Ǵylym-bilim damyǵan qazirgi kezde de adamnyń shyqqan tegi onyń bolmysynan habar beredi, ómirine áser etedi degen tujyrymǵa kelgen mamandar bar. Ol mamandardy – rodologtar, iaǵni tektanýshylar deidi.
Óz zamanynda Buqar jyraý «Jaqsydan – jaman týsa da, jamannan – jaqsy týsa da, tartpai qoimas negizge» degen eken. Áli kúnge deiin turmystyq tanym-túsinikte tekti jermen qudalasý, shyqqan jerine qarai syilasý jáne tegine qarap kisi taný erekshe mańyzǵa ie.
Ata-babańnyń qandai bolǵany seniń ómirińe, bolmysyńa qalai áser etedi? Qazaqtardyń shejiresin bilýge qumar bolýynyń da bir máni bar shyǵar dep, tektanýshy maman Viktoriia Shegirbaevamen osy taqyrypty keńirek qaýzaýǵa tyrystyq.
- Viktoriia, jalpy, tektaný degen ǵylymi negizi bar, janjaqty zerttelgen sala ma?
- Iá. Tektaný (rodologiia) ǵylymynyń negizin ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynda V.V. Dokýchaev pen L.N. Dokýchaeva degen ǵalymdar qalaǵan. Bul ǵylym psihologiia men psihogenetika, antropologiia jáne fizika, matematika, genetika, filosofiia, áleýmettaný men etnografiia, mádeniettaný, genealogiia siiaqty ár túrli ǵylymdardyń jetistikterin biriktiretin salaaralyq ǵylym bolyp esepteledi. Tektanýdyń teoriialyq negizdemesi jáne praktikalyq qoldanylýy atalǵan avtorlardyń «Tektaný negizderi» atty kitabynda berilgen. Tektaný ǵylymynyń negizinde Dokýchaevtar rodologiia-tektanýdan keńes berý ádisin jasap shyǵardy. Osy ádis tektanýshylardyń, iaǵni meniń de, negizgi jumys isteý ádisim. Bul ádis «Jalpyreseilik kásibi psihoterapiia ligasynyń» (OPPL) psihoterapiia jáne keńes berý ádisterinde resmi moiyndalyp, tizimine engilgen jáne resmi saitynda bul tizim bar.
Bul ǵylym Qazaqstanǵa kelgende «tektaný» degen termin qoldanysta bolmaǵan edi. «Rodologiia» terminin qazaqshaǵa «tektaný» dep aýdarǵan Áliia Nurpaqyzy Saǵymbaeva. Sonymen qatar, bul baǵyt Qazaqstanda dami bastaǵaly, jergilikti halyqtyń mentalitetin, mádenietin, salt-dástúrin mindetti túrde eskerý qajet degen tujyrym jasaldy. Áliia Nurpaqyzy bastaǵan tektanýshylardyń tájiribesin eskere otyryp, tektaný ǵylymy jergilikti, túrki etnosynyń mentalitetine beiimdeldi. Qazir tektaný Qazaqstan men Qyrǵyzstanda qatar damýda.
- Tektanýdyń psihologiiamen bailanysy bar ma? Túsingenim boiynsha, ekeýi de beisanadaǵy aqparattarmen jumys isteitin siiaqty.
- Jańa ǵana aitqanymdai, bailanysy bar. Ózge de salalarmen qatynasy bar. Sondyqtan, klassikalyq túsiniktegi psihologiialyq terapiia dep aita almaimyn.
- Seniń atyń erekshe. Jalpy Viktoriia degen eýropatektes ulttardyń kóbinde kezdesedi. Biraq biz bul esimdi kóbinese orys ultymen bailanystyramyz. Meniń bileýimshe sen orys tilinde de ana tilińde sóilegendei saýatty, erkin sóileisiń, aǵylshyn tilin de jaqsy meńgergensiń. Boiyń uzyn, aqquba keletin keskin-kelbetiń de eýropalyqtarǵa uqsaidy. Seniń birneshe til bilýińniń ata-tegińe qatysy bar ma?
