عاسىرلار كەرۋەنٸنە ٸلەسكەن ۇلى دالا ەلٸنٸڭ ۇرپاقتارى نەبٸر قيلى زامان, قيىن كەزەڭدەردٸ باسىنان ٶتكەرٸپ, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ دە 25 جىلدىق مەرەكەسٸنە تاياپ قالدى. تەۋەلسٸزدٸك – قازاق حالقى ٷشٸن جاي ايتىلا سالعان سٶز ەمەس, بۇل قازاق حالقىنىڭ تاريحي بولمىسىنداعى اڭساعان ارمانى. تەۋەلسٸزدٸك – بارشا حالقىمىزدىڭ كٷرەس پەن ەڭبەك, ٸلٸم-بٸلٸم مەن ٶنەرٸنٸڭ شابىتىنا قامشى باسقان ٷمٸت دەسەك بولادى. بۇعان ازاتتىق جولىندا جان اياماي كٷرەسكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ, الاش ارىستارى مەن ۇلت پەرزەنتتەرٸنٸڭ ەرلٸك جولدارى ايقىن دەلەل بولا الادى.
تەۋەلسٸزدٸك جەنە تاريحي ساباقتاستىق
كٶشپەلٸ اتا-بابامىز ٶز ٶركەنيەتٸ مەن تٶل مەدەنيەتٸن ساقتاپ قالىپ, ٶز مەملەكەتتٸگٸن قالىپتاستىردى. مەملەكەتتٸلٸك – قازاق حالقى ٷشٸن ۇزاق جىلدارداعى اسىل ارمان مەن اسقاق مۇراتتىڭ جەمٸسٸ ەدٸ. تاريحتىڭ قاتپار بەتٸن پاراقتاپ, تىم تەرەڭدەمەسەك تە, كەرەي مەن جەنٸبەكتٸ اق كيٸزگە كٶتەرٸپ, حان سايلاعان كەزەڭنەن بەرٸ دە سان تٷرلٸ سوقتىقپالى-سوقپاقتى جولداردان جٷرٸپ ٶتتٸك. مەملەكەتتٸگٸمٸزگە سان مەرتە سىزات تٷسٸپ, شاڭىراعىمىز شايقالىپ بارىپ تٷزەلگەنٸن جاسىرا المايمىز. ال 1991 جىلى بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸ جاڭعىرتتىق, قايتا تەۋەلسٸز ەل بولدىق. قازاق حالقىنىڭ تامىرى تەرەڭگە بويلاعان تاريحىمەن قايتا قاۋىشتىق. سودان بەرٸ دە شيرەك عاسىر ۋاقىتتى ارتتا قالدىرىپ, تاريحتىڭ جاڭا ايشىقتى بەتتەرٸنە اتىمىزدى ايقىن جازا باستادىق. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا: «تەۋەلسٸزدٸك قازاق حاندىعىنىڭ ٶشكەنٸن جاندىرىپ, ٶلگەنٸن تٸرٸلتتٸ. الماتى مەن استانادا, وبلىس ورتالىقتارى مەن ٸرٸ ەلدٸ مەكەندەردە كەرەي مەن جەنٸبەك, ابىلاي, ەبٸلقايىر سەكٸلدٸ ەيگٸلٸ حاندارىمىزدىڭ, قابانباي, بٶگەنباي, ناۋرىزباي باتىرلاردىڭ ەڭسەلٸ ەسكەرتكٸشتەرٸ بوي كٶتەرٸپ, ولاردىڭ ەسٸمدەرٸ ەلدٸ مەكەندەرگە, وقۋ ورىندارى مەن مەكتەپتەرگە بەرٸلە باستادى» دەپ ويىن ورتاعا سالعان.
سٶز جوق, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى بٸز ۇزىنا بويلى تاريحىمىزدى تانىپ بٸلۋدە كٶپتەگەن جۇمىستار اتقاردىق. كەڭەس زامانىندا قازاق دەگەن ۇلتتىڭ تامىرىن تەرەڭگە جٸبەرگەن ەل ەكەنٸن اشىپ ايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸلمەدٸ. تاريحتى تانۋ جولىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتاندىق تاريحشىلار مەن عالىمداردىڭ ەركٸن جۇمىس ٸستەپ, كٶنە تاريحىمىزدى بارىنشا زەردەلەپ, جاس ۇرپاقتىڭ رۋحىن وياتۋدى تاپسىرعانى بەلگٸلٸ. ٶز قولىمىز ٶز اۋزىمىزعا جەتكەن 25 جىلدا تاريحتى تانۋ باعىتىندا ارنايى باعدارلامالار قابىلدانىپ, مەملەكەتتٸڭ قولداۋىنا ارقا سٷيەگەن تاريحشىلارىمىز ارعى-بەرگٸ دەۋٸردٸ قوپارا زەرتتەپ, ەلدٸڭ ەڭسەسٸن تٸكتەۋگە ٶز ٷلەستەرٸن قوستى.
ال قازاق حاندىعىنىڭ دەۋٸرٸ – قازاقتىڭ ۇلتتىق ەگەمەندٸگٸ مەن تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ شارىقتاعان شىڭى. «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسٸم حاننىڭ ەسكٸ جولى», تەۋكە حاننىڭ «جەتٸ جارعىسى» – تايعا تاڭبا باسقانداي قازاق مەملەكەتتٸگٸنٸڭ نىشاندارى, قازاق تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ ايقىن ايعاعى ەدٸ. جەنٸبەك پەن كەرەي, قاسىم مەن حاقنازار, تەۋەكەل مەن ەسٸم حانداردىڭ باسقارۋىمەن حالقىمىز 300 جىلدىق تەۋەلسٸز حاندىق دەۋٸرٸندە ٶمٸر سٷردٸ. وسى دەۋٸردٸ حالقىمىز «قوي ٷستٸندە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» بەيبٸتشٸلٸك پەن ازاتتىق دەۋٸرٸ دەپ ەسكە تٷسٸرەدٸ. الايدا, ۇلتىمىزدىڭ بەيبٸت ٶمٸرٸ تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەسكە تٷسكەن سىندارمەن قاتار جٷردٸ. تەۋەلسٸزدٸك جولىندا قازاق حالقى قايتالانباس ەرلٸكتٸڭ ٷلگٸلەرٸن كٶرسەتتٸ.
قازاق حالقى مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋ جولىندا قايعى مەن قاسٸرەتكە تولى كٷندەرمەن دە بەتپە-بەت كەلگەنٸن تاريحتان بٸلەمٸز. بۇل قازاقتىڭ ٶز مەملەكەتتٸگٸ مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٷرەستە جانتالاسقا تٷسٸپ, «نايزانىڭ ۇشىنا, بٸلەكتٸڭ كٷشٸنە» جٷگٸنگەن كەزدەرٸ دە كٶپ بولعانىن بايقايمىز. حالىق بولاشاعى ٷشٸن جان ازابىنا تٷسكەن كەشەگٸ الاش زييالىلارىنىڭ كٷرەسٸ, جەلتوقساندا قازاقتىڭ ازاتتىعىن اڭساعان جاستاردىڭ بەرٸ قاسيەتتٸ تەۋەلسٸزدٸك ۇعىمىمەن ساباقتاسىپ جاتىر.
تەۋەلسٸزدٸك تۇعىرىنىڭ نىعايۋىنا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ٷلەسٸ اسا زور. پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ باسشىلىعىمەن بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەگەمەندٸ ەلٸمٸز بٷكٸل ەلەمگە تانىمال, قارقىندى دامىپ جاتقان ەلگە اينالىپ, «مەڭگٸلٸك ەل» يدەياسى اياسىندا حالقىمىز بٸرٸگۋدە. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تٸرەگٸن نىعايتۋ ەلدەگٸ ەر ازاماتتىڭ پارىزى.
