Til – jandy qubylys. Ol ózgeredi, túrlenedi, damidy. Belgili bir aýmaqtaǵy tildiń qoldanysy, ondaǵy jergilikti sipatqa ie bolǵan sózder men sóz tirkesteri tilshi-ǵalymdardyń zertteý nysanyna ainalyp otyrady. Bul oraida Qazaqstan aýmaǵynan tys mekenderde ómir súrip jatqan qazaqtardyń, máselen, Tájikstandaǵy qazaqtardyń ana tilderin qoldanýdaǵy keibir erekshelikter jóninde aitsaq deimiz.
Bir eldi mekende qatar ómir súrip jatqan tilderdiń bir-birine tigizer áseri qashanda mol bolady. Ol leksikalyq, fonetikalyq, grammatikalyq jáne t.b. turǵydan alǵanda solai. Mundai ózgeshelikterdi Tájikstandaǵy qazaqtar tilinen de kezdestiremiz.
Qazaq tiliniń damý tarihynda arab-parsy tilderiniń áseri kezinde belsendi ról atqarǵandyǵy belgili. Osyndai sózder ásirese iran, tájik tilderinen aýysqan, sol tilderdegi etistiktiń osy shaǵy negizinde paida bolǵan affiksterdiń qazaq tilinde kóbirek qoldanylýynda baiqalady.
Tájikshe sóz týdyrý tásilderine osy tilde kezdesetin abat, bap, dan, dos, jan, nama, pai, paia, han jáne hana tulǵalaryn ataýǵa bolady. Tájik tilinde bulardyń bári derbes zat esimder bolyp sanalady. Olardyń birazy ózbek tilinde de jáne ondaǵy qazaq govorlarynda da derbes qoldanyla beredi. Dos, jan, han siiaqty tulǵalar qazaq ádebi tili leksikasynda da derbes túrde jumsala beredi. Mundaǵy kóńil aýdararlyq jaǵdai, bul tulǵalardyń esimdermen tirkesip, jańa uǵymdaǵy esim týdyrýynda. Endi osy aitylǵandarǵa jeke-jeke toqtalyp óteiik.
Bap. Bul sóz tájik tilinde derbes (bob) kúiinde qaqpa, taraý, yńǵaily, laiyq degen maǵynalardy da bildiredi. Birikken sózderdiń quramynda qoldanbaidy. Ózbek tilinde derbes kúiinde taraý (glava, razdel), laiyq (podobnyi) jáne etistik týdyrýshy -la jurnaǵymen boplomoq (bir jumysty tyndyra isteý maǵynasynda) túrinde qoldanylady. Glava, razdel maǵynalarynda bob túrinde qoldanylǵanymen, keiingi maǵynalarda bop túrinde qoldanylady. Qazaq tilinde bap baptaý kúiinde derbes jaǵdai, jai, ret, kútý, baǵý, kúiine keltirý maǵynalaryna ie. Kei jaǵdailarda bul qosymsha syn esim týdyratyn jurnaq ornyna da jumsalady. Mysaly, kiimbap mata izdep táprige bardym (ózb. kóilekbap, qazaq ádebi tilinde kóilekke laiyqty). Kóp jyl buryn egilgen terekter imaratbap bop qaldy (ózb. imorotbap, qazaq ádebi tilinde úi salýǵa jaraityn aǵash).
Pai. Bul sóz (po-pa) tájik tilinde derbes kúiinde aiaq degen maǵynany bildiredi. Túrki tilderde, sondai-aq qazaq tilinde aiaq kiimniń syńary (etiktiń bir paiy siiaqty) nemese maldardyń artqy tirsegindegi jelimdep erge japsyratyn sińiri maǵynasynda derbes qoldanylady. Mys.: toida kebisimniń bir paiyn aýystyryp aldym. Mágázinnen alǵan kálishim (galoshym) paima-pai (eki syńary eki túrli) shyǵyp qaldy.
Bul qosymsha iran tilderinen aýysqan sózderdiń quramynda eki túrli jaǵdaida kezdesedi. 1. sózderdiń alǵashqy syńary retinde paitaq (ózb. paitaht – tahtyń túbi, orda, astana maǵynasynda). Tájikstan qazaqtary tilinde de sol maǵynada. Paitaba (ózb. poitaza – shulǵaý). Jún paitavany qalyń orap etikti kiip aldy.
Sózdiń keiingi komponenti retinde govorda sarpa sózinde (ózb. jáne táj. sarý – po, iaǵni sár – bas, pa – aiaq sózbe sóz bas-aiaq degen qos sóz). Jergilikti qazaqtar tilinde de tájik, ózbek tilderindegidei aýyspaly maǵynada, iaǵni kiit, ásirese balalarǵa atap toianaǵa qosyp beriletin kiimniń aty.
Hana. Bul sóz (hana) tájik tilindegi úi (dom) degen sóz. Ózbek, qaraqalpaq, qyrǵyz, qazaq tilderinde qoldanylady. a) Derbes kúiinde ózbek, qaraqalpaq jáne jergilikti tájik qazaqtary tilderinde bólme (komnata) maǵynasynda aitylady. Úiiń neshe qanaly? hanań kúigir! (Úiiń órtengir! qarǵ.). hanasy kelgende aityp qalaiyn (turaqty tirkes. Orny kelgende, reti kelgende, iini kelgende). á) basqa sózdermen birigip kelgende ózbek, qaraqalpaq tilderinde qazaq tiline qaraǵanda belsendi qyzmet atqarady. Nátijesinde tek arab-iran tilderinen aýysqan sózderdiń quramynda ǵana emes, túrki tilderiniń quramynda da kezdesedi. Qazaq tilinde ónimsiz tásil.
Hana ádebi tildiń ózinde onshaqty sózderdiń quramynda kezdesedi. Jergilikti sóileý tilinde bul tulǵanyń qoldanylý aiasy ádebi tilge qaraǵanda keńirek. Jergilikti tájik qazaqtary tilinde sózderge tirkesip kelgende hana qosymshasy eki túrli maǵynany bildiredi. Birinshiden, ózinen buryn kelgen sózde bildirilgen zat turatyn, saqtalatyn oryndy, úidi bildiredi. Qazaq tilinde hana formasy áýelde mekendik uǵymdy bildiretin tolyq maǵynaly sóz bolǵanymen, birte-birte jurnaqtyq qyzmetti atqaratyn bolǵan. Hana qosymshasy naqty keibir zat esimderge jalǵanyp arnaýly mekeme, oryn-jai uǵymdarynyń ataýlaryn bildiredi (ashana, shaihana, jataqhana, ethana t.b.).
Tájikstan jáne Ózbekstan tóńiregindegi qazaqtar tilinde tájikshe etistik tulǵaly sóz týdyrýshy tásilder arab-iran tilderinen aýysqan sózderdiń quramynda da, túrki sózder quramynda da ádebi tilimizden molyraq kezdesedi. Munyń sebebi akademik I.Keńesbaev atap kórsetkendei, arab-iran sózderiniń qazaq tiline aýysýynda dáneker tilderdiń biri bolǵan ózbek tilinde sóilesetin ortadaǵy turǵyndarynyń ózbektermen aralasyp, qarym-qatynas jasaýynda deýge bolady. Sóitip, tájik tilinde keibir birikken sózderdiń syńary túrki tilderinde jurnaq derbes qoldanylmaǵandyqtan, jurnaq qyzmetin atqarady. Ondai etistik tulǵaly qosymshalardyń birazy tájik qazaqtary tilinde de kezdesedi. Solardyń keibireýin atap óteiik.
-Baz (-paz), -boz, -baz, -bazidak degen oinaý maǵynasyndaǵy etistiktiń osy shaǵy. Bul tulǵa ózinen burynǵy sózderde bildirilgen zatpen ainalysýdy ádet etken, ne sol zatpen shuǵyldanýǵa qumar adamdy bildiredi. Qazaq, qaraqalpaq tilderinde kóbine -paz túrinde aitylady. Ózbek tilinde -baz, -vaz túrinde, jergilikti sóileý tilinde -baz, -paz túrinde aitylady. Arab ne iran tilderinen engen sózderdiń quramynda: siasatbaz (ózb. seasatboz – saiasatshy), darbaz (ózb. darboz) arqan ústinen oiyn kórsetetin akrobat, kýnabaz (qimorboz), kepterpaz (ózb. kaptarboz – kógershin baǵýshy), syrbaz (ózb. shirvoz. táj. shir – sút, iaǵni shirboz – sút emetin qozy, ishkilikbaz (ózb. ichkilikboz – alkogol). Ol ishkilikbazǵa salyndy. Ishkilikbazdyq – qumarlyq.
Dar – tar. (ózb. dor. ielený maǵynasyndaǵy tájikshe doshtan etistiginiń osy shaǵy ózbek tilinde, qazaq, qaraqalpaq tilderine qaraǵanda jii kezdesedi. Al qazaq tilinde biraz sózderdiń quramynda qoldanylady. Mysaly, dindar (dinshil – ózb. dindar), dandar (ózb. dongdor – dańqty), aiyptar (ózb. aidbor – kúnaker), táráptar (ózb. taraftor – jaqtaýshy, sózin sóileýshi), ilimdar (ózb. ilmdar, ilmli – bilimdi), záriptar (ózb. zarbdor, ar. zarb – soqqy, túrtki, zarbdor – ozat), sharýadar (ózb. charvador – malshy), puldar (ózb. pýldor – aqshaǵa bai), gúldar (ózb. gúldor – gúli mol mata), amaldar (ózb. amaldor – mansapqoi), ónimdar (ónimi mol, ýrojainyi) t.b. Mysaly, mal sharýashylyǵyn órkendetip, onyń ónimdarlyǵyn arttyramyz. Gúldar shytyńyzdan tórt metr ólsheńizshi.
-Qor, –hor (ózb. hýr, jeý, ishý maǵynasynda tájikshe hýrdan etistiginiń osy shaǵy). Bul jurnaq úsh túrli maǵynada jumsalady.Budan basqa jergilikti sóileý tilinde jańa sóz týdyratyn ónimdi jurnaqtyń biri – zar (-zor). Bul jurnaq egin, ósimdik ataýlaryna jalǵanyp, sol ósimdik ósetin jerdi, jemistiń bir túri egilgen, ne ózi shyqqan jerdi bildiredi. Qazaq ádebi tilinde kóbinese, bul jurnaqtyń qyzmetin baý-baqsha sózderi atqarady.
-Bád, -bet. Bul qosymsha jaman, naqurys siiaqty tájik tilinde qoldanylatyn arab-parsy tilderinen aýysqan sózderdiń quramynda edáýir qoldanylatyn ónimdi jurnaq. 1959 jylǵy «Ózbekshe-oryssha sózdikte» bul tulǵa elýge jýyq sózdiń quramynda syn esim ne ústeý maǵynalaryndaǵy sóz týdyrýshy tásil retinde kezdesedi. Mysaly, betpaq (ózb. badbaht, baqytsyz, baǵy ashylmaǵan), badjahl – minezi jaman, ashýlanshaq degen maǵynada. Ómirimde ondai minezi bedjahyl adamdy kórmedim.
-Be (i). Bul prefiks jańa sóz týd -Kám, -kem, -kam. Bul sóz tájik tilindegidei jeke kúiinde de, birikken sózder quramynda da túrki tilderiniń kópshiliginde kezdesetin qosymsha. Sóz týdyrýshy qosymsha retinde qazaq tilinen góri ózbek tilinde jiirek qoldanylatyn qosymsha. 1959 jylǵy jaryq kórgen «Ózbekshe-oryssha sózdikte» kám qosymshasynyń otyzǵa jýyq sózdiń quramynda sóz týdyrýshy tásil retinde kezdesýi de osynyń dáleli. Mysaly: kámgáp (ózb. kamgap – sózge sarań. Kóp gáp eshekke júk degen, kámgáp bol, balam. Kámsý // kemsý (ózb. kámsýv «sýǵa qanbaǵan egin» maǵynasynda). Kámsút // kemsýr (ózb. kamsút – súti az siyr. Kámqan // kemqan (ózb. kamqon – qany azaiǵan, kámqýat // kemqýat (ózb. kamkývvat, iaǵni álsiz, jarymjan).
Sóilenimdegi etistikke tán morfologiialyq erekshelikter etistiktiń jiktelýinde, osy shaq formalarynda jáne etis jurnaqtarynyń aýysyp qoldanylýynda baiqalady. Mysaly:
Men otyryppyn Biz otyryppyz
Sen otyrypsyń Siz otyrypsyz
Ol otyrypty Olar otyrypty
Ádebi tilde úshinshi jaqta túsip qalatyn jiktik jalǵaýlary suraýlyq demeýlik selbesip aitylǵan kezde de govorda túsip qalmaidy.
Qoryta kelgende, sóz bolyp otyrǵan óńirdegi qazaqtar tilinde aitylyp júrgen erekshelikter ózbek tili men Ózbekstannyń basqa da aýmaqtarynda turatyn qazaqtar tiline uqsas. Ózbekstan men Tájikstanda turatyn qazaqtar tilindegi morfologiialyq erekshelikteriniń kópshiligi ózbek jáne tájik tilderiniń áserinen týǵandyǵy erekshe baiqalady.
M.Abdýlhanova,
A.Iasaýi atyndaǵy Halyqaralyq
qazaq-túrik ýniversitetiniń qazaq
tili kafedrasynyń aǵa oqytýshysy
