Foto: kapital.kz
Qazaqstanda jeke tulǵalar men kompaniialar Halyqtyq IPO-ǵa 2012 jyldan beri qatysyp keledi. Al biyl qandai ózgerister men jańashyldyqtar bolmaq? Belgilisi qor birjasyna jańa kompaniialar enip jatyr, bul biznes úshin de, jeke investorlar úshin de keń múmkindikter ashady. Ult.kz portaly IPO jańalyqtaryn saraptap kórdi.
IPO degen ne?
IPO abbreviatýrasy aǵylshyn tilindegi Initial Public Offering sózinen shyqqan. IPO-nyń máni qarapaiym: baǵaly qaǵazdaryn qor birjasyna alǵash ret ornalastyratyn kompaniialar aktsiialardy investorlardyń shekteýsiz sanyna usynady.
IPO sheńberinde aktsiialardy bastapqy ornalastyrý eki tarapqa da paida ákeledi. Biznes jariia bolady, iaǵni ol ózin jariialaidy jáne investitsiia arqyly aýqymdy bola alady. Al investorlar investitsiiadan tabys ala alady.
Investorlar «Halyqtyq IPO» baǵdarlamasy boiynsha aktsiialardy satyp alý eń az táýekeldi qamtitynyn qalai túsinýge bolady?
Birinshiden, qor birjasynda qarjylyq eseptiligi ashyq jáne korporativtik basqarýdyń joǵary standarttary bar turaqty ulttyq kompaniialar ǵana shyǵarylady. Baǵdarlamaǵa qatysatyn barlyq kompaniialar «Samuryq-Qazyna» Ulttyq ál-aýqat qory» AQ quramyna kiredi.
Ekinshiden, memleket – negizgi aktsioner, ol basqa aktsionerler úshin naryqtyq táýekelderdi azaitady.
Úshinshiden, ashyq kompaniialardyń ereksheligi investordyń onyń qarjylyq esep berýine qol jetkizýi (bul derekter qor birjasynyń veb-saitynda berilgen). Bul ekonomika jáne qarjy salasynda bilimi bar investorlar úshin mańyzdy pliýs.
IPO-dan qalai aqsha tabýǵa bolady?
Baǵdarlama aiasynda paida tabýdyń basqa birjalarda aqsha tabýdan esh aiyrmashylyǵy joq.
Biz osy oraida tabys tabý múmkindikterin usynamyz:
Dividendter arqyly. Investor IPO aktsiialaryn satyp alady jáne olardy óziniń investitsiialyq portfelinde saqtaidy. Bul aktsiialardy shyǵarǵan kompaniia óz paidasynyń bir bóligin investorǵa aýdarady. Kóbinese tólemder jylyna birneshe ret bolady, biraq damý josparlaryna, aǵymdaǵy naryqtyq jaǵdailarǵa jáne basqa faktorlarǵa bailanysty kompaniianyń qalaýy boiynsha qalady.
IPO sheńberinde baǵaly qaǵazdar qunynyń aýytqýy týraly. Eger IPO-ǵa qatysatyn kompaniianyń aktsiialarynyń baǵasy kóterilse, baǵaly qaǵazdar satylyp, aiyrmadan paida alynady. Kóptegen investorlar kiris alýdyń osy ádisin tańdaidy, sebebi qatysýshy kompaniialardyń aktsiialary turaqty ósýdi kórsetedi. Mysaly, «KEGOC» AQ-nyń bir aktsiiasy úshin 2014 jyly 505 teńge surasa, 2024 jyly onyń quny 1 440 teńge boldy. Qazaqstanda jergilikti belsendi saýda jasaityn kompaniialarǵa qatysty qolaily salyq zańnamasy bar – aktsiialardy satýdan túsetin tabys salyǵy 0% quraidy.
Aktsiiaǵa ashyq kompaniialar
Ashyqqa shyqqan kompaniialardyń mysaldaryjeterlik, bylai aitqanda biznes aktsiia baǵasynyń maksimaldy ósýin kórsetedi. Mysaly, «QazMunaiGaz» UK» AQ munai-gaz kompaniiasynyń baǵaly qaǵazdaryn IPO sheńberinde kapitaldandyrý (2022 j.) 5,1 trln teńgeden asty. QAZATOMPROM iadrolyq kompaniiasynyń baǵaly qaǵazdar qunynyń maksimaldy ósimi (2018 j.) 383%-ǵa, al elektr jelileriniń operatory KEGOC (2014 j.) 281%-ǵa jetti. «QazTransOil» munai qubyry kompaniiasynyń ósimi (2012 j.) 121% qurady.
Onyń ústine aktsiialardyń IPO baǵasy aitarlyqtai qoljetimdi. Máselen, 2022 jyly «QazMunaiGaz» óz qundy qaǵazdaryn 8 406 teńgege usyndy. Bul tabys deńgeii ártúrli adamdarǵa investitsiialyq naryqqa shyǵýǵa múmkindik beredi.
«Qazaqstan temir joly» temirjol operatory 2023 – 2024 ICO kórmesine qatysýda. 2024 jyly «Eir Astana» óz aktsiialaryn aktsionerlerge usynady. Al 2025 jyly QazaqGaz ulttyq gaz kompaniiasy IPO-ǵa shyǵady dep josparlanýda.
Qazaqstandaǵy kelesi IPO 2024 jyly birinshi toqsanǵa aldyn ala belgilengen.
2024 jyly IPO baǵdarlamasynda qandai kompaniialar usynylatyny jáne saýda-sattyqty ótkizý merzimderi týraly tolyq aqparatty «Samuryq-Qazyna» qorynyń saitynan, sondai-aq kase.kz qor birjasynyń veb-saitynan jáne basqarmanyń saitynan bilýge bolady. aix.kz elektrondyq birjasy.
IPO-ǵa qatysýǵa qandai talaptar qoiylady?
18 jastan asqan kez kelgen Qazaqstan azamaty investor bola alady. Baǵdarlamaǵa Qazaqstan Respýblikasynyń salyq rezidentteri de qatysa alady. Aktsiialardy satyp alý jáne satý úshin brokerlik shot ashyp, ony qarjylandyrý kerek. Sodan keiin sizdi qyzyqtyratyn kompaniianyń aktsiialaryn tańdap, baǵdarlamaǵa qatysýǵa ótinim berý kerek.
Baǵdarlama boiynsha baǵaly qaǵazdarmen banktik qosymshalar arqyly jumys isteý yńǵaily. Mysaly, Bank TsentrKredit BCC.KZ qosymshasynda sáikes «Investitsiialar» bólimi bar. Sizge kompaniiany tańdap, «Ótinim jiberý» túimesin basý jetkilikti.
Árine, IPO-nyń kez kelgen basqa investitsiia túri siiaqty táýekelderi bar. Sondyqtan, sarapshylar qarajat salýǵa sheshim qabyldaǵandarǵa altyn erejelerdi saqtaýdy usynady. Birinshiden, ártúrli kompaniialardyń aktsiialaryna aqsha salý kerek. Ekinshiden, bir kompaniianyń aktsiialaryna úlken soma salmaǵan jón. Úshinshiden, investitsiialyq árekettiń basynda investitsiia úshin kapitalydyń az mólsherin bólgen durys.