- Bar dep oilaimyn. Meniń ájem Jámi bes jasynda (1929 jyly) ata-anasymen, týystarymen konfiskatsiiadan qashyp, Reseige qonys aýdarǵan. Sol jaqta boi jetip, Ekinshi dúniejúzilik soǵysy kezinde elge qaityp oralǵan. Tektaný teoriiasymen túsindirsek, meniń ájem jastaiynan ózge ulttyń ortasynda, ózge tildi jetik meńgerip ósti. Ájemniń estelikterinde orys halqy olardy jaqsy qabyldaǵanyn aitqan. Iaǵni, ájemniń beisanasynda «ózge ultpen aralasý, ózge tildi jaqsy bilý» mashyǵy qalyptasty da, maǵan gen arqyly berildi. Ájem úshin orys tilin úirený qazir biz úshin aǵylshyn tilin úirenýdei bolǵany túsinikti dep oilaimyn. Oǵan qosa, atam Nursultan arabsha bilim alǵan, óz betinshe Qurandy aýdarýmen ainalysqan. Osylaisha, mende til úirenýge genetikalyq mashyq, daǵdy bar. Bul da shet tilin ońai úirenýime septigin tigizdi.
Men týyp ósken aýmaqta, sol jyldary erekshe at qoiý qalypty jaǵdai boldy. Otbasymyzda da oryssha esim berýge qalypty qaraityn. Sebebi, atam men ájemniń tuńǵysh balalary shetinep ketkesin, ózge ulttyń esimin qoisa, bala turaqtaidy degen qazaqtyń yrymy boiynsha olardan keiin kóringen balasyna, iaǵni apama Klara dep oryssha at qoiǵan. Keiingi týǵan qyzdarynyń da keibireýiniń esimi oryssha.
- Ana tilinde erkin sóilei almaityn, biraq úirenip, talpynyp júrgen bir tanysym «qazaq tilin meńgerý men úshin ózimdi taný protsesiniń bir bóligi» degen edi. Seniń pikirińshe tektanýda ana tilin bilýdiń mańyzdylyǵy qansha?
- Tektaný oqyǵanda bólek bir modýlde sózdiń mańyzdylyǵy talqylanady. Sebebi, aqparat sóz arqyly beriledi, gendik jadynda sóz arqyly saqtalady. Sondyqtan, keide tipti qazaqsha bilmeitin klientterdiń ózderi qazaq tilinde jumys isteýdi surap jatady. Sebebi olardyń ata-tegi kóbine qazaqsha sóilegen. Biraq tektaný boiynsha jumys isteý úshin ana tilin bilý mindetti emes. Taǵy bir mańyzdy nárse, eger bireýdiń teginiń tarihynda ana tilin jetik úirenýge kedergiler bolsa, onda tektaný arqyly til úirený protsesin jeńildetýge bolady. Kóptegen orystildi qandastarymyz tektaný keńesteri, seminarlarynan keiin ana tilin úirenýdi qolǵa alyp jatady, sebebi olar tektaný arqyly óz túp-tamyrlaryna bet buryp, ulttyq erekshelikterin baǵalai bastaidy. Tektanýshy retinde bizdiń maqsattarymyzdyń biri osy.
- Kei bir sarapshylar bizde rýsofobiia men sinofobiia bar ekenin aityp jatady. Osy máselege bailanysty pikiriń qandai?
- Tektaný turǵysynan aitsaq, buǵan adamnyń tegimen bailanysty bir sebep bolýy múmkin. Tájiribege súiensek, rýsofobiia nemese sinofobiiasy bar adamnyń tegin zerttep kelgende, tek tarihynda sol ult ókilderimen bailanysty bir jaǵymsyz oqiǵa bolýy múmkin. Túiini sheshilmegen (psihologiialyq túrde qorytylmaǵan) másele kelesi urpaqqa beisana arqyly berilip, olarda aiqynyraq kórinis taýyp jatady. Iaǵni, urpaqtyń óz ómirinde ondai jaǵymsyz tájiribe bolmasa da, «sebepsiz» rýsofobiia ne sinofobiia paida bolýy múmkin.
- Bizde «Sheshesin kórip – qyzyn al» degendi ustanatyndar da kezdesedi. Jalpy eki jas birin biri unatyp tursa, olardyń ata-anasynyń turmys jaǵdaiy, qyzmeti men jetken jetistigi, shyqqan tegi qanshalyqty mańyzdy?
- Ony ár adam ózi sheshýi kerek. Men úshin jar tańdaýdyń eń durys joly – elý paiyz unatý, elý paiyz aqylmen sheshý. Sonda baqytty januia qurý jeńilirek bolady. Shyqqan tegin bilý aqylmen sheshýdiń kóp faktorlarynyń biri. Ony esepke almaǵan kúnniń ózinde de baqytty januia qurý – qoldan keletin nárse. Adam tektanýshynyń kómegi arqyly ózimen jumys istep, tegindegi tiimsiz programmalardan aryla alady.
- Sosyn, bala asyrap alý máselesinde de kóp adamǵa «shyqqan tegi belgisiz» degen qorqynysh kedergi keltiredi. Biraq «bala tapqandiki emes, baqqandiki» dep, balanyń minezi tárbiege bailanysty degen ustanymdaǵy adamdar da az emes. Osy týraly pikiriń qandai?
- Adamnyń shyqqan tegi, sózsiz ómirge áser etedi. Asyrap alǵan bala da óz teginiń múshesi bolǵasyn, gen oǵan aǵza arqyly beriledi. Adamnyń tulǵa bolyp qalyptasýyna genmen qatar, ósip óngen ortasynyń da yqpaly bar.
Bul jerde men eń birinshi mynadai suraq qoiar edim: bala asyrap alýdaǵy maqsatyńyz ne? Qartaiǵanda baǵyp-qaǵý úshin be? Qoǵamnyń quptaǵanyn qalaisyz ba? Ózińdi tolyqqandy seziný úshin be? Álde ishińizge syimai tasyp jatqan mahabbat pen meiirimdi ózge adamǵa riiasyz berý me? Men úshin bala asyrap alýdaǵy eń durys maqsat – sońǵysy.
- Bizdiń dástúrimizde «bata», «teris bata», «alǵys» pen «qarǵys» siiaqty túsinikter bar. Kei adamdardyń joly bolmai júrgenin «pálensheniń teris batasyn alyp edi» nemese «nazasyna qalǵan bolatyn» dep aityp jatady. Kerisinshe, jolynyń bolǵyshtyǵyn úlkenderdiń aq batasyn alǵanymen bailanystyryp jatatyndar da bar. Tektaný salasynda bizdiń osyndai salt-sanamyz qandai da bir ról oinai ma?
- Teris bata, qarǵys, kóz tiiý siiaqty nárseler bireýge áser etse, bireýge áser etpeidi, ony óziń de baiqaǵan bolarsyń. Óitkeni olardyń áser etý mehanizmi adamnyń qabyldaýyna bailanysty. Oryndalady dep qabyldaǵan adam ózin-ózi sáikesinshe programmalaidy jáne ol programma iske asady. Tipti kelesi urpaqtarǵa da beisanaly túrde berilýi múmkin. Tektanýshylardyń tájiribesinde tektegi qarǵyspen jumys istep, onyń kúshin qaitarǵan keister bar. Bul jerde siqyrdyń qatysy joq, adamnyń beisanasyna sózdiń kúshimen áser etý arqyly ǵylymi negizdelgen ádisti qoldanamyz. Al aq bata men alǵysty aitatyn bolsaq, olardyń áseri de jańa aityp ótken ádisterge uqsas jumys isteidi.
- Viktoriia, osy bizde batyr atalaryn aityp maqtanatyndar nege kóp? Atańnyń batyr bolýy sonshalyqty mańyzdy ma?
- Ata-teginde «resýrsty» adamdardyń bolǵany adam úshin jaqsy. Ol sodan kúsh alady, jaqsy jaqtaryn ózine menshikteidi. Tegińdi bilý, ata-babalardy eske alyp, qurmetteý mańyzdy. Al tegińdi aityp maqtaný, basqasha kez kelgen maqtaný siiaqty, sýbektivti uǵym. Bireý úshin maqtaný bolyp kóringen nárse basqa adam úshin jai fakttyń konstatatsiiasy bolýy múmkin. Fakt emes, oidan qosyp aityp jatsa, ol endi bólek nárse...
- Resýrs degen ne?
- Resýrs degen - kúsh, jaqsy qasietter. Resýrsty adam - mysaly, uzaq ómir súrgen, jetistikterge jetken, din jolyn ustanǵan, ustaz bolyp nemese batyr bolǵan jáne taǵy basqalai elge paidasy tiip, syily bolǵan adamdar. Tegińizde sondai jaqsy qasietti adamdar bolsa, ol adamǵa gen arqyly beriledi. Biraq gen aktivti nemese uiqyda bolady. Aktivti gen adam boiynan ashyq kórinip turady. Al uiqydaǵy gendi tektaný arqyly oiatýǵa bolady jáne ol jaqsy qasietti adam óz boiynda jańǵyrta alady.
- Esińde bolsa kúzde elimizdiń birqatar qalalarynda Tájikstannyń kórme jármeńkesi ótip, kórmege qoiylǵan jemis-jidekterdi el talasyp, alyp ketkeni BAQ pen áleýmettik jelilerde shý bolǵan. Ásirese Astana turǵyndary jaǵa jyrtysyp, jemis-jidekke talasqany aityldy. Buǵan deiin de tegin tamaqqa talasý oqiǵalary kóp boldy. Ashkózdik, kórseqyzarlyqty toilarda da kórip jatamyz. Mundai mentalitet bizge qaidan kelgen?
- Buǵan sebep kóp bolýy múmkin. Tektaný turǵysynan aitsaq, halqymyz jiyrmasynshy ǵasyrda áleýmettik kataklizmderdi bastan keshirdi. Nátijesinde kollektivti beisanada «jetimdik sindromy» qalyptasty. Jetimdik sindromynyń negizgi programmalarynyń biri – «maǵan jetkiliksiz», «maǵan jetpei qalady». Sen aitqan jaǵa jyrtys, talasýlardyń sebebi osy jetimdik sindromynda jatýy múmkin. Osylaisha, qysqasha aitqanda, bundai mentalitet – tarihi jaǵdailardyń nátijesi. Ol ózgerýi múmkin be? Iá. Eger de áleýmettik kataklizmsiz beibit ómir bolsa, tabiǵi túrde, ózinen ózi ózgeredi, biraq oǵan kóbirek ýaqyt qajet. Neǵurlym kóbirek adam ózin ózi damytý quraldary arqyly (psihologiia, tektaný, t.b.) ózimen jumys istese, qoǵamda ózgeris tezirek paida bolady.
- Ata-anaǵa nemese ata-babaǵa renishtiń adam ómirine qandai áseri bolýy múmkin? Tektaný arqyly osyndai renishterden qutylýǵa kómektese ala ma?
- Kez kelgen júieniń zańdylyǵynda ierarhiia degen uǵym bar. Júiege neǵurlym burynyraq kelgen elementtiń ierarhiiasy basqa elementterge qaraǵanda joǵary bolady. Tektaný tekti júie retinde qarastyrady, al adamdar sol júieni quraýshy elementter, sonymen qatar óz aldyna júie. Tegimizde bizden buryn kelgen elementter bizden joǵary ierarhiiaǵa ie.
Júie zańdylyqtarynyń biri – tómengi ierarhiia joǵary ierarhiiany qurmetteýi tiis. Qurmetteý degenimiz – búkil bilikti berip qoiý emes, ózgege tiesili ornyn berý, taný.
Renish degenimiz – adam ózgeden kútken is-áreketti ózge adam jasamaǵan jaǵdaida, ol adamǵa yza sezinip, ózin aiap, esirkeýden quralatyn reaktsiia berý ádisi. Renish bolǵan jerde qurmetteý bolmaidy. Sáikesinshe, ata-ana men ata-babaǵa renish sezinýshi adam júie zańdylyǵyna qaishy áreket jasaidy. Nátijesinde renish sezimi ata-ana men ata-baba arqyly keletin resýrstarǵa qol jetkize almaidy. Osylaisha, tektegi renish sezimi resýrstardy bloktaidy.
Tektaný ádisinde adamnyń óz boiyndaǵy ǵana emes, adam teginiń ózge de músheleriniń arasynda renishti tarqatý tehnikasy bar. Jańa ǵana aitqanymdai, bul siqyr emes, adamnyń qabyldaýy, psihikasy arqyly jasalatyn jumys.
- Tektanýshyǵa barǵannan keiin ómirde qandai ózgerister bolady? Tektanýshyǵa barýdyń mańyzdylyǵyn túsindirip berseń?
- Tektanýshy keńesi ómirdegi búkil problemalardy bir kezdesýde sheship beretin ýniversal emes. Tektanýshyǵa adam belgili bir suranyspen keledi. Ol suranys dál qazir adamdy eń qatty tolǵandyratyn jeke másele bolýy tiis: aýrýdan aiyǵý, aqsha tabý, jumysqa ornalasý, januia qurý, perzentti bolý, saiysta oryn alý, t.b.
Tektanýshymen jumystyń nátijesin ekige bólip aitar edim:
1) Barlyǵyna ortaq nátije: ata tegin sipattaityn genogrammany qurý nátijesinde óz teginiń múshelerine sanaly túrde oryn berip, olardy eskerip, eske alý arqyly joǵarydaǵy ierarhiia zańdylyǵyn saqtaidy. Nátijesinde tegimen bailanys kúsheiip, tek resýrstaryna jeńil qol jetkizedi;
2) Naqty suranysqa qatysty jumys isteý arqyly sol suranystyń oryndalýy. Oryndalý merzimi adamnyń psihikasynyń daiyndyq deńgeiine, suranystyń qiyndyǵyna, t.b. faktorlarǵa táýeldi. Tektanýshy maqsatqa jetýdiń ishki sebepterimen jumys isteidi. Sonymen qatar adam maqsatyna jetý úshin ómirde de naqty is-áreketter jasaýy tiis.
Taǵy bir eskeretin nárse, tektanýshymen jumys isteý úshin ana men áke jaǵynan ata, ájeler, arǵy ata, arǵy ájeler týraly aqparatpen (ómir súrgen jyldary, esimderi, ómiriniń mańyzdy oqiǵalary, t.b.) kelý kerek. Neǵurlym kóbirek aqparat bolsa, soǵurlym jumys tolyq bolady.
Tektanýshyǵa barý nemese barmaýdy ár adam óz ishki túisigin tyńdap sheshkeni durys. Adam psihologiialyq túrde jumysqa daiyn bolmasa, ol da jumystyń nátijesine áser etedi.
Ár adamǵa óz tegin bilý, tektegi qarym-qatynas shielenisken tustar bolsa, olardy sheshý urpaǵynyń ómiri berekeli bolýy úshin óte mańyzdy; V.V. Dokýchaev aitqandai, «Biz bolashaq úshin ótkendi saralaimyz».
Suhbattasqan: Baljan Jeńisqyzy
