگەن ساباداي iسپەي وقي المايسىڭ. بۇل دا سول رۋح دەگەن سۇراپىل قۇبىلىستىڭ قۇدiرەتتi كٷشi بولسا كەرەك.

قازاقتا جەر داۋى مەن جەسiر داۋىنان ٶتكەن داۋ جوق. ونى بەرiمiز بiلەمiز. ٶيتكەنi جەر دەگەن – كەرi تەكەنiڭ ٷستiنەن سىپىرىپ الىپ, بٶكسەڭە باسىپ وتىراتىن بٶستەك ەمەس, سەنiڭ ىرىس-نەسiبەڭ, بەرەكە-مولشىلىعىڭ, تاريحىڭنىڭ تارام-تارام تامىرى بويلاعان قاسيەتتi توپىراق, سول تامىردان نەر الىپ, قۋاتتانىپ جاتقان بٷگiنiڭ مەن ەرتەڭiڭ. جەردەن ايىرىلۋ دەگەن تاريحىڭنىڭ تامىرىن مٷلدە قيىپ تاستاپ, بٷگiنiڭ مەن ەرتەڭiڭدi بiرجولا سەمدiرiپ تاستاۋمەن بiردەي. جەسiردەن ايىرىلۋ ار مەن نامىس ٷشiن اۋىر. جەسiرiنەن ايىرىلعان ەل ەشتەڭەگە قاۋقارى جوق, سورلى, ىنجىق ەل. ادامىنان ايىرىلعان ەلدە نە قادiر, نە قاسيەت قالماق. ونىڭ ٷستiنە جەسiر دەگەن سەنiڭ دٷنيە سالعان نە اعاڭنىڭ, نە iنiڭنiڭ وشاعىن ٶشiرمەي, تٷتiنiن تٷتەتiپ, تاعى دا سول نە اعاڭنىڭ, نە iنiڭنiڭ باۋىرىنان ٶرگەن بالالاردى ٶسiرiپ وتىرعان انا عوي. ەگەر ونىڭ بۇرىن بالاسى بولماسا, كٷنi ەرتەڭ ەمەڭگەرلiك جولمەن بالا تابادى. ياعني, جەسiر دەگەن سەنiڭ ەۋلەتiڭنiڭ جاپىراق جايعان, نەمەسە جاپىراق جاياتىن اسىل بiر بۇتاعى.  ول اسىل بۇتاقتان ايىرىلۋ ٶلiممەن بiردەي...

«ەدiلدi كٶرiپ ەمسەگەن, جايىقتى كٶرiپ جەمسەگەن» ماحامبەت ٷشiن جەردەن ايىرىلۋدان ٶتكەن قورلىق جوق. ول تاعى دا قانداي جەر دەيسiڭ عوي!

جاتىپ قالعان تايلاعى

جارداي اتان بولعان جەر!

جاباعىلى توقتىسى

قوي بولىپ

قورا تولعان جەر!

اش-ارىعىم  تويعان جەر,

جىلاعان بالا قويعان

جەر شورتانى قارا باقانداي,

باقاسى سارى اتانداي,

بالدىرعانى بiلەكتەي,

باتپاۋىعى جٷرەكتەي,

قىمىزدىعى كٷرەكتەي,

سوناسى قوڭىر ٷيرەكتەي

ونداي قونىس ماعان جوق,

قۇداي قىلدى,

امال جوق...

 تۋعان جەردi وسىنالىقتى ەمەشەگiڭ ٷزiلiپ, ەسiڭ كەتiپ, ەتiڭ ەزiلiپ, سٷيەگiڭ ٷگiتiلiپ سٷيۋ ٷشiن تاۋداي الىپ جٷرەك كەرەك شىعار. قۇداي-اۋ, «قىمىزدىعىنىڭ كٷرەكتەي» ەكەندiگiن بىلاي قويعاندا, مالدىڭ ساۋىرىنا قونسا قانجوسا ەتەتiن بارماق باسىنداي سودىر سوناسىنىڭ ٶزi «قوڭىر ٷيرەكتەي» زور ول قانداي جەر?! ونداي جەرگە تٶبەسiمەن كٶك تiرەگەن, ادىمداسا كٶل اتتاپ كەتە بەرەتiن, قولىن سوزسا بۇلت ۇستايتىن كiل دەۋلەر ٶمiر سٷرۋ كەرەك قوي... رۋحتى دەۋلەر. تەك رۋحتى دەۋلەر عانا  تۋعان جەرiنiڭ ٷلكەندiگi «قوڭىر ٷيرەكتەي» سودىر سوناسىنا دەيiن اڭساپ, ونى ٶلەردەي سٷيە الماق.

ەر سٶزiن اساۋداي جۇلقىنتىپ سٶيلەيتiن ماحامبەت, سول ٶجەت تە ٶرشiل قالپىنان بiر دە تٷسپەي, كەيدە تۇتامداي ەتiپ تۇقىرتىپ تا سٶيلەي الادى.

تاۋداي بولعان تالاپتىڭ

نازارى قايتقان كٷن بولعان.

جiبەكتەن باۋى كٶنەرiپ,

اقسۇڭقار ۇشقان كٷن بولعان.

باعانالى بوز وردا

ەڭكەيiڭكi كٷن بولعان.

تەلەگەي تەڭiز شالقىعان

قوعالى كٶلدەر سۋ الىپ,

تiزەگە جەتەر-جەتپەستەي كٷن بولعان.

جامانعا بiتكەن جاپىراق

جاپىراعىنان ايىرىلىپ

قۋ تٷبiر بولعان كٷن بولعان.

بۇل – «احاقۋلاپ جاۋ iزدەگەن» جورىقتى كٷندەرiنەن دە, قارۋلاس, ٷزەڭگiلەس سەرiكتەرiنەن دە, قىزىقتى كٷندەرi مەن قۋانىشتى سەتتەرiنەن دە جۇرداي بولىپ تونالعان, كٶرiنگەنگە كٶز تٷرتكi بوپ ويدان ورىن, سايدان سايا تاپپاي, بiردە قىرعا شىعىپ, بiردە قۇمعا كiرiپ, ٶز ەلiنە ٶزi سييا الماي, ٶز جەرiنە ٶزi قونا الماي «قاناتى قاتتى, موينى بوس» قىزعىش قۇستاي شارق ۇرعان ماحامبەتتiڭ قاپالى بەينەسi. «جاپىراعىنان ايرىلىپ قۋ تٷبiرگە» اينالعان كەزi!

 ەسiلi, اقىنعا جالعىزدىقتان ٶتكەن دوس تا, جالعىزدىقتان ٶتكەن قاس تا جوق. دوس بولاتىنى: اقىن جالعىزدىققا مۇڭىن شاعادى. زارلايدى. شەر-شەمەنiن اقتارادى. بايانسىز ٶمiرiن, بايلاۋسىز تiرلiگiن ايتادى. كٷيiنەدi. كٷيزەلەدi. سونىڭ, تەك سونىڭ الدىندا ەڭiرەگەندە ەتەگi تولادى. ٶيتكەنi ول ٶزiمەن ٶزi وڭاشا قالىپ, سۋماڭداعان سٶزدەر مەن سۇرقييا كٶزدەردiڭ تاباسىنا كٷيمەيدi. ول تەك جالعىزدىقتىڭ الدىندا عانا اعىل-تەگiل جىلاپ وتىرىپ اقتارىلادى. ٶيتكەنi جالعىزدىق – اقىننىڭ ٶزi. قاس بولاتىنى: جالعىزدىق اقىننىڭ جانىن تالايدى, جٷرەگiن شەڭگەلدەپ سىعىپ, قانىن سورعالاتادى. ادىمىن اشتىرمايدى, اياعىن باستىرمايدى. تiرسەگiنە كiسەن, موينىنا بۇعاۋ بوپ تٷسەدi. مازاق پەن ازاپتىڭ وتىنا شىجعىرىلادى. انتالاعان دۇشپاننىڭ قاق ورتاسىندا قاراۋسىز قالدىرادى. سەنiڭ جەبiر-جاپاڭدى, تورىعىپ قامىققانىڭدى بٶلiسەتiن بiر جان جوق. ايدالادا قالعان قۋ تٷبiر قورعانسىزسىڭ.

بۇل ٶلەڭ, نە بولعاندا دا, ٶجەتتiگiن ٶشiرمەي تۇتانىپ تۇرسا دا, قامىعىپ-قابارجىعان سەتiندە ٶزiنە ٶزi جاساعان بەينەسi. ال القالاعان ەلەۋمەت, قالىڭ قاۋىمنىڭ كٶز الدىندا ونىڭ بەينەسi –

مەن, مەن ەدiم, مەن ەدiم

مەن نارىندا جٷرگەندە

ەڭiرەپ جٷرگەن ەر ەدiم.

يستايدىڭ بارىندا

ەكi تارلان بٶرi ەدiم.

ەرەگiسكەن دۇشپانعا

قىزىل سىرلى جەبە ەدiم.

جاقسىلارعا ەپ ەدiم,

جاماندارعا كٶپ ەدiم.

ەرەگiسكەن دۇشپاننىڭ

ەكiتالاي بولعاندا

ازىققا ەتiن جەپ ەدiم.

حان بالاسى اقسٷيەك,

ەجەلدەن تابان اڭدىسقان

اتا دۇشپان سەن ەدiڭ,

اتا جاۋىڭ مەن ەدiم.

ەجەلگi دۇشپان ەل بولماس,

ەتەكتەن كەسiپ جەڭ بولماس

حان بالاسى اقسٷيەك,

بايەكە, سۇلتان سەن بولىپ,

سەندەي نارقوسپاقتىڭ بالاسى,

ماعان وڭاشا جەردە جولىقساڭ,

قايراننان العان شاباقتاي

قييا بiر سوعىپ اس ەتسەم

تاماعىما قىلقانىڭ كەتەر دەمەس ەم, –

دەگەن بٷكiل زورلىق پەن زومبىلىق اتاۋلىعا, بٷكiل ايارلىق پەن قاسكٶيلiككە, بٷكiل ەزەزiلدiك پەن سۇرقييالىققا مايدان اشىپ, قارا جارتاستاي قاسقايىپ تۇرعان قالپىندا قالا بەرمەك.

... ەجەلگi گرەك ميفولوگيياسىنداعى قۇدايلاردىڭ قۇدايى زەۆس ەيەلi گەرامەن ۇرسىسىپ قالادى دا (اللاتاعالانىڭ قۇدiرەتi-اي, «قۇدايلار» دا بiر-بiرiمەن سىيىسپاعان!), قاتتى اشۋلانعان ول ەيەلiنiڭ قولىنداعى بالاسى گەفەستi جۇلىپ الىپ لاقتىرىپ جiبەرەدi... سوندا گەفەست اقساق بوپ ٶسەدi. ۇستالىقتىڭ قۇدايى بولادى. ول ٶزiنiڭ دٷكەنiندە كٷنi-تٷنi تولاسسىز, بiر-بiرiمەن باسى پiسپەيتiن قۇدايلارعا قارۋ-جاراق سوعادى.

ماحامبەت, ەرينە, قۇدايلاردان تۋعان جوق. حالىقتان تۋدى.  سول حالىقتىڭ قامىن ويلاعان ونى قۇدايسىنعان ەڭگiربايلار مەن ەڭگiربەكتەر, مايماعامبەتتەر مەن جايماعامبەتتەر باسىن شاۋىپ, دەنەسiن ايدالاعا تاستاپ كەتسە دە, ول ٶزiنiڭ ۇستا دٷكەنiندە ەركەكتەرi التىن قۇتىلى, ۇرعاشىلارى كٷمiس قۇرساقتى ۇلتىنا, سول ۇلتىن جالعاستىرار التىن ايدارلى, اي ماڭدايلى ۇلدار مەن كٷمiس تۇلىمشاقتى, جۇلدىز جٷزiكتi قىزدارىنا مەڭگi ٶلمەيتiن رۋح سوعىپ, سومدادى. سومداي دا بەرمەك...

تەمٸرحان مەدەتبەك