Táýelsizdiktiń tamyry – jasampaz rýh, urany – halyq

Ǵasyrlar kerýenine ilesken Uly Dala eliniń urpaqtary nebir qily zaman, qiyn kezeńderdi basynan ótkerip, Táýelsizdiktiń de 25 jyldyq merekesine taiap qaldy. Táýelsizdik – qazaq halqy úshin jai aityla salǵan sóz emes, bul qazaq halqynyń tarihi bolmysyndaǵy ańsaǵan armany. Táýelsizdik – barsha halqymyzdyń kúres pen eńbek, ilim-bilim men óneriniń shabytyna qamshy basqan úmit desek bolady. Buǵan azattyq jolynda jan aiamai kúresken ata-babalarymyzdyń, Alash arystary men ult perzentteriniń erlik joldary aiqyn dálel bola alady.

Táýelsizdik jáne tarihi sabaqtastyq

Kóshpeli ata-babamyz óz órkenieti men tól má­de­nietin saqtap qalyp, óz memlekettigin qalyptastyrdy. Memlekettilik – qazaq halqy úshin uzaq jyldardaǵy asyl arman men asqaq murattyń jemisi edi. Tarihtyń qatpar betin paraqtap, tym tereńdemesek te, Kerei men Jánibekti aq kiizge kóterip, han sailaǵan kezeńnen beri de san túrli soqtyqpaly-soqpaqty joldardan júrip óttik. Memlekettigimizge san márte syzat túsip, shańyraǵymyz shaiqalyp baryp túzelgenin jasyra almaimyz. Al 1991 jyly biz ózimizdiń memlekettigimizdi jańǵyrttyq, qaita táýelsiz el boldyq. Qazaq halqynyń tamyry tereńge boilaǵan tarihymen qaita qaýyshtyq. Sodan beri de shirek ǵasyr ýaqytty artta qaldyryp, tarihtyń jańa aishyqty betterine atymyzdy aiqyn jaza bastadyq. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jiynda: «Táýelsizdik Qazaq handyǵynyń óshkenin jandyryp, ólgenin tiriltti. Almaty men Astanada, oblys ortalyqtary men iri eldi mekenderde Kerei men Jánibek, Abylai, Ábilqaiyr sekildi áigili handarymyzdyń, Qabanbai, Bógenbai, Naýryzbai batyrlardyń eńseli eskertkishteri boi kóterip, olardyń esimderi eldi mekenderge, oqý oryndary men mektepterge berile bastady» dep oiyn ortaǵa salǵan.

Sóz joq, Táýelsizdik jyldary biz uzyna boily tarihymyzdy tanyp bilýde kóptegen jumystar atqardyq. Keńes zamanynda Qazaq degen ulttyń tamyryn tereńge jibergen el ekenin ashyp aitýǵa múmkindik berilmedi. Tarihty taný jolynda Elbasy Nursultan Nazarbaev otandyq tarihshylar men ǵalymdardyń erkin jumys istep, kóne tarihymyzdy barynsha zerdelep, jas urpaqtyń rýhyn oiatýdy tapsyrǵany belgili. Óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetken 25 jylda tarihty taný baǵytynda arnaiy baǵdarlamalar qabyldanyp, memlekettiń qoldaýyna arqa súiegen tarihshylarymyz arǵy-bergi dáýirdi qopara zerttep, eldiń eńsesin tikteýge óz úlesterin qosty.

Qazaq halqy memleket bolyp qalyptasý jolynda qaiǵy men qasiretke toly kúndermen de betpe-bet kelgenin tarihtan bilemiz. Bul qazaqtyń óz memlekettigi men táýelsizdigi úshin kúreste jantalasqa túsip, «naizanyń ushyna, bilektiń kúshine» júgingen kezderi de kóp bol­ǵanyn baiqaimyz. Halyq bolashaǵy úshin jan azabyna túsken keshegi Alash ziialylarynyń kúresi, Jeltoqsanda qazaqtyń azattyǵyn ańsaǵan jastardyń bári qasietti táýelsizdik uǵymymen sabaqtasyp jatyr.

Táýelsizdik tuǵyrynyń nyǵaiýyna Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń úlesi asa zor. Prezidentimizdiń basshylyǵymen búgingi kúni egemendi elimiz búkil álemge tanymal, qarqyndy damyp jatqan elge ainalyp, «Máńgilik El» ideiasy aiasynda halqymyz birigýde. Táýelsizdiktiń tiregin nyǵaitý eldegi ár azamattyń paryzy.

Iá, tabandy da tegeýrindi kúres náti­jesinde qazaq dalasynda erkin­dik pen teńdiktiń tańy atyp, tynyshtyqtyń nuryn sepken altyn shashaqty Kúni kókke kóterildi. Syrtqy saiasatta óziniń múdde­le­rin aiqyndap, halyqaralyq uiym­dardyń qyzmetine qatysý múmkindigine qol jetkizgen elimiz Táýelsizdik Deklaratsiiasy arqyly tabiǵi bailyǵyn, ekonomikalyq jáne ǵylymi-tehnikalyq áleýetin tolyq óz menshigine aldy. Ortalyqqa baǵynyshty kúiden arylyp, alys-jaqyn memlekettermen teń áriptes retindegi yntymaqtastyqqa qol jetkizdi. Elbasynyń sózimen aitsaq, «Búgin bizdiń kóz aldymyzda tarih jasalýda. Elimiz qarqyndy damyp keledi, jańa astanamyz salyndy, qazaqstandyqtardyń bolashaqqa umtylǵan ádemi de talantty jas urpaǵy ósip-jetilip kele jatyr… Biz álemge tek saiasi, ekonomikalyq, áleýmettik salada ǵana emes, mádeni, rýhani damýda da zor tabystarǵa jetkenimizdi kórsetýimiz kerek».

