تٸل – جاندى قۇبىلىس. ول ٶزگەرەدٸ, تٷرلەنەدٸ, داميدى. بەلگٸلٸ بٸر اۋماقتاعى تٸلدٸڭ قولدانىسى, ونداعى جەرگٸلٸكتٸ سيپاتقا يە بولعان سٶزدەر مەن سٶز تٸركەستەرٸ تٸلشٸ-عالىمداردىڭ زەرتتەۋ نىسانىنا اينالىپ وتىرادى. بۇل ورايدا قازاقستان اۋماعىنان تىس مەكەندەردە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان قازاقتاردىڭ, مەسەلەن, تەجٸكستانداعى قازاقتاردىڭ انا تٸلدەرٸن قولدانۋداعى كەيبٸر ەرەكشەلٸكتەر جٶنٸندە ايتساق دەيمٸز.
بٸر ەلدٸ مەكەندە قاتار ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان تٸلدەردٸڭ بٸر-بٸرٸنە تيگٸزەر ەسەرٸ قاشاندا مول بولادى. ول لەكسيكالىق, فونەتيكالىق, گرامماتيكالىق جەنە ت.ب. تۇرعىدان العاندا سولاي. مۇنداي ٶزگەشەلٸكتەردٸ تەجٸكستانداعى قازاقتار تٸلٸنەن دە كەزدەستٸرەمٸز.
قازاق تٸلٸنٸڭ دامۋ تاريحىندا اراب-پارسى تٸلدەرٸنٸڭ ەسەرٸ كەزٸندە بەلسەندٸ رٶل اتقارعاندىعى بەلگٸلٸ. وسىنداي سٶزدەر ەسٸرەسە يران, تەجٸك تٸلدەرٸنەن اۋىسقان, سول تٸلدەردەگٸ ەتٸستٸكتٸڭ وسى شاعى نەگٸزٸندە پايدا بولعان اففيكستەردٸڭ قازاق تٸلٸندە كٶبٸرەك قولدانىلۋىندا بايقالادى.
تەجٸكشە سٶز تۋدىرۋ تەسٸلدەرٸنە وسى تٸلدە كەزدەسەتٸن ابات, باپ, دان, دوس, جان, ناما, پاي, پايا, حان جەنە حانا تۇلعالارىن اتاۋعا بولادى. تەجٸك تٸلٸندە بۇلاردىڭ بەرٸ دەربەس زات ەسٸمدەر بولىپ سانالادى. ولاردىڭ بٸرازى ٶزبەك تٸلٸندە دە جەنە ونداعى قازاق گوۆورلارىندا دا دەربەس قولدانىلا بەرەدٸ. دوس, جان, حان سيياقتى تۇلعالار قازاق ەدەبي تٸلٸ لەكسيكاسىندا دا دەربەس تٷردە جۇمسالا بەرەدٸ. مۇنداعى كٶڭٸل اۋدارارلىق جاعداي, بۇل تۇلعالاردىڭ ەسٸمدەرمەن تٸركەسٸپ, جاڭا ۇعىمداعى ەسٸم تۋدىرۋىندا. ەندٸ وسى ايتىلعاندارعا جەكە-جەكە توقتالىپ ٶتەيٸك.
باپ. بۇل سٶز تەجٸك تٸلٸندە دەربەس (بوب) كٷيٸندە قاقپا, تاراۋ, ىڭعايلى, لايىق دەگەن ماعىنالاردى دا بٸلدٸرەدٸ. بٸرٸككەن سٶزدەردٸڭ قۇرامىندا قولدانبايدى. ٶزبەك تٸلٸندە دەربەس كٷيٸندە تاراۋ (گلاۆا, رازدەل), لايىق (پودوبنىي) جەنە ەتٸستٸك تۋدىرۋشى -لا جۇرناعىمەن بوپلوموق (بٸر جۇمىستى تىندىرا ٸستەۋ ماعىناسىندا) تٷرٸندە قولدانىلادى. گلاۆا, رازدەل ماعىنالارىندا بوب تٷرٸندە قولدانىلعانىمەن, كەيٸنگٸ ماعىنالاردا بوپ تٷرٸندە قولدانىلادى. قازاق تٸلٸندە باپ باپتاۋ كٷيٸندە دەربەس جاعداي, جاي, رەت, كٷتۋ, باعۋ, كٷيٸنە كەلتٸرۋ ماعىنالارىنا يە. كەي جاعدايلاردا بۇل قوسىمشا سىن ەسٸم تۋدىراتىن جۇرناق ورنىنا دا جۇمسالادى. مىسالى, كيٸمباپ ماتا ٸزدەپ تەپرٸگە باردىم (ٶزب. كٶيلەكباپ, قازاق ەدەبي تٸلٸندە كٶيلەككە لايىقتى). كٶپ جىل بۇرىن ەگٸلگەن تەرەكتەر يماراتباپ بوپ قالدى (ٶزب. يموروتباپ, قازاق ەدەبي تٸلٸندە ٷي سالۋعا جارايتىن اعاش).
پاي. بۇل سٶز (پو-پا) تەجٸك تٸلٸندە دەربەس كٷيٸندە اياق دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. تٷركٸ تٸلدەردە, سونداي-اق قازاق تٸلٸندە اياق كيٸمنٸڭ سىڭارى (ەتٸكتٸڭ بٸر پايى سيياقتى) نەمەسە مالداردىڭ ارتقى تٸرسەگٸندەگٸ جەلٸمدەپ ەرگە جاپسىراتىن سٸڭٸرٸ ماعىناسىندا دەربەس قولدانىلادى. مىس.: تويدا كەبٸسٸمنٸڭ بٸر پايىن اۋىستىرىپ الدىم. مەگەزٸننەن العان كەلٸشٸم (گالوشىم) پايما-پاي (ەكٸ سىڭارى ەكٸ تٷرلٸ) شىعىپ قالدى.
بۇل قوسىمشا يران تٸلدەرٸنەن اۋىسقان سٶزدەردٸڭ قۇرامىندا ەكٸ تٷرلٸ جاعدايدا كەزدەسەدٸ. 1. سٶزدەردٸڭ العاشقى سىڭارى رەتٸندە پايتاق (ٶزب. پايتاحت – تاحتىڭ تٷبٸ, وردا, استانا ماعىناسىندا). تەجٸكستان قازاقتارى تٸلٸندە دە سول ماعىنادا. پايتابا (ٶزب. پويتازا – شۇلعاۋ). جٷن پايتاۆانى قالىڭ وراپ ەتٸكتٸ كيٸپ الدى.
سٶزدٸڭ كەيٸنگٸ كومپونەنتٸ رەتٸندە گوۆوردا سارپا سٶزٸندە (ٶزب. جەنە تەج. سارۋ – پو, ياعني سەر – باس, پا – اياق سٶزبە سٶز باس-اياق دەگەن قوس سٶز). جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار تٸلٸندە دە تەجٸك, ٶزبەك تٸلدەرٸندەگٸدەي اۋىسپالى ماعىنادا, ياعني كيٸت, ەسٸرەسە بالالارعا اتاپ توياناعا قوسىپ بەرٸلەتٸن كيٸمنٸڭ اتى.
حانا. بۇل سٶز (حانا) تەجٸك تٸلٸندەگٸ ٷي (دوم) دەگەن سٶز. ٶزبەك, قاراقالپاق, قىرعىز, قازاق تٸلدەرٸندە قولدانىلادى. ا) دەربەس كٷيٸندە ٶزبەك, قاراقالپاق جەنە جەرگٸلٸكتٸ تەجٸك قازاقتارى تٸلدەرٸندە بٶلمە (كومناتا) ماعىناسىندا ايتىلادى. ٷيٸڭ نەشە قانالى? حاناڭ كٷيگٸر! (ٷيٸڭ ٶرتەنگٸر! قارع.). حاناسى كەلگەندە ايتىپ قالايىن (تۇراقتى تٸركەس. ورنى كەلگەندە, رەتٸ كەلگەندە, يٸنٸ كەلگەندە). ە) باسقا سٶزدەرمەن بٸرٸگٸپ كەلگەندە ٶزبەك, قاراقالپاق تٸلدەرٸندە قازاق تٸلٸنە قاراعاندا بەلسەندٸ قىزمەت اتقارادى. نەتيجەسٸندە تەك اراب-يران تٸلدەرٸنەن اۋىسقان سٶزدەردٸڭ قۇرامىندا عانا ەمەس, تٷركٸ تٸلدەرٸنٸڭ قۇرامىندا دا كەزدەسەدٸ. قازاق تٸلٸندە ٶنٸمسٸز تەسٸل.
حانا ەدەبي تٸلدٸڭ ٶزٸندە ونشاقتى سٶزدەردٸڭ قۇرامىندا كەزدەسەدٸ. جەرگٸلٸكتٸ سٶيلەۋ تٸلٸندە بۇل تۇلعانىڭ قولدانىلۋ اياسى ەدەبي تٸلگە قاراعاندا كەڭٸرەك. جەرگٸلٸكتٸ تەجٸك قازاقتارى تٸلٸندە سٶزدەرگە تٸركەسٸپ كەلگەندە حانا قوسىمشاسى ەكٸ تٷرلٸ ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. بٸرٸنشٸدەن, ٶزٸنەن بۇرىن كەلگەن سٶزدە بٸلدٸرٸلگەن زات تۇراتىن, ساقتالاتىن ورىندى, ٷيدٸ بٸلدٸرەدٸ. قازاق تٸلٸندە حانا فورماسى ەۋەلدە مەكەندٸك ۇعىمدى بٸلدٸرەتٸن تولىق ماعىنالى سٶز بولعانىمەن, بٸرتە-بٸرتە جۇرناقتىق قىزمەتتٸ اتقاراتىن بولعان. حانا قوسىمشاسى ناقتى كەيبٸر زات ەسٸمدەرگە جالعانىپ ارناۋلى مەكەمە, ورىن-جاي ۇعىمدارىنىڭ اتاۋلارىن بٸلدٸرەدٸ (اسحانا, شايحانا, جاتاقحانا, ەتحانا ت.ب.).
تەجٸكستان جەنە ٶزبەكستان تٶڭٸرەگٸندەگٸ قازاقتار تٸلٸندە تەجٸكشە ەتٸستٸك تۇلعالى سٶز تۋدىرۋشى تەسٸلدەر اراب-يران تٸلدەرٸنەن اۋىسقان سٶزدەردٸڭ قۇرامىندا دا, تٷركٸ سٶزدەر قۇرامىندا دا ەدەبي تٸلٸمٸزدەن مولىراق كەزدەسەدٸ. مۇنىڭ سەبەبٸ اكادەميك ٸ.كەڭەسباەۆ اتاپ كٶرسەتكەندەي, اراب-يران سٶزدەرٸنٸڭ قازاق تٸلٸنە اۋىسۋىندا دەنەكەر تٸلدەردٸڭ بٸرٸ بولعان ٶزبەك تٸلٸندە سٶيلەسەتٸن ورتاداعى تۇرعىندارىنىڭ ٶزبەكتەرمەن ارالاسىپ, قارىم-قاتىناس جاساۋىندا دەۋگە بولادى. سٶيتٸپ, تەجٸك تٸلٸندە كەيبٸر بٸرٸككەن سٶزدەردٸڭ سىڭارى تٷركٸ تٸلدەرٸندە جۇرناق دەربەس قولدانىلماعاندىقتان, جۇرناق قىزمەتٸن اتقارادى. ونداي ەتٸستٸك تۇلعالى قوسىمشالاردىڭ بٸرازى تەجٸك قازاقتارى تٸلٸندە دە كەزدەسەدٸ. سولاردىڭ كەيبٸرەۋٸن اتاپ ٶتەيٸك.
-باز (-پاز), -بوز, -باز, -بازيداك دەگەن ويناۋ ماعىناسىنداعى ەتٸستٸكتٸڭ وسى شاعى. بۇل تۇلعا ٶزٸنەن بۇرىنعى سٶزدەردە بٸلدٸرٸلگەن زاتپەن اينالىسۋدى ەدەت ەتكەن, نە سول زاتپەن شۇعىلدانۋعا قۇمار ادامدى بٸلدٸرەدٸ. قازاق, قاراقالپاق تٸلدەرٸندە كٶبٸنە -پاز تٷرٸندە ايتىلادى. ٶزبەك تٸلٸندە -باز, -ۆاز تٷرٸندە, جەرگٸلٸكتٸ سٶيلەۋ تٸلٸندە -باز, -پاز تٷرٸندە ايتىلادى. اراب نە يران تٸلدەرٸنەن ەنگەن سٶزدەردٸڭ قۇرامىندا: سياساتباز (ٶزب. سەاساتبوز – ساياساتشى), دارباز (ٶزب. داربوز) ارقان ٷستٸنەن ويىن كٶرسەتەتٸن اكروبات, كۋناباز (قيموربوز), كەپتەرپاز (ٶزب. كاپتاربوز – كٶگەرشٸن باعۋشى), سىرباز (ٶزب. شيرۆوز. تەج. شير – سٷت, ياعني شيربوز – سٷت ەمەتٸن قوزى, ٸشكٸلٸكباز (ٶزب. يچكيليكبوز – الكوگول). ول ٸشكٸلٸكبازعا سالىندى. ٸشكٸلٸكبازدىق – قۇمارلىق.
دار – تار. (ٶزب. دور. يەلەنۋ ماعىناسىنداعى تەجٸكشە دوشتان ەتٸستٸگٸنٸڭ وسى شاعى ٶزبەك تٸلٸندە, قازاق, قاراقالپاق تٸلدەرٸنە قاراعاندا جيٸ كەزدەسەدٸ. ال قازاق تٸلٸندە بٸراز سٶزدەردٸڭ قۇرامىندا قولدانىلادى. مىسالى, دٸندار (دٸنشٸل – ٶزب. ديندار), داندار (ٶزب. دونگدور – داڭقتى), ايىپتار (ٶزب. ايدبور – كٷناكەر), تەرەپتار (ٶزب. تارافتور – جاقتاۋشى, سٶزٸن سٶيلەۋشٸ), ٸلٸمدار (ٶزب. يلمدار, يلملي – بٸلٸمدٸ), زەرٸپتار (ٶزب. زاربدور, ار. زارب – سوققى, تٷرتكٸ, زاربدور – وزات), شارۋادار (ٶزب. چارۆادور – مالشى), پۇلدار (ٶزب. پۋلدور – اقشاعا باي), گٷلدار (ٶزب. گٷلدور – گٷلٸ مول ماتا), امالدار (ٶزب. امالدور – مانساپقوي), ٶنٸمدار (ٶنٸمٸ مول, ۋروجاينىي) ت.ب. مىسالى, مال شارۋاشىلىعىن ٶركەندەتٸپ, ونىڭ ٶنٸمدارلىعىن ارتتىرامىز. گٷلدار شىتىڭىزدان تٶرت مەتر ٶلشەڭٸزشٸ.
-قور, –حور (ٶزب. حۋر, جەۋ, ٸشۋ ماعىناسىندا تەجٸكشە حۋردان ەتٸستٸگٸنٸڭ وسى شاعى). بۇل جۇرناق ٷش تٷرلٸ ماعىنادا جۇمسالادى.بۇدان باسقا جەرگٸلٸكتٸ سٶيلەۋ تٸلٸندە جاڭا سٶز تۋدىراتىن ٶنٸمدٸ جۇرناقتىڭ بٸرٸ – زار (-زور). بۇل جۇرناق ەگٸن, ٶسٸمدٸك اتاۋلارىنا جالعانىپ, سول ٶسٸمدٸك ٶسەتٸن جەردٸ, جەمٸستٸڭ بٸر تٷرٸ ەگٸلگەن, نە ٶزٸ شىققان جەردٸ بٸلدٸرەدٸ. قازاق ەدەبي تٸلٸندە كٶبٸنەسە, بۇل جۇرناقتىڭ قىزمەتٸن باۋ-باقشا سٶزدەرٸ اتقارادى.
-بەد, -بەت. بۇل قوسىمشا جامان, ناقۇرىس سيياقتى تەجٸك تٸلٸندە قولدانىلاتىن اراب-پارسى تٸلدەرٸنەن اۋىسقان سٶزدەردٸڭ قۇرامىندا ەدەۋٸر قولدانىلاتىن ٶنٸمدٸ جۇرناق. 1959 جىلعى «ٶزبەكشە-ورىسشا سٶزدٸكتە» بۇل تۇلعا ەلۋگە جۋىق سٶزدٸڭ قۇرامىندا سىن ەسٸم نە ٷستەۋ ماعىنالارىنداعى سٶز تۋدىرۋشى تەسٸل رەتٸندە كەزدەسەدٸ. مىسالى, بەتپاق (ٶزب. بادباحت, باقىتسىز, باعى اشىلماعان), بادجاحل – مٸنەزٸ جامان, اشۋلانشاق دەگەن ماعىنادا. ٶمٸرٸمدە ونداي مٸنەزٸ بەدجاحىل ادامدى كٶرمەدٸم.
-بە (ي). بۇل پرەفيكس جاڭا سٶز تۋد -كەم, -كەم, -كام. بۇل سٶز تەجٸك تٸلٸندەگٸدەي جەكە كٷيٸندە دە, بٸرٸككەن سٶزدەر قۇرامىندا دا تٷركٸ تٸلدەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸندە كەزدەسەتٸن قوسىمشا. سٶز تۋدىرۋشى قوسىمشا رەتٸندە قازاق تٸلٸنەن گٶرٸ ٶزبەك تٸلٸندە جيٸرەك قولدانىلاتىن قوسىمشا. 1959 جىلعى جارىق كٶرگەن «ٶزبەكشە-ورىسشا سٶزدٸكتە» كەم قوسىمشاسىنىڭ وتىزعا جۋىق سٶزدٸڭ قۇرامىندا سٶز تۋدىرۋشى تەسٸل رەتٸندە كەزدەسۋٸ دە وسىنىڭ دەلەلٸ. مىسالى: كەمگەپ (ٶزب. كامگاپ – سٶزگە ساراڭ. كٶپ گەپ ەشەككە جٷك دەگەن, كەمگەپ بول, بالام. كەمسۋ // كەمسۋ (ٶزب. كەمسۋۆ «سۋعا قانباعان ەگٸن» ماعىناسىندا). كەمسٷت // كەمسۋر (ٶزب. كامسٷت – سٷتٸ از سيىر. كەمقان // كەمقان (ٶزب. كامقون – قانى ازايعان, كەمقۋات // كەمقۋات (ٶزب. كامكۋۆۆات, ياعني ەلسٸز, جارىمجان).
سٶيلەنٸمدەگٸ ەتٸستٸككە تەن مورفولوگييالىق ەرەكشەلٸكتەر ەتٸستٸكتٸڭ جٸكتەلۋٸندە, وسى شاق فورمالارىندا جەنە ەتٸس جۇرناقتارىنىڭ اۋىسىپ قولدانىلۋىندا بايقالادى. مىسالى:
مەن وتىرىپپىن بٸز وتىرىپپىز
سەن وتىرىپسىڭ سٸز وتىرىپسىز
ول وتىرىپتى ولار وتىرىپتى
ەدەبي تٸلدە ٷشٸنشٸ جاقتا تٷسٸپ قالاتىن جٸكتٸك جالعاۋلارى سۇراۋلىق دەمەۋلٸك سەلبەسٸپ ايتىلعان كەزدە دە گوۆوردا تٷسٸپ قالمايدى.
قورىتا كەلگەندە, سٶز بولىپ وتىرعان ٶڭٸردەگٸ قازاقتار تٸلٸندە ايتىلىپ جٷرگەن ەرەكشەلٸكتەر ٶزبەك تٸلٸ مەن ٶزبەكستاننىڭ باسقا دا اۋماقتارىندا تۇراتىن قازاقتار تٸلٸنە ۇقساس. ٶزبەكستان مەن تەجٸكستاندا تۇراتىن قازاقتار تٸلٸندەگٸ مورفولوگييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸ ٶزبەك جەنە تەجٸك تٸلدەرٸنٸڭ ەسەرٸنەن تۋعاندىعى ەرەكشە بايقالادى.
م.ابدۋلحانوۆا,
ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق
قازاق-تٷرٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قازاق
تٸلٸ كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى
