Bezbúirek ana, tastandy sábi, jetimder úii. Qansha talqylansa da, túiini tarqatylmaityn bul taqyryptar hannyń da, qaranyń da janyna batady. Jetimin jylatpaǵan halyqtyń kórgendi uly men tárbieli qyzyn jat ádetke úiir qyldy dep zamandy aiyptap, beiǵam otyra beretin ýaqyt emes. Óitkeni Qazaqstanda tastandy sábidiń sany jyldan jylǵa artyp barady. Biylǵy jyldyń 3 aiynyń ózinde ata-anasy kerek etpegen 8 bóbek dalada qalǵan. Bezbúirek analar týraly jaǵymsyz aqpar kóbeigen saiyn elimizde bebi-boks ornatý týraly áńgime de gói-góilei bastaitynyna et úirengen. Álemniń 11 elinde ornatylǵan mundai jáshikterdi kózimizben kórmesek te, atyna ábden qanyqpyz. Sebebi halyq qalaýlylary jii kóteredi bul taqyrypty. Bebi-boks ornatý máselesin ótken jyly Májilis minberinde depýtat Aiqyn Qońyrov kóterse, jýyrda Baqytgúl Hamenova qaita qozǵady.
Sábidi qoqysqa tastaýdyń qazaq qoǵamynda qaýipti indetke ainalyp bara jatqanyna alańdaǵan depýtat Baqytgúl Hamenova Úkimet basshysy Baqytjan Saǵyntaevqa depýtattyq saýal joldap, bebi-boks ornatý máselesine nazar aýdarýdy surady. «Qazaq eshqashan jetimin jylatpaǵan, jesirin qorlatpaǵan. Buryn «balasyn tastap ketipti» degendi oqta-tekte estitin qulaǵymyz búginde «sábiin qoqys jáshigine, ájethanaǵa laqtyryp ketipti» degen sumdyq habarlarǵa úirenip bara jatyr. Buqaralyq aqparat quraldary men áleýmettik jelilerden jurttyń narazylyǵy men nalasyna qalyp jatqan oqys oqiǵalar, ókinishke qarai, byltyrdan búginge deiin eki eselengenin kórýge bolady. Buǵan dálel, Bas prokýratýranyń resmi málimetine sáikes, 2016 jyly QR Qylmystyq kodeksiniń «Qaýipti jaǵdaida qaldyrý» baby boiynsha 15 qylmystyq is kóterilse, biylǵy jyldyń úsh aiynyń ózinde ǵana dalada qalǵan sábidiń sany segizge jetken», – dedi Baqytgúl Hamenova.
Kóp jaǵdaida dalada qalǵan balalar shetinep ketkendikten, elimizde olardyń ólim-jitimi týraly naqty resmi derek joq. Sondyqtan B.Hamenova júkti analardy esepke alý isiniń júieli júrgizilýin qadaǵalaý kerek dep esepteidi. «Jalpy, qyz balany tárbieleý degen sóz, ultty tárbieleý degen sóz. Qazirgi tańda otbasydan bastap, balabaqsha, mektep, kolledj, tipti joǵarǵy oqý oryndarynda tárbiege jete kóńil bólinip kele me? Qoǵamnyń derti bolǵan máseleni birlesip sheshý úshin kelesi jáitterge nazar aýdarýdy suraimyn. Aldymen, densaýlyq saqtaý ministrligi tarapynan jetkinshektiń jetilýi kezeńindegi baqylaý men júkti analardyń esepke turý ustanymy qalai júrgizilýde? Ekinshiden, bilim oshaqtarynda tárbiege qaishy keletin olqylyqtardy joiý úshin rýhani-adamgershilik qundylyǵy sińgen baǵdarlamany nege qabyldamasqa?», – deidi depýtat. Sondai-aq ol jastarǵa elimizde nekesiz júkti bolyp qalǵan qyzdarǵa, balasynan bas tartqysy keletin kelinshekterge qol ushyn sozatyn úmit úileri bar ekenin túsindirý jumystary kemshin ekenin aitty. Búginde respýblikanyń túkpir-túkpirinde úmit úileri men úmit toptarynda 333 sábi tárbielenýde. Mundai oshaqtar ot basqan analar úshin tyǵyryqtan shyǵar birden-bir jol.
Halyq qalaýlysy tyǵyryqtan shyǵar taǵy bir jol usyndy. «Bebi-boks dep atalatyn úmit besikteri búginde biraz elde bar. Kóptegen batys elderi aýrýhana janyna qoiylatyn jáshikterdiń arqasynda myńdaǵan náresteniń ómirin aman saqtap qaldy. Qara sýyq pen it-qustyń jemtigine ainalǵansha, ózge elderde keńinen taraǵan tastandy nárestelerge arnalǵan úmit besikterin ornatý tyǵyryqtan shyǵar amal ma dersiń?», – deidi Baqytgúl Hamenova.
Arada kóp ýaqyt ótpei Úkimet basshysy Baqytjan Saǵyntaev halyq qalaýlysynyń depýtattyq saýalyna jaýap berdi. Premer-ministrdiń pikirinshe, bebi-boksty paidalaný tastandy balalar máselesin sheshpei, kerisinshe olardyń sanynyń artýyna jáne otbasylyq qundylyqtardy eskere otyryp, qoǵamda teris pikirdiń týyndaýyna ákelýi múmkin.
«Sońǵy on jylda Eýropalyq odaqtyń 11 elinde 200-ge jýyq bebi-bokstyń ornatylýy tastandy balalar sanynyń azaiýyna ákelgen joq. Shvetsiia, Vengriia, Germaniia, Avstriia siiaqty elder tastandy balalarǵa arnalǵan bebi-bokstardy paidalanýdyń tiimsizdigine bailanysty mundai tájiribeden bas tartqan. «IýNISEF, BUU-nyń Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komiteti, adam quqyǵy boiynsha Joǵarǵy Komissar ofisi de ár balanyń óz ata-anasyn bilý quqyǵyn bekitetin Bala quqyqtary týraly konventsiianyń normalaryna qaishy keletindikten, bebi-bokstardy ornatýdan bas tartýdy usynǵan bolatyn. Bebi-bokstardy ornatý 2011 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy «Neke (erli- zaiyptylyq) jáne otbasy týraly» kodekstiń 47,70- baptarynyń, sondai-aq 2014 jylǵy 3 shildedegi QR Qylmystyq kodeksiniń 119, 140, 141-baptarynyń talaptaryn buzady», – dep jazylǵan jaýapta.
Premer bebi-boks ornatyp, tyǵyryqqa tirelgen analardy baladan bas tartýǵa itermeleitin qadamǵa barǵannan góri, «Ana úii» daǵdarys ortalyǵynyń jumysyn jandandyrǵan jón deidi. «Qazirgi ýaqytta baladan bas tartýdyń aldyn alý siiaqty áleýmettik mańyzdy máseleni sheshý úshin «Ana úii» qoǵamdyq qory barlyq óńirlerde 25 daǵdarys ortalyǵynyń bazasynda ómirdiń qiyn jaǵdaiyna tap bolǵan áielder úshin arnaiy jobasyn iske asyrýda. Statistika boiynsha ai saiyn daǵdarys ortalyǵyna jańa týǵan nárestemen 45-ke jýyq ana túsedi eken. «Ana úii» jobasynyń oń tájiribesin eskere otyryp, memlekettik organdar memlekettik emes uiymdarmen birlesip, nárestelerdiń ómirin saqtap qalý, otbasylyq qundylyqtardy nyǵaitý boiynsha júrgizip jatqan basqa da keshendi sharalarymen birge jalǵasatyn bolady. Osy maqsatta Úkimet ýákiletti memlekettik organdarǵa kórsetilgen problemalardy sheshýge baǵyttalǵan qosymsha sharalar qabyldaý tapsyrmasyn berdi», – delingen Úkimet basshysynyń jaýabynda.
BeBi-boks sábi qaýipsizdiginiń kepili me?
Álemniń birqatar memleketteri sábi qaýipsizdiginiń kepili dep esepteitin bebi-bokstyń paida bolǵanyna kóp bola qoiǵan joq. Ainalasy 20 jyldyń ishinde birneshe elde qoldanysqa engizilgen bul jáshikterdiń paidasy men ziiany týraly tartys tolastar emes. Igiligi men kedergisin tarazylamas buryn áýeli aty áigili «besiktiń» zatyna úńilip kórelik. Bebi-boks – arnaiy meditsinalyq jaraqtandyrylǵan jáshik. Onyń kóshege qaraǵan metalloplastikti terezesi bolady jáne jáshiktiń ishi arnaýly besik-tósekpen jabdyqtalǵan. Temperatýra 30 gradýs jylylyqta saqtalady. Shaqalaq jáshikke tastalysymen, terezesi 30 sekýndtan keiin avtomatty túrde qulyptalady. Sodan keiin ony meditsina qyzmetkerinen basqa eshkim asha almaidy. Arnaiy ornatylǵan dabyl soǵylǵan sátte-aq halattylar tastandy sábidi alyp ketedi. Balalar zań boiynsha memleket qamqorlyǵyna alynady, bala asyraǵysy keletin meiirimdi otbasylarǵa berilýi de múmkin. Jáshikterdi ornatýdaǵy basty mindet – osy.
Taǵy bir aita keterligi, bebi-boks mańynda beinekamera da, kúzet te bolmaidy. Bul sábidi óz anasynyń qolymen óltirýden aman alyp qalady. Anonim qalatynyna kepildik beriletindikten sábiinen bezingen analar balany senimdi orynǵa qaldyrady. Iaǵni, bebi-boks sábidiń qaýipsizdigin qamtamasyz etedi. Sonymen qatar, kókek-ana alda-jalda oilanyp, balasyn qaitaryp alamyn dese, DNK analizin tapsyrý arqyly jáne komissiiadan ótip, sábiin qaita baýyryna basýǵa múmkindik beriletindikten álemniń bebi-bokstarǵa qyzyǵýshylyǵy artty.
Búginde ómir terezeleri Italiiada, Ońtústik Amerika, Belgiia, Chehiia, Avstriia, Latviia men Slovakiiada bar. Soltústiktegi kórshimiz Resei de anasy bas tartqan sábilerdiń ómirin saqtaýdyń joly retinde 2011 jyldan bastap bebi-bokstardy ornata bastady.
Tarihqa úńiler bolsaq, úmit besigin 1198 jyly Rim Papasy Innokentii III oilap tapqan kórinedi. Sol bir qasiretti zamandarda qiyndyqqa tóze almaǵan analar omyraýdaǵy nárestelerin Tibr ózenine aǵyzyp jibergen. Sýdyń aǵysy jaǵalaýǵa laqtyryp tastaǵan óli sábilerdi kórgen Rim Papasy qatty qaiǵyryp, hramnyń qabyrǵasyna osyndai jáshikter ornatqyzǵan. Balany qaldyrǵan kezde syńǵyrlaityn qońyraýdyń daýsymen shirkeý qyzmetkerleri kelip, sábidi alyp ketetin bolǵan. Keiin bul tájiribeni kóptegen memleketter is júzinde paidalandy.
2005 jyly alǵashqylardyń biri bolyp tastandy sábilerge arnalǵan jáshikterdi chehiialyqtar ornatty. Sonyń arqasynda Chehiia myńdaǵan náresteniń ómirin aman saqtap qaldy. Bul memlekette jáshikterdiń kópshiligi klinikalar men aýrýhanalardyń janynda ornatylǵan. Búginde Chehiiadaǵy úmit besikteriniń sany 50-ge jetti.
Ońtústikkoreialyqtar da tastandy sábilerdiń ómirin saqtap qalý úshin bar múmkindikti jasaýda. Jyl saiyn Seýl kóshelerinde júzdegen sábi tastalady eken. Olardyń kópshiligi qutqarýshylar nazaryna ilikkenshe shetinep ketedi. Bul qasiretke tosqaýyl qoiǵysy kelgen koreialyq Li Chon-Rak atty dindar óz elinde nárestelerge arnalǵan jáshik oilap tapqan. Syrty poshta jáshigine uqsaityn besikke ol jyly oramal tósep, jylytqysh qosady. Jáshiktiń tusyna: «Sábilerge arnalǵan oryn» dep jazyp qoiady. Alǵashqy kúnderdiń ózinde-aq ol bes sábidiń ómirine qorǵan bolǵan.
2015 jyly bizdiń elimiz de bebi-bokstardy ornatýdy qolǵa almaq boldy. Úmit besikterin áýeli Almaty qalasyna, al 2015 jyldyń sońyna deiin elimizdiń barlyq shaharyna qoiýdy josparlaǵan bolatyn. Alaida bebi-bokstardy jappai ornatý tastandy balalar sanyn arttyrady dep narazylyq bildirgender kóbeigendikten, QR Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý ministrligi óz sheshimin ózgertti.
Arnaiy jáshikterge balasyn tastap ketken áielder qylmystyq jaýapkershilikke tartylmaityndyqtan, áleýmettik hám moraldyq qiyndyqtarmen betpe-bet kelgen analardyń bári sábilerin bebi-boksqa tastap ketýdi ádetke ainaldyrýy múmkin dep esepteitinderdiń qatarynda BUU-nyń balalar quqyǵyn qorǵaý komiteti te bar. Komitet úmit jáshikterin qoldanyp júrgen elderdi bul tájiribeden bas tartýǵa úgittep júrgenine birneshe jyldyń júzi boldy. Uiym músheleriniń pikirinshe, bebi-boksqa qaldyrylǵan sábidiń aty-jóni, ata-anasy belgisiz bolyp qalady. Al bala eseigende óziniń ata-anasyn bilýge quqy bar. Osy turǵydan kelgende, jáshikterdi ornatý – balanyń quqyǵyn shekteý degen sóz.
Bebi-bokstardy qoldanysqa engizý Qazaqstan Respýblikasy «Neke jáne otbasy» týraly Kodekske qaishy. Zańnyń 60-babynda: «Árbir bala otbasynda tárbielenýge, óziniń ata-anasyn bilýge quqyly» dep jazylǵan. Dese de, adam ómirin saqtap qalý máselesi kóterilgende basqa túitkildiń bári ekinshi orynǵa ysyrylýy tiis dep esepteitinder az emes. Olardyń pikirinshe, eń mańyzdysy – bezbúirek anasyna kerek bolmaǵan nárestelerdiń basy aman, deni saý bolýy. Qazaqstanda jetimder sany azaiǵanymen, tastandy sábiler sany kemimei otyrǵanyn eskersek, olardyń ómirine qorǵan bolý máselesiniń múmkin bolatyn barlyq sheshimi jolǵa qoiylýy kerek.
Mekteptegi «mamalardyń» sany kóbeidi
Elimizde tastandy balalar sanynyń artýyna sebep bolyp otyrǵan negizgi faktorlardyń biri – oqýshylar arasynda júktiliktiń kóbeiýi. Ańdamai júrip ot basqan jasóspirimder óziniń ǵana emes, qursaǵyna bitken shaqalaqtyń ómirin de óksitýde. BUU Halyqty qonystandyrý qory baǵdarlamasynyń (IýNFPA) Qazaqstandaǵy úilestirýshisi Ǵaziza Moldaqulovanyń dereginshe, Qazaqstandaǵy qyzdardyń erte júktiligi Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymy elderimen salystyrǵanda 6 esege jii kezdesedi.
«Resmi statistika málimetterine qaraǵanda, 15-19 jastaǵy qyzdardyń bala týý jiiligi shamamen 35 oqiǵany, naqtyraq aitqanda 1000 qyzǵa shaqqanda 34,72 oqiǵany qurap, 2011 jyldan beri udaiy artyp keledi. Bul úderis sońǵy 10 jylda eshqandai ózgergen joq. 2011 jyly 1000 qyzǵa shaqqanda 29 oqiǵa tirkelgen bolatyn. Sonymen qatar, kámeletke tolmaǵandardyń bala týýyna qatysty eń úlken kórsetkish Mańǵystaý oblysyna tiesili – 1000 qyzǵa 54 oqiǵa, odan keiingi orynda Jambyl oblysy – 1000 qyzǵa shaqqanda 50,5 oqiǵa, sosyn Atyraý oblysynda 46 oqiǵadan tirkelgen. Aita keterligi, Qazaqstandaǵy bul kórsetkish Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymy elderimen salystyrǵanda 6 esege joǵary. Uiym elderinde kámeletke tolmaǵan myń qyzǵa 4-6 oqiǵadan tirkeledi», –dedi Ǵaziza Moldaqulova.
Mamannyń aitýynsha, aýyldy jerlerde turatyn qyzdarda erte júktilik kórsetkishi olardyń qaladaǵy qurbylaryna qaraǵanda 12 paiyzǵa joǵary. Ulttyq tárbieniń tal besigi – aýyldyń qasterli atyna tańba bop túsken mundai oqiǵalar qyz bala tárbiesiniń tizginin bosatyp alǵanymyzdy ańǵartsa kerek. «Qyzǵa qyryq úiden tyiym» degen halyq danalyǵynyń mán-mańyzyn uqpaityn urpaq ósip keledi. Ónege berer ananyń, úlgi kórseter jeńgeniń ornyn aifon men aipad almastyrǵan búgingi zamanda qyzdyń ary qundylyq bolýdan qaldy. Atanyń tilin almaǵan uldy, ananyń tárbiesine kónbegen qyzdy qoǵam qaitip tezge salsyn?
Anar Lepesova, "Túrkistan" gazeti
.jpg)