Táýelsizdik tarihyn jazýǵa jappai umtylystyń bastalýyna da el Prezidentiniń osy pikiri sebepker bolǵany anyq. Ári bul jai bir naýqanshyldyq, jalań entýziazm kúiinde qalyp qoiǵan joq. Astanada arnaiy Memleket tarihy institýty ashyldy, zaman talabyna sai tarihtyń jańa býyn oqýlyqtary, ǵylymi monografiialar jaryq kórdi. Sonyń nátijesinde 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynan bergi táýelsiz el tarihy tujyrymdalyp, Elbasynyń memleket qurýdaǵy tarihi róli, Ata Zańymyzdyń, memlekettik rámizderdiń qabyldanýy, kásibi Parlament pen kóppartiialy júieniń qalyptasýy, bilim berý men densaýlyq saqtaý, sport salasyndaǵy oń ózgerister, naryqty ekonomikany qalyptastyrý protsesi, jańa elordanyń boi kóterýi, órkendeýi, dúniejúzilik qaýym­dastyqqa teń quqyqty, teń dárejeli áriptes retinde qosylýy, onyń halyqaralyq, aimaqtyq uiymdarmen, ekonomikalyq, saiasi, quqyqtyq, mádeni bailanystardyń ornyǵýy meilinshe jan-jaqty baiandaldy.

Ýaqyt ilgerilep, zamana paraqtary aýysqan saiyn ótken tarihpen de aramyz alshaqtai bermek. Eń bastysy, shyndyqtan múlde qol úzip, tarihymyzdy joǵaltyp almadyq. Esesine ony jańǵyrtyp, jas urpaqtyń rýhyn oiatýǵa paidalandyq. Bul rette biz Alash ardaqtysy Mirjaqyp Dýlatulynyń «Tarihyn joǵaltqan jurt – joǵalǵan jurt» degen sózin jadymyzda myqtap ustadyq dep oilaimyn. Osy rette Elbasynyń myna bir sózi eriksiz oiǵa oralady: «Zaman aǵymy bizdi, Qazaqstandy tuńǵysh ret táýelsiz el retinde álemge áigilegen tarihi data – 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynan kún saiyn, saǵat saiyn alystatyp barady. Biz jyl ótken saiyn sol bir tarihi tańdaýdyń sarqylmas qudiretin jan júregimizben túsinemiz. Ol – egemen memlekette beibitshilik pen kelisimde, ózara senimde azat ómir súrý tańdaýy. Ol – týǵan jerimizdiń qazynasy men qazba bailyǵyna derbes ielik etip, barsha qoǵamnyń igiligi úshin óz qalaýymyzben jumsaý tańdaýy. Ol – óz taǵdyrymyzdy ózimiz aiqyndaý, bolashaǵymyzdy óz qolymyzben jasaý tańdaýy. Bizdiń jańa Qazaqstanymyz jaryq juldyz bolyp dúniege keldi. Barshamyzdy Táýelsizdiktiń Uly rýhy jebeidi, biriktiredi, boiymyzǵa qýat berip, senimimizdi nyǵaitady. Ol – altyn kúni jarqyrap, altyn qyrany qalyqtaǵan Qazaq eliniń ashyq aspany astynda dúniege kelgen árbir sábidiń júregine ornaidy. Ol – árbir azamattyń júreginde, ár shańyraqtyń tórinde, elimizde boi kótergen árbir úide, árbir qala men aýylda saltanat qurady. Ol – bizdiń ekonomikamyzdyń ósimimen, árbir jańa óndiris orynymen, ulan ǵaiyr Otanymyzǵa tóselgen árbir kúrejolymen, dala tósine engen árbir tonna altyn dánimen nyǵaiady» dep Prezident óziniń júrek túkpirinen shyq­qan tolǵanysyn halyqpen bó­lisken edi. 25 jylda Memleket basshysy aitqandai, babalarymyzdyń erlik pen kúreske toly ónegeli ómir joly tom-tom ǵylymi eńbekter men ádebi shy­ǵarmalarǵa arqaý boldy.

Biyl azattyqtyń ekinshi músheline tolýǵa – 25 jyldyǵyna aiaq bastyq. Árbir eldiń jylnamasynda onyń jańa tarihynyń bastaýyna ainalar taǵdyrkeshti tańdar bolady. Biz úshin jańa dáýirdiń araily tańy 1991 jyly 16 jeltoqsanda atty. Sol kúni álem kóginde Qazaqstan atty máńgilik juldyz jarqyrai týdy.

Ózender  órnektegen ólke

Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy qarsańynda Jetisý óńiriniń eńbekkerleri abyroily belesterdi baǵyndyryp keledi. Eli darqan, jeri bai Jetisý óńiriniń damý qarqyny joǵary ekendigin Elbasynyń ózi atap ótken bolatyn. Tabiǵaty ásem, munarly taýy, qunarly topyraǵy bar ólkeniń jany jaisań, kóńili jomart eńbek adamdary Elbasy alǵa qoiǵan mindetterdiń údesinen shyǵý jolynda árqashan baryn salyp jumys is­teýde. Buǵan Táýelsizdik jyldary qol jetkizgen tolaǵai tabystarymyz aiqyn dálel bolady.

Elbasy meńzegen qazaqstandyq arman – ata-babalarymyz ǵasyrlar boiy ańsaǵan Táýelsizdiktiń nurly shyńy, «Máńgilik El» muraty ekeni aidai anyq. Taiaýdaǵy meje – álemdegi ekonomikasy qýatty otyz eldiń qataryna qosylý. Al ony sózsiz iske asyrýdyń bekem joly – Ult jospary: «100 naqty qadam» ekendigin Elbasy taǵy da aiqyndap berdi. Bul tapsyrmany ózendermen órnektelgen ólkege ainalǵan Jetisý óńiri de abyroimen oryndaýda.

Osy rette óńirde buryn bolmaǵan tyń ózgerister oryn alǵanyn aita ketý kerek. Agrarlyq sala boiynsha jalpy Jetisý óńirinde óndirilgen ónimniń negizgi úlesin aýylsharýashylyq ónimderi quraidy. Óńirde kópten beri toqtap turǵan qant zaýyttary qaita jandanyp, iske qosyldy. Bul Elbasynyń osydan eki jyl buryn Jetisý jerine arnaiy kelgen saparynda qadap aityp, nyqtap tapsyryp ketken salasy bolatyn. Sol sátten bastap tátti túbirge tógilgen eńbekkerlerdiń ashy teri óz jemisin berip, qant qyzylshasyn óndirý jyl sanap, qarqyndy damyp keledi. Sonymen birge ásem Almaty óńirin álemniń túkpir-túkpirine tanytqan hosh iisti, dámi baldai aport almasynyń baý-baqshasy qulpyryp, mol jemisin usyndy. Osylaisha halyq iisi muryn jaryp, saǵyndyrǵan ejelgi aportpen qaita qaýyshty. Budan basqa oblysymyzda qurylys, týrizm, saýda, kólik infraqurylymdary damyp, oblys ekonomikasyn órge súireýge óz úlesin qosýda.

Táýelsizdik jyldary Jetisýda kóptegen jarqyn jobalar ómirge keldi. Olardyń aldyńǵy kóshin jańalyq ataýlyǵa, jańa tehnologiiaǵa jany qumar isker adamdar bastady. Kásipkerlik damydy. El damýynyń kúretamyryna ainalǵan ekonomikamyzdy alǵa súireitin basty arnanyń biri – aýyl sharýashylyǵy salasy ­boi­yn tiktep, óziniń damý baǵytyn tapty. Osy rette óńirde qant qyzylshasy egiletin alqaptar kólemi 14 myń gektarǵa deiin ulǵaiǵanyn atap aitýǵa bolady. Qazir sharýalar úshin ár túp qant qyzylshasynan barynsha mol ónim alý isi basty maqsatqa ainalǵan. Sol úshin, bir maýsymda 100 myń tonnaǵa deiin qant óndire alatyn qýatty zaýyt salý isi de josparlanýda. Saladaǵy «Jol kartasy» baǵdarlamasyn oryndaý maqsatynda sýlandyrý infraqurylymyn qalpyna keltirip, uzaqtyǵy 4179 shaqyrymnan astam sý arnalaryn qaita jańǵyrtyp, keibir jerlerine kúrdeli jóndeý jumystary júrgizildi. Osy igilikti isterdiń arqasynda oblysymyzdaǵy sýarmaly jerlerdiń ónimin 3-4 esege deiin kóbeitýge múmkindik týyp otyr. Sonymen qatar 600 mln. tekshe metr sýdy únemdeýge qol jetkizdik. Qalai degenmen de jaqsy sýarmaly júie bolmaiynsha aýylsharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin kóterý múmkin emes. Osyǵan bailanysty irrigatsiialyq júielerdi qalypqa keltirý tetikteri boiynsha úlken jumystary júrgizilýde. Óńirde barlyǵy 16 myń 500 shaqyrym kanal bar, olardyń 4 myń 200 shaqyrymy qaita jaraqtandyrý men kúrdeli jóndeýdi qajet etedi (uzyndyǵy 16,5 myń shaqyrymdyq júieden – 5,2 myń shaqyrymy iesiz sharýashylyq bolsa, 4,6 myńy – kommýnaldyq, 1,0 myńy – respýblikalyq jáne 5,6 myńy – jeke menshiktiki bolyp otyr). Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń sý resýrstary jónindegi komitetimen birigip jasaǵan pilottyq sapa jobasy boiynsha Kóksý aýdany irrigatsiialyq júieleri qaita jaraqtandyrylady.

Osy maqsatta Sheńgeldi sýlandyrý massiviniń nasosty stansalaryndaǵy sýasty kanaldary men avankameralaryn mehanikalyq jolmen tazartý máseleleri sheshilip kele jatqanyn erekshe aitýǵa bolady. Budan basqa Balqash aýdanynyń sýarmaly jerlerin sýmen qamtamasyz etý úshin Ile ózeninde sýdyń qalypty aǵynyn baqylaityn sý rettegishi bar eki qurylys salý máselesin qarastyrýdamyz.

Búginde oblysta 400 myń tonna júgeri óndiriledi. Ony túpkilikti óńdep shyǵarý úshin údemeli indýstriialyq-innovatsiialyq damý baǵdarlamasy aiasynda arnaiy zaýyt salynǵan. Endigi kezekte sol zaýyt 800 myń tonnaǵa deiin júgeri óńdeýge daiyn. Júgerini ondai kólemde ósirip berýge oblystyń áleýeti tolyq jetedi. Óńirde sharýa qojalyqtarynyń jumysyna barynsha qoldaý jasaý men qolaily jaǵdai týǵyzýdyń jandy sharalary qolǵa alynǵan. Bir ǵana mysal, óńir sharýalaryna qant qyzylshasyn mol óndirý úshin jańa aýylsharýashylyǵy tehnikalaryn satyp alýǵa memlekettik qoldaý kórsetý maqsatynda «Jetisý» birlesken kásiporny arqyly 1 mlrd. teńge qarjy bólingen. Bul úsh myń jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi.

Oblysymyzǵa qarasty Panfilov, Eńbekshiqazaq jáne Uiǵyr aýdandarynda ekinshi airyqsha daqyldardyń qataryna jatatyn júgeri egistiginiń kólemi edáýir artqaly otyr. Panfilov aýdanynda indýstriialyq-innova­tsiia­lyq jobalardy júzege asyrýdyń memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde krahmal shyryny zaýyty salynyp, júgerini óńdeýdiń bastapqy kezeńi ­bastaldy. Ótken jyly atalmysh zaýyt­tyń jańa qural-jabdyqtaryn satyp alýǵa 328 mln. teńgeniń aýqymdy qarjylyq qoldaýy kórsetildi. Osyǵan orai júgeri ósirýshilermen birneshe kezdesý ótkizilip, et, sút jáne qus ónimin óndirýshilerdi jem-azyqpen qamtamasyz etý úshin 500 myń tonnaǵa deiin júgeri jinaý josparlanyp otyr.

Bul mejeni alýdyń barlyq jaǵ­daiy jasalynǵan. Sharýalar sapaly tuqym satyp alý jáne kóktemgi dala ju­mystaryn júrgizýge sýbsidiialar alýda. Buǵan deiin aitylǵandai, Pan­­filov aýdanynda birneshe astyq qabyldaý pýnktteri salynatyn bolady.

Búginde Almatynyń aport almasy Almaty oblysynyń brendine ainalýda. Alma alqaptaryn qalpyna keltirý jumystary qyzý júrip jatyr. Ile Alataýynyń qoinaýy áigili aport almasynyń otany bolyp tabylady. Ony qaita qalpyna keltirý jumystary álden-aq bastalyp ketti. Qazirgi tańda ólkede 14,2 myń gektar alma baqtary bar, olardyń eki myńdaiy – aport. Biylǵy jyly aport aýmaǵy 2,5 myń gektarǵa ulǵaiady. Olardan jyl saiyn úsh myń tonna alma jinalatyn bolady.

Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy tá­jiribeli baǵban Aidarbaevtyń sharýa qojalyǵynda jekemenshik aport baǵy bar. Ol tabiǵi taza shyryn óndirýmen ainalysyp, óz ónimin tu­tynýshylarǵa tikelei jetkizip berýde. Sondai-aq, «Gold Prodýkt» kásiporyny, «Esik jemiskonservi zaýyty», sharýa qo­jalyqtary kooperatsiialarymen birlesip, jylyna jeti myń tonna jemis-konservilerin, 10 mln. litr shyryn men sharaptar óndiredi. Jemis-jidek jáne júzim daqyldaryn otyrǵyzý men olardyń ósip jetilýine jyl saiyn 200 mln. teńgeden astam sýbsidiia bólindi. Aldaǵy ýaqytta bul tsifrdy ulǵaitatyn bolamyz.

Munymen qatar oblysta sút qabyl­daityn pýnktter jelisi qurylmaq. Keleshekte Jetisýda 12 myń malǵa 32 bordaqylaý alańy iske qosylatyn bolady. Biz úshin taǵy bir jaýapty is 500 mlrd. teńgeden astam naryǵy bar Almaty qalasyn aýylsharýashylyq ónimderimen qamtamasyz etý mańyzdy másele bolyp tabylady. Ońtústik astana Almatynyń aglomeratsiialyq iadrosy ekeni málim. Sondyqtan obly­symyzdyń fermerleri tutyný­shylarǵa tabiǵi azyq-túlik jetkizip berýi kerek. Osyǵan orai iri megapolis ainalasyna logistikalyq jeliler qurylyp, ónim saqtaityn arnaiy qoimalar salynady. Olardy tiisti oryndarǵa taratý jumystary da jolǵa qoiylǵan. Bul baǵytta oblysta 860 kásiporyn jumys istep tur. Azyq-túlik taýarymen ainalysatyn kásiporyndar qazir 70-ke jýyq azyq-túlik ónimin óndirip, Almatyny qajetti ónimmen qamtamasyz etip otyr.

Qomaqty kúrdeli salym bolmai alǵa jyljý da, erkin damý da bolmaityny barshamyzǵa aian. Sondyqtan Elbasy shaǵyn jáne orta biznes óndirisine investitsiia tartý ekonomikany damytýdaǵy eń basty másele ekenin únemi aityp keledi. Bul rette Almatyda iri kásipkerlermen kezdesý ótkizdik. Olarǵa investitsiialyq múmkindikterimizdi tanystyryp, birge jumys isteýge shaqyrdyq. Óz kezeginde olardyń biznesin erkin damytýyna barlyq qolaily jaǵdailar jasaitynymyzdy, barlyq kedergilerdi joiatynymyzdy jetkizdik. Nátijesinde qazirdiń ózinde biznesin keńeitýge usynys jasap jatqandar bar.

Oblystyń transshekaralyq aimaqta ornalasýy óńirdiń jan-jaqty damýyna serpin berýde. Logistikalyq jeliler men hab ortalyqtary jóninde jáne tranzittik joldardy damytyp, oblystyń áleýetin kóteretin múmkindikterdi de nazardan tys qaldyryp otyrǵan joqpyz.

Asan qaiǵy babamyz «Jetisý jerdiń jumaǵy. Túgin tartsań, maiy shyǵady» dep beker aitpaǵan ǵoi. Oblystyń tabiǵaty janǵa jaily, florasy men faýnasy óte bai. Sondyqtan biznes júrgizýge, týrizmdi damytýǵa qolaily aimaq. Mundai qordy paidalanbaý múmkin emes. Sol sebepti týrizmdi damytýǵa basa nazar aýdaryp otyrmyz. Mine, dál osy salaǵa kásipkerler men olardyń ideialary qajet, qarjy salýlary kerek. Balqash pen Alakól kólderi óz investorlaryn kútýde. Bul maqsattardy oryndaýda Elbasynyń oblysqa kelgen saparynda júktegen tapsyrmalaryn negizge alamyz. Sońǵy úsh jylda ishki týrister sany 1,5 ese ósip, 240 myń adamdy qurady. Degenmen, bul týristik áleýeti mol bizdiń oblys úshin áli de az. Buiyrtsa, týrizm salasy bolashaqta oblys qazynasyna qomaqty qarjy ákeletin bolady. Áitkenmen, talapqa sai infraqurylym jasamai oǵan qol jetkizý múmkin emes. Sondyqtan oblysta týristik klaster qurý jóninde arnaiy jospar jasadyq. Onda qajetti infraqurylymy bar týristik nysandar turǵyzý qarastyrylǵan.

Qazir Almaty oblysyndaǵy infra­qu­rylymdar eýropalyq standarttarǵa sai jasalýda. Eldi mekenderdi gazdandyrý sharasy da nazardan tys qalǵan emes. Eki millionǵa jýyq halqy bar Almaty oblysynyń damý múmkindigi mol. Biz osyndai tamasha jerde ósip-ónip, qyzmet etip júrgenimizdi maqtan etemiz. Jetisý topyraǵy qazaqtyń talai tarlan uldaryn dúniege ákelgen. Bul óńir Elbasymyzdyń týǵan jeri. Bul bizdiń árqaisymyzǵa úlken jaýapkershi­lik júkteidi. Sondyqtan, kóp etnosty halqymyz bereke-birlikpen Memleket bas­shysynyń tapsyrmalaryn oryndaýǵa barlyq kúsh-jigerin jumsap, bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq jolynda elimizdiń igiligi úshin qyzmet etetin bolady.

«Mal baqqanǵa bitedi» demekshi, ob­lystyń mal ósirýshileri osy baǵyttaǵy jumystardy tiianaqtylap, qýattylyǵy 1,5 myń bastan asatyn zamanǵa sai mal bordaqylaý alańdaryn, iri reprodýktor-sharýashylyqtar qurýǵa kúsh salyp jatyr. Sonda ǵana oblys jospar boiynsha osy jyly 1 myń 700 tonna etti eksporttaýdy qamtamasyz ete alady. Osyǵan barlyq kúsh, jiger jumsalýy tiis. Buǵan qol jetkizýge bolady. Búgingi tańda oblysta «Sybaǵa», «Qulan», «Altyn asyq» baǵdarlamalary aiasynda qurylǵan mal bordaqylaý alańdarynda 43 myńǵa jýyq mal basy bar. Sonymen qatar 27,5 myń bas iri qaraǵa arnalǵan 457 fermerlik sharýashylyq qurylyp, 9 myń bas ­shetelden ákelindi.

Munda eń mańyzdysy, eksporttalatyn et muzdatylyp óńdelgen, oramaǵa salynǵan qalypta, iaǵni standarttarǵa sai bolýy tiis. Bul maqsatta Úlken Al­maty ainalma avtokólik joly boiynda et, sút, kókónis óńdeitin sha­ǵyn tsehtar, saqtaý qoimalary ashy­latyn bolady. Búginde 8 jer ýchaskisi anyqtalyp, 1 mal soiý tsehy iske qosyldy.

