فوتو: kapital.kz
قازاقستاندا جەكە تۇلعالار مەن كومپانييالار حالىقتىق IPO-عا 2012 جىلدان بەرٸ قاتىسىپ كەلەدٸ. ال بيىل قانداي ٶزگەرٸستەر مەن جاڭاشىلدىقتار بولماق? بەلگٸلٸسٸ قور بيرجاسىنا جاڭا كومپانييالار ەنٸپ جاتىر, بۇل بيزنەس ٷشٸن دە, جەكە ينۆەستورلار ٷشٸن دە كەڭ مٷمكٸندٸكتەر اشادى. Ult.kz پورتالى IPO جاڭالىقتارىن ساراپتاپ كٶردٸ.
IPO دەگەن نە?
IPO اببرەۆياتۋراسى اعىلشىن تٸلٸندەگٸ Initial Public Offering سٶزٸنەن شىققان. IPO-نىڭ مەنٸ قاراپايىم: باعالى قاعازدارىن قور بيرجاسىنا العاش رەت ورنالاستىراتىن كومپانييالار اكتسييالاردى ينۆەستورلاردىڭ شەكتەۋسٸز سانىنا ۇسىنادى.
IPO شەڭبەرٸندە اكتسييالاردى باستاپقى ورنالاستىرۋ ەكٸ تاراپقا دا پايدا ەكەلەدٸ. بيزنەس جارييا بولادى, ياعني ول ٶزٸن جارييالايدى جەنە ينۆەستيتسييا ارقىلى اۋقىمدى بولا الادى. ال ينۆەستورلار ينۆەستيتسييادان تابىس الا الادى.
ينۆەستورلار «حالىقتىق IPO» باعدارلاماسى بويىنشا اكتسييالاردى ساتىپ الۋ ەڭ از تەۋەكەلدٸ قامتيتىنىن قالاي تٷسٸنۋگە بولادى?
بٸرٸنشٸدەن, قور بيرجاسىندا قارجىلىق ەسەپتٸلٸگٸ اشىق جەنە كورپوراتيۆتٸك باسقارۋدىڭ جوعارى ستاندارتتارى بار تۇراقتى ۇلتتىق كومپانييالار عانا شىعارىلادى. باعدارلاماعا قاتىساتىن بارلىق كومپانييالار «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ەل-اۋقات قورى» اق قۇرامىنا كٸرەدٸ.
ەكٸنشٸدەن, مەملەكەت – نەگٸزگٸ اكتسيونەر, ول باسقا اكتسيونەرلەر ٷشٸن نارىقتىق تەۋەكەلدەردٸ ازايتادى.
ٷشٸنشٸدەن, اشىق كومپانييالاردىڭ ەرەكشەلٸگٸ ينۆەستوردىڭ ونىڭ قارجىلىق ەسەپ بەرۋٸنە قول جەتكٸزۋٸ (بۇل دەرەكتەر قور بيرجاسىنىڭ ۆەب-سايتىندا بەرٸلگەن). بۇل ەكونوميكا جەنە قارجى سالاسىندا بٸلٸمٸ بار ينۆەستورلار ٷشٸن ماڭىزدى پليۋس.
IPO-دان قالاي اقشا تابۋعا بولادى?
باعدارلاما اياسىندا پايدا تابۋدىڭ باسقا بيرجالاردا اقشا تابۋدان ەش ايىرماشىلىعى جوق.
بٸز وسى ورايدا تابىس تابۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن ۇسىنامىز:
ديۆيدەندتەر ارقىلى. ينۆەستور IPO اكتسييالارىن ساتىپ الادى جەنە ولاردى ٶزٸنٸڭ ينۆەستيتسييالىق پورتفەلٸندە ساقتايدى. بۇل اكتسييالاردى شىعارعان كومپانييا ٶز پايداسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن ينۆەستورعا اۋدارادى. كٶبٸنەسە تٶلەمدەر جىلىنا بٸرنەشە رەت بولادى, بٸراق دامۋ جوسپارلارىنا, اعىمداعى نارىقتىق جاعدايلارعا جەنە باسقا فاكتورلارعا بايلانىستى كومپانييانىڭ قالاۋى بويىنشا قالادى.
IPO شەڭبەرٸندە باعالى قاعازدار قۇنىنىڭ اۋىتقۋى تۋرالى. ەگەر IPO-عا قاتىساتىن كومپانييانىڭ اكتسييالارىنىڭ باعاسى كٶتەرٸلسە, باعالى قاعازدار ساتىلىپ, ايىرمادان پايدا الىنادى. كٶپتەگەن ينۆەستورلار كٸرٸس الۋدىڭ وسى ەدٸسٸن تاڭدايدى, سەبەبٸ قاتىسۋشى كومپانييالاردىڭ اكتسييالارى تۇراقتى ٶسۋدٸ كٶرسەتەدٸ. مىسالى, «KEGOC» اق-نىڭ بٸر اكتسيياسى ٷشٸن 2014 جىلى 505 تەڭگە سۇراسا, 2024 جىلى ونىڭ قۇنى 1 440 تەڭگە بولدى. قازاقستاندا جەرگٸلٸكتٸ بەلسەندٸ ساۋدا جاسايتىن كومپانييالارعا قاتىستى قولايلى سالىق زاڭناماسى بار – اكتسييالاردى ساتۋدان تٷسەتٸن تابىس سالىعى 0% قۇرايدى.
اكتسيياعا اشىق كومپانييالار
اشىققا شىققان كومپانييالاردىڭ مىسالدارىجەتەرلٸك, بىلاي ايتقاندا بيزنەس اكتسييا باعاسىنىڭ ماكسيمالدى ٶسۋٸن كٶرسەتەدٸ. مىسالى, «قازمۇنايگاز» ۇك» اق مۇناي-گاز كومپانيياسىنىڭ باعالى قاعازدارىن IPO شەڭبەرٸندە كاپيتالداندىرۋ (2022 ج.) 5,1 ترلن تەڭگەدەن استى. قازاتومپروم يادرولىق كومپانيياسىنىڭ باعالى قاعازدار قۇنىنىڭ ماكسيمالدى ٶسٸمٸ (2018 ج.) 383%-عا, ال ەلەكتر جەلٸلەرٸنٸڭ وپەراتورى KEGOC (2014 ج.) 281%-عا جەتتٸ. «قازترانسويل» مۇناي قۇبىرى كومپانيياسىنىڭ ٶسٸمٸ (2012 ج.) 121% قۇرادى.
ونىڭ ٷستٸنە اكتسييالاردىڭ IPO باعاسى ايتارلىقتاي قولجەتٸمدٸ. مەسەلەن, 2022 جىلى «قازمۇنايگاز» ٶز قۇندى قاعازدارىن 8 406 تەڭگەگە ۇسىندى. بۇل تابىس دەڭگەيٸ ەرتٷرلٸ ادامدارعا ينۆەستيتسييالىق نارىققا شىعۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
«قازاقستان تەمٸر جولى» تەمٸرجول وپەراتورى 2023 – 2024 ICO كٶرمەسٸنە قاتىسۋدا. 2024 جىلى «ەير استانا» ٶز اكتسييالارىن اكتسيونەرلەرگە ۇسىنادى. ال 2025 جىلى QazaqGaz ۇلتتىق گاز كومپانيياسى IPO-عا شىعادى دەپ جوسپارلانۋدا.
قازاقستانداعى كەلەسٸ IPO 2024 جىلى بٸرٸنشٸ توقسانعا الدىن الا بەلگٸلەنگەن.
2024 جىلى IPO باعدارلاماسىندا قانداي كومپانييالار ۇسىنىلاتىنى جەنە ساۋدا-ساتتىقتى ٶتكٸزۋ مەرزٸمدەرٸ تۋرالى تولىق اقپاراتتى «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ سايتىنان, سونداي-اق kase.kz قور بيرجاسىنىڭ ۆەب-سايتىنان جەنە باسقارمانىڭ سايتىنان بٸلۋگە بولادى. aix.kz ەلەكتروندىق بيرجاسى.
IPO-عا قاتىسۋعا قانداي تالاپتار قويىلادى?
18 جاستان اسقان كەز كەلگەن قازاقستان ازاماتى ينۆەستور بولا الادى. باعدارلاماعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سالىق رەزيدەنتتەرٸ دە قاتىسا الادى. اكتسييالاردى ساتىپ الۋ جەنە ساتۋ ٷشٸن بروكەرلٸك شوت اشىپ, ونى قارجىلاندىرۋ كەرەك. سودان كەيٸن سٸزدٸ قىزىقتىراتىن كومپانييانىڭ اكتسييالارىن تاڭداپ, باعدارلاماعا قاتىسۋعا ٶتٸنٸم بەرۋ كەرەك.
باعدارلاما بويىنشا باعالى قاعازدارمەن بانكتٸك قوسىمشالار ارقىلى جۇمىس ٸستەۋ ىڭعايلى. مىسالى, بانك تسەنتركرەديت BCC.KZ قوسىمشاسىندا سەيكەس «ينۆەستيتسييالار» بٶلٸمٸ بار. سٸزگە كومپانييانى تاڭداپ, «ٶتٸنٸم جٸبەرۋ» تٷيمەسٸن باسۋ جەتكٸلٸكتٸ.
ەرينە, IPO-نىڭ كەز كەلگەن باسقا ينۆەستيتسييا تٷرٸ سيياقتى تەۋەكەلدەرٸ بار. سوندىقتان, ساراپشىلار قاراجات سالۋعا شەشٸم قابىلداعاندارعا التىن ەرەجەلەردٸ ساقتاۋدى ۇسىنادى. بٸرٸنشٸدەن, ەرتٷرلٸ كومپانييالاردىڭ اكتسييالارىنا اقشا سالۋ كەرەك. ەكٸنشٸدەن, بٸر كومپانييانىڭ اكتسييالارىنا ٷلكەن سوما سالماعان جٶن. ٷشٸنشٸدەن, ينۆەستيتسييالىق ەرەكەتتٸڭ باسىندا ينۆەستيتسييا ٷشٸن كاپيتالىدىڭ از مٶلشەرٸن بٶلگەن دۇرىس.
