Amerikalyq psiholog Abraham Masloý «qajettilikter ierarhiiasy» modeli týraly tuńǵysh eńbegin 1943 jyly jariialaǵan. Bul úlgide adamǵa kerek dúnieler piramida túrinde kórsetilgen. Ol birneshe deńgeige bólingen. Piramida tabanynda azyq-túlik pen aýyz-sý sekildi tirshilikke eń qajet zattar tur. Deńgeii joǵarylaǵan saiyn qajettilikter de kúrdelene túsedi. Shyńynda adamnyń óz ishki áleýetin iske asyrý turady. Adam bastapqy suranysyn qanaǵattandyrǵanda ǵana, talaby artyp, kelesi deńgeige ótedi. Alaida ol kezde zaman múldem ózgeshe edi.
Endi osy turǵydan 2019 jyldy qarastyryp kóreiik. Álemde «tórtinshi óndiristik revoliýtsiia» dep atalatyn túbegeili ózgerister dáýiri bastalyp ketti. Kóptegen dástúrli salalar men kásipter ǵaiyp bolyp, keibiri kúrt ózgerip keledi. Al adam yntasyn sipattaityn bul model zamanaýi tsifrlyq ekonomikadaǵy adam qajettilikterin túsinýge qandai kómek bermek?
Jaqynda jariialanǵan «2019 jylǵy tsifrlyq qoǵam indeksi: adam qajettilikteri Aziia-Tynyq muhity aimaǵynda innovatsiialardyń qozǵaýshy kúshine ainalady» atty baiandama osy saýaldy zertteýge negizdelgen. Onda aimaq elderi qoǵamnyń barlyq múshelerine paida ákeletin tsifrlyq ekonomika qurýda qandai jetistikterge jetkenin jáne tehnologiialar adamnyń negizgi qajettilikterin qalai qanaǵattandyratyny taldanǵan.
24 eldiń 43 myńnan astam turǵyny qatysqan keń aýqymdy saýalnamaǵa súienip, tehnologiialyq dáýirde óz ishki áleýetin iske asyrý úshin ne qajet ekeni saraptaldy. Masloýdyń qajettilikter úlgisi negizinde adam qajettilikteriniń tórt mańyzdy tusy kórsetilgen.
1. Negizgi qajettilikter
Eń aldymen negiz bolýy qajet. Sapaly uialy jáne internet júieler arqyly halyqtyń tsifrlyq infraqurylymdy paidalanýyna múmkindigi bolýy kerek. Sondai-aq, jeke derekteriniń qupiialyǵy saqtalatynyna senimdi bolýy tiis. Aziia-Tynyq muhit aimaǵy turǵyndarynyń 54%-y osy qajettilikteri qanaǵattandyrylǵan dep sanaidy. Bul – 49 paiyzǵa teń, iaǵni álemdik ortasha kórsetkishten joǵary. Osy aimaqtaǵy elderdiń kóbisi tehnikalyq infraqurylymy jaǵynan damýshy elderdi ozǵan. Buǵan mysal retinde Qytaida uialy tólemderdiń keńinen taralýyn keltirýge bolady. Osyndai artyqshylyqtar jergilikti halyqqa paida keltireri anyq.
2. Psihologiialyq qajettilikter
Smartfondar men tasymal qurylǵylary tsifrlyq tehnologiialardyń, meditsinalyq qyzmetterdiń sapasyn kóterýge jáne turmysymyzǵa qajetti mańyzdy statistikaǵa baqylaý jasaýǵa zor múmkindik beredi. Biraq munyń psihikalyq densaýlyǵymyzǵa keri áseri de baiqalady. Tsifrlyq tehnologiialardy jeke maqsatta paidalanýdyń úilesimin tabý búgingi kúnniń ózekti talabyna ainalǵan. Aziia-Tynyq muhit aimaǵy turǵyndarynyń tek 28%-ynyń mundai qajettiligi qanaǵattandyrylǵan. Bul búkilálemdik kórsetkishten 38 paiyzǵa tómen.
3. Ózin-ózi taný qajettiligi
Bolashaqta túrli dástúrli kásipter joǵalyp, qajetti daǵdylar men tájiribe arqyly jumys tabýǵa týra keledi. Aziia-Tynyq muhit aimaǵy turǵyndarynyń jartysynan kóbi (51%) bul qajettiligi qanaǵattandyrylǵan dep sanaidy. Salystyryp kórsek, álem boiynsha bul kórsetkish – 45%. Biraq aimaqtaǵy elder arasynda buǵan qatysty pikir ózgeshe. Máselen, Qytai turǵyndarynyń 68%-y óz bilimin qajetti tehnikalyq daǵdylarmen qamtylǵan dep eseptese, buǵan tek Japoniianyń 18%-y ǵana kelisedi.
4. Qoǵamdyq qajettilik
Álemde ózara táýeldilik pen bailanys kúsheiip keledi. Sol sebepti tsifrlyq ekonomikanyń úlken kúshke ainalýyna halyq seniminiń mańyzy zor. Tehnologiialar jańa jumys oryndaryn quratynyna, jahan máselelerin sheshetinine jáne jalpy qoǵamǵa oń áser etetine senim qanshalyq? Aziia-Tynyq muhit aimaǵy turǵyndarynyń 59%-y bolashaqqa úmitpen qarasa, álem boiynsha mundai adamdardyń sany 49%-dan aspaǵan.
Bul kórsetkishter aimaqtaǵy biznes basshylary men saiasatkerlerge eskertý deýge bolady. Negizinde jergilikti turǵyndar tsifrlyq saladaǵy qajettilikteriniń qanaǵattandyrylýyna riza. Biraq psihologiialyq qajettilikterine (densaýlyq pen ómir sapasy) ýaiymy joq emes. Bul tehnikalyq progresstiń ózindik baǵasy men yqpalyn aishyqtap turǵandai.
Adamdardyń tutynýshylyq ádeti
Zertteý nátijesi adamdardyń ózin-ózi taný qajettiligi men qoǵamdyq qajettilik arasynda kúshti bailanys bar ekenin kórsetti. Sondai-aq, tsifrlyq ónimder men qyzmetterdi de tutyný da buǵan táýeldi. Iaǵni, tsifrlyq salada bilimi joǵary jáne bolashaqqa senimmen qaraityn adamdar ózgelerge qaraǵanda internette jii saýda jasap, taksi shaqyrý nemese bank qyzmetterine qatysty qosymshalardy kóbirek qoldanady.
Alaida jeke derekterdiń qaýipsizdigine kúmáni bolsa, saýatty adamdardyń tutyný ádeti de ózgeredi. Osydan bir jyl buryn ótkizgen saýalnama nátijelerine súiensek, jurttyń 40 paiyzy internette almasyp júrgen derekter kólemin azaitýǵa shara qabyldaǵan, 25 paiyzdan astamy jarnama shyǵýyna tosqaýyl qoiatyn baǵdarlama ornatqan, 20 paiyzdan astamy ǵalamtorda ótkizetin ýaqytyn shektepti. Degenmen olar tsifrlyq ónimder men qyzmetterdi kóp paidalanatyn adamdardyń qataryna jatady. Búginde óndirýshilerdiń óz tutynýshylaryna jol tabýy qiyndap keledi.
Tsifrlyq qajettilikter men jetekshiliktiń jańa úlgisi
Tórtinshi óndiristik revoliýtsiiaǵa myqty jetekshiler kerek. Dástúrli salalar men biznes-úlgilerdi túpkilikti ózgertý, soǵan sai halyqaralyq erejeler men saiasatty qalyptastyrý, qoǵamnyń tsifrlyq dáýirge beiimdelýine jaǵdai jasaý – aýyr mindet. Biraq bul qolymyzdan keletin is.
Dúniejúzilik ekonomikalyq forým basshysy Klaýs Shvabtyń oiynsha, jetekshiler óz menmendigin basýy tiis. Olardyń kúshi adamgershilik, janashyrlyq men yntymaqtastyqqa negizdelýi tiis. Bul jańa zamanǵa sai kóshbasshylyqtyń ózge túri bolmaq.
Tsifrlyq qajettilikterimizdiń qurylymy jetekshilerge qazirgi tutynýshylardy jaqsyraq tanyp, óz strategiialaryn adamdarǵa baǵyttaý jolyn kórsetedi. Sondai-aq, ol bolashaq tehnologiialardyń áleýeti jetekshilerge emes, qalǵan jeti milliard adamǵa bailanysty ekenin eske salyp otyr. Kóshbasshylar óz isinde bar ynta-jigerin adam qajettilikterine bólse, qoǵamdy innovatsiialyq bolashaqqa jetelei alady.
Maqalynyń túpnusqasy: weforum.org