Alǵashqy besjyldyq baǵdarlama­larynda belgilengen indýstriialyq-innovatsiialyq damýdyń barlyq maq­satty kórsetkishterine qol jet­kizilinip, 283 mlrd. teńgeniń 48 joba­lary is júzine asyrylǵan. Sonyń nátijesinde óńirde jeti myńnan astam jumys orny quryldy. Oblys úshin jańa farmatsevtikalyq salany damytý múmkindigine qol jetti. Akkýmýliator óndirisi – 1,3, boiaý men lak óndirý – 1,4, gipsten jasalatyn buiymdar jáne sýsyndar (keptirilgenimen) – 1,2 esege ulǵaityldy.

Aǵymdaǵy jyly 1 myń jumysshy ornyn quratyn 5 jobany engizý belgilenip otyr. Prezidenttiń tapsyrmasy boiynsha «Nurly jol» baǵdarlamasynyń aiasynda shaǵyn jáne orta biznestiń 12 nysandarynda jeńildetilgen nesie berý maquldanǵan. Qazir olardyń úsheýi qarjylandyryldy.

Indýstriialyq-innovatsiialyq damýdy jyldamdatý baǵdarlamasyn is júzine asyrý shaǵyn kásipkerliktiń órkendeýine jol asha tústi. Shaǵyn kásipkerliktiń ósýi búginde 1,4 esege artyp, 94 myń birlikti qurap otyr. Bul oǵan 243,5 myń adamnyń tartylǵanyn ańǵartady. Osy arqyly 644 mlrd. teńgeniń ónimderi óndirilip, biýdjetke 25,4 mlrd. teńgeniń salyǵy túsken. Elbasynyń tapsyrmasy boiynsha aýdandardy damytýdaǵy tepe-teńsizdikti joiý maqsatynda árbir aýdanda ónerkásiptik alańdardy qurý isi bastalýda. Biylǵy jyly shaǵyn jáne orta bizneste 2 myńnan astam jumys ornyn qurý arqyly 50 jańa óndiris ornyn iske qosý belgilenip otyr. «Biznestiń jol kartasy-2020» boiynsha óńirde memlekettik qoldaý arqyly 121 jobanyń is júzine asyrylyp jatyr. Aldaǵy ýaqytta jobalardyń sanyn 150-ge deiin jetkizýdi josparlap otyrmyz. Elbasynyń «Nurly Jol» Joldaýynyń aiasynda ómirge kelgen «Nurly Jol – bolashaqtyń joly» bastamasy da óz jemisin berýde. Biylǵy jyly osyǵan orai «Úsharal – Dostyq» jolynda qaita qurý bastalady, «Almaty – Qapshaǵai», «Almaty – Óskemen» avtojoldarynyń ýchaskelerinde qaita qurý boiynsha jumystar júrgizilýde. Osylaisha Almaty oblysynda el Táýelsizdigimen birge es jiyp, damýdyń dańǵyl jolyna tústi. Aldaǵy ýaqytta da qarqyndy jumystarymyzdy jalǵastyryp, Qazaq eliniń biik belesti baǵyndyrýyna barymyzdy salatyn bolamyz.

Jetisýdyń júregi  Taldyqorǵan

Halqymyzdyń azattyǵy men ulylyǵyn pash etetin táýelsizdik biz úshin erekshe qymbat. Biz naǵyz táýelsizdikke qol jetkizýi arqasynda elimizdiń ekonomikalyq, áleýmettik jáne mádeni damý jolynda úlken asýlardy baǵyndyryp, álemdik qoǵamdastyqta oń baǵasyn aldyq. Biyl el Táýelsizdigine 25 jyl tolyp otyr. Osy jyldary Qazaqstanda jańa ekonomikalyq júieniń irgetasy qalanyp, halyqtyń turmysy men ómirinde úlken ózgerister oryn aldy. Halyqaralyq qoǵamdastyq bolsa, Qazaqstandy Kindik Aziiadaǵy kóshbasshy memleket retinde qabyldap otyr. Munyń ózi bilgen adamǵa úlken jetistik. Elbasynyń júrgizip otyrǵan sarabdal saiasatynyń arqasynda Qazaqstandy búkil álem tanydy. Qazaqstan táýelsiz, egemendi el retinde kósh túzedi. Ulttyq mereke táýelsizdikti búgingi tańda qazaq halqy júregimen sezinýi kerek. Táýelsiz eldiń eń basty tuǵyry – qoǵamnyń, sol memlekettegi jergilikti ulttyń rýhy, jigeri, qoǵamdyq sanasy. Basty bailyq jai ulttyq múdde emes, azamattardyń múddesi men qajettiligi. Jańa álemdegi jańa Qazaqstannyń búgingi qudiretti kúshi el birliginde, ulttar tatýlyǵynda jatyr. Demek, qoǵamda turaqtylyq pen tatýlyqty nyǵaityp, eldiń turmystyq ál-aýqa­tyn jaqsartý basty másele bolyp qala bermek. Biz qazir shyn máninde der­bestigimizge dańǵyl jol ashyp, azat oilaýdy qalyptastyrý jolyndamyz.

Erkin eldiń eńsesin tiktep, qar­qyndap damýyna óz úlesin qosyp jatqan Jetisý óńiri de ýaqytpen birge kerýen tartyp keledi. Oblys orta­lyǵy sanalatyn Taldyqorǵan qalasy jyl saiyn totydaiyn taranyp, suńqardaiyn sylanyp, jarqyn bola­shaqtyń jas qalasyna ainalyp keledi. Jetisýdyń júregi sanalatyn óńirimizdiń bas qalasyna jaqynda ǵana Elbasy ózi kelip, ásem kelbetin kózimen kórip, joǵary baǵasyn berip ketti. Osyndai baǵaǵa laiyq bolýy da zańdylyq. Oblys ortalyǵy degen dárejesi bolǵandyqtan kelgen adamnyń kóńili tolyp, kózi súisinbese, qalanyń bedeli bola ma? Osy oraida qalada atqarylyp jatqan birshama igi isterdi de atap ótkendi jón kórdim. Almaty jaqtan kire beris qaqpasynan da, shyraily shyǵystan kirer qaqpadan da qalanyń ajary aishyqtalyp turýy kerek. Sol úshin abattandyrý men jaryqtandyrý jumystarynyń nátijesinde kúndiz de, túnde de kelgen qonaqtar shynymen de jańarǵan jas qalaǵa kelgenin sezinýde. Batys bosaǵadan kiretin kúre joldyń boiynda zamanaýi ǵimarattar boi kóterip, daǵdarystyń emes, da­mýdyń jolyna túskenimizdi aishyqtap turǵandai. On segiz qabatty «Kóktem-grand» qonaqúii alystan men mundalap kórinip tur. Onyń ainalasynda jas otaý qurǵan jandardyń qýanyshyn eseleitin neke saraiy, mádenietimizdiń máiegin kórsetetin galereia, sonymen birge jaqynda ǵana qazyǵyn qaqqan ónerdiń qara shańyraǵy teatrdyń boi kóterýi sulý qalany odan saiyn kóriktendire túsetin nysandar. Kúzdiń basynda arnaiy issaparmen kelgen Elbasy Oqýshylar saraiynyń ashylý saltanatyna qatysyp, ondaǵy jas jetkinshekterge arnalǵan júzdegen úiirmelermen tanysyp, el erteńi bolatyn órenderge batasyn berip ketti. Qashan da jastardy el bolashaǵy dep nazardan tys qaldyrmaityn Nursultan Ábishuly Jastarǵa qyzmet kórsetý or­talyǵyna arnaiy kirip, «Arystandai aibatty, jolbarystai qairatty – men jastarǵa senemin» degen Maǵjan aqynnyń amanatyn arqalaǵan jastarmen júzdesip qaitty. Sonymen birge birneshe dúrkin álemdik deńgeidegi sport dodalaryn ótkizip úlgergen Jastar sport saraiy, jańalyqtyń jarshysy bolǵan aqparat quraldarynyń qara shańyraǵyna ainalǵan Jýrnalister úii bári de jas qalanyń kelbetine kórik berýde. Ashylǵanyna ekinshi jylǵa aiaq basqan Jastar demalys-mádeni saiabaǵynyń ózi ártúrli merekelik sharalar ótetin rýhani orynǵa ainaldy. Ainalasy jasyl jelekke oranǵan aýmaǵy atshaptyrym saiabaq jyldyń tórt mezgilinde qala turǵyndary men qonaqtarynyń demalyp qaitatyn orny bolyp qalyptasyp úlgerdi. Osy oraida bir aita ketetin jait – osydan bes jyl buryn Muqaǵali aǵamyzdyń 80 jyldyq mereitoiyn ótkizýdegi daiyndyq jumystary kezinde týǵan jerine jii bardym. Sonda baiqaǵanym Muqaǵali aǵanyń óleńin tili shyqqan baladan, eńkeigen qartqa deiin jatqa aitady. Tańǵalyp, tańdai qaqpaý múmkin emes. Sol kezde bir oi keldi. Elimizdiń batysy men shyǵysy, Atyraýy men Altaiy jyrlaryn jatqa oqyp, týǵan halqynyń júreginde máńgilik qalǵan aqynnyń eskertkishi týǵan aýyly men máńgilik meken etken Almatyda ǵana emes, oblys ortalyǵy bolǵandyqtan Taldyqorǵan tórinde de turýy kerek qoi dep oiladym. Onyń da oraiy kelip, osy Jastar saiabaǵynyń shyǵys qaqpasynan kireberis tusqa qala kúni merekesinde Muqaǵali aqynnyń eskertkishin ashtyq. Bul isimiz muqaǵalishyl jurttyń kóńilinen shyqsa, ekinshi jaǵynan eldiń alǵysyn alyp, bizdiń de mereiimiz bir kóterilip qaldy. Endi ol jer aqyndardyń jyr oqyp, án salyp, kúi tógetin rýhani orny bolyp qalatyny shyndyq. Al endi qalanyń shyǵysynan ótip jatqan Qaratal ózeniniń jaǵasy da demalys jaǵalaýyna ainaldy. Turǵyndardyń bir sát taza aýada dem alyp, asaý ózen jaǵasynda sergip qaitýyna jaǵdai jasaý maqsatynda jańa jaǵalaý ashylyp, ol da eldiń eń kóp baratyn, kesh­ki, tańǵy serýenderin ótkizetin dema­lys jaǵalaýyna ainaldy. Dál sol jaǵalaýdyń qasynda 350 oryndy zamanaýi qural-jabdyqtar ornatylǵan emhana boi kóterip, halyqqa qyzmet kór­setýde. Osylaisha Jetisýdyń jú­regine ainalǵan Taldyqorǵan jasam­paz qala bolyp, jarqyn bolashaqqa qadam basyp barady. Osynyń barlyǵy el Táýelsizdigi men sol egemen eldiń Tuń­ǵysh Kóshbasshysy Nursultan Ábishulynyń sarabdal saiasatynyń jemisi.

Iá, tarih tarazysymen ólshesek 25 jyl az da, kóp te ýaqyt emes. Kez kelgen jalyndaǵan azamat 25 jasta qa­lyptasady. Elin, jerin, otbasyn oi­laityn azamat bolyp jetiledi. Qazir qoǵamdyq ómirimizde táýelsizdik al­ǵannan keiin ómirge kelgen jastar belsene aralasyp, ortaq Otanymyz ­Qazaq­stannyń damý jolyna óz úlesin qosyp jatyr. Búginde jastarǵa barlyq jaǵdai jasalǵan. Jastarǵa berilgen múm­kindikti paidalanyp, oqyp, bilim alýy kerek. Táýelsizdiktiń arqasynda talai jetistikke jetken jastardyń kór­gende kóńiliń súisinedi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń saliqaly saia­satynyń arqasynda Qazaqstan atty el búkil shetelge tanyldy. Sondyqtan bárimiz táýelsizdiktiń qadirin túsinip, qol­daǵy bar altyndy baǵalaýdyń máni zor.

Qazaq, ejelden azattyq ańsaǵan el retinde birde qaiǵyly, sherli, birde azat, aibyndy, rýhty tarihymyzdaǵy árbir oqiǵa, árbir qandy shaiqas – azattyqqa jasalǵan bir qadam dep bilýimiz qajet. Táýelsizdik – ulttyq, memlekettik, onyń tamyry – jasampazdyq rýh, urany – el men halyq. Olai bolsa, ómirsheńdik pen kemeldilik aiasynda ómir súrip, beibitshilik, tatýlyq týyn biikke kó­tergen Qazaqstan halqy jańa álem­niń jańalyqtaryna umtyla be­retinine senemin. Jyl saiynǵy Pre­zidenttiń halyqqa arnaǵan Jol­daýlary men qabyldanǵan mem­le­kettik baǵdarlamalar, strategiialyq baǵyttardyń barlyǵy da qarapaiym halyqtyń turmysyn jaqsartyp, Táýelsizdigimizdi nyǵaitýǵa baǵyttal­dy. Elbasy óz Joldaýynda ishki saiasi jáne ulttyq qaýipsizdiktiń 2020 jylǵa deiingi negizgi maqsattary qoǵamda kelisim men turaqtylyqty saqtaý, el qaýipsizdigin nyǵaitý ekenin atap ótti.

Táýelsizdik – táńirdiń bizdiń ur­paqqa bergen úlken baqyty, halqy­myzdyń máńgilik qundylyǵy. Biz búginge deiingi barlyq jetistik­te­rimizge Táýelsizdiktiń arqasynda qol jetkizdik. Jiyrma bes jyl ishinde eldiń ál-aýqatyn kóterip, tól mádenietimiz ben memlekettik tildi jańǵyrtatyndai qyrýar ju­mystar jasadyq. Elimizde bilim, ǵylym, densaýlyq, sport salalary airyqsha damý ústinde. Táýelsizdik – bizdiń eń basty igiligimiz, baǵa jetpes qundylyǵymyz. Jas memleket tarihyndaǵy jańa dáýir dál osy Táýelsizdikten bastaý alady.

Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyn mere­keleýdiń basty maqsaty – bul mem­lekettilik pen Qazaqstan halqy birligin nyǵaitý jáne negizgi qun­dylyqtar tóńireginde qoǵamdy shoǵyrlandyrýdyń tamasha múmkindigi dep esepteimin. Osylardyń negizinde táýelsizdik pen turaqtylyqty, kelisim men beibit ómirimiz nyǵaia túsetini belgili.

Bizdiń aldymyzda osy jyly Táýel­sizdik mereitoiyn asqan uiym­das­ty­rýshylyqpen jáne joǵary ideologiialyq deńgeide ótkizý mindeti tur. El tarihyndaǵy osyndai biregei belesti tolaiym tabystarmen qarsy alý bárimiz úshin úlken syn. Táýelsizdik toiy jalpyhalyqtyq sipatqa ie bolyp, otandastarymyzǵa airyqsha rýh beretini sózsiz. Jiyrma bes jyldyq eldiktiń, egemendiktiń, kemeldený men keleshekke qulash sermeýdiń tamasha kezeńine ainalýy tiis.

Amandyq BATALOV, Almaty oblysynyń ákimi

"Ana tili" gazeti