يە, تاباندى دا تەگەۋرٸندٸ كٷرەس نەتيجەسٸندە قازاق دالاسىندا ەركٸندٸك پەن تەڭدٸكتٸڭ تاڭى اتىپ, تىنىشتىقتىڭ نۇرىن سەپكەن التىن شاشاقتى كٷنٸ كٶككە كٶتەرٸلدٸ. سىرتقى ساياساتتا ٶزٸنٸڭ مٷددەلەرٸن ايقىنداپ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتٸنە قاتىسۋ مٷمكٸندٸگٸنە قول جەتكٸزگەن ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك دەكلاراتسيياسى ارقىلى تابيعي بايلىعىن, ەكونوميكالىق جەنە عىلىمي-تەحنيكالىق ەلەۋەتٸن تولىق ٶز مەنشٸگٸنە الدى. ورتالىققا باعىنىشتى كٷيدەن ارىلىپ, الىس-جاقىن مەملەكەتتەرمەن تەڭ ەرٸپتەس رەتٸندەگٸ ىنتىماقتاستىققا قول جەتكٸزدٸ. ەلباسىنىڭ سٶزٸمەن ايتساق, «بٷگٸن بٸزدٸڭ كٶز الدىمىزدا تاريح جاسالۋدا. ەلٸمٸز قارقىندى دامىپ كەلەدٸ, جاڭا استانامىز سالىندى, قازاقستاندىقتاردىڭ بولاشاققا ۇمتىلعان ەدەمٸ دە تالانتتى جاس ۇرپاعى ٶسٸپ-جەتٸلٸپ كەلە جاتىر… بٸز ەلەمگە تەك ساياسي, ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك سالادا عانا ەمەس, مەدەني, رۋحاني دامۋدا دا زور تابىستارعا جەتكەنٸمٸزدٸ كٶرسەتۋٸمٸز كەرەك».
تەۋەلسٸزدٸك تاريحىن جازۋعا جاپپاي ۇمتىلىستىڭ باستالۋىنا دا ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ وسى پٸكٸرٸ سەبەپكەر بولعانى انىق. ەرٸ بۇل جاي بٸر ناۋقانشىلدىق, جالاڭ ەنتۋزيازم كٷيٸندە قالىپ قويعان جوق. استانادا ارنايى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى اشىلدى, زامان تالابىنا ساي تاريحتىڭ جاڭا بۋىن وقۋلىقتارى, عىلىمي مونوگرافييالار جارىق كٶردٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىنان بەرگٸ تەۋەلسٸز ەل تاريحى تۇجىرىمدالىپ, ەلباسىنىڭ مەملەكەت قۇرۋداعى تاريحي رٶلٸ, اتا زاڭىمىزدىڭ, مەملەكەتتٸك رەمٸزدەردٸڭ قابىلدانۋى, كەسٸبي پارلامەنت پەن كٶپپارتييالى جٷيەنٸڭ قالىپتاسۋى, بٸلٸم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ, سپورت سالاسىنداعى وڭ ٶزگەرٸستەر, نارىقتى ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ پروتسەسٸ, جاڭا ەلوردانىڭ بوي كٶتەرۋٸ, ٶركەندەۋٸ, دٷنيەجٷزٸلٸك قاۋىمداستىققا تەڭ قۇقىقتى, تەڭ دەرەجەلٸ ەرٸپتەس رەتٸندە قوسىلۋى, ونىڭ حالىقارالىق, ايماقتىق ۇيىمدارمەن, ەكونوميكالىق, ساياسي, قۇقىقتىق, مەدەني بايلانىستاردىڭ ورنىعۋى مەيلٸنشە جان-جاقتى باياندالدى.
ۋاقىت ٸلگەرٸلەپ, زامانا پاراقتارى اۋىسقان سايىن ٶتكەن تاريحپەن دە ارامىز الشاقتاي بەرمەك. ەڭ باستىسى, شىندىقتان مٷلدە قول ٷزٸپ, تاريحىمىزدى جوعالتىپ المادىق. ەسەسٸنە ونى جاڭعىرتىپ, جاس ۇرپاقتىڭ رۋحىن وياتۋعا پايدالاندىق. بۇل رەتتە بٸز الاش ارداقتىسى مٸرجاقىپ دۋلاتۇلىنىڭ «تاريحىن جوعالتقان جۇرت – جوعالعان جۇرت» دەگەن سٶزٸن جادىمىزدا مىقتاپ ۇستادىق دەپ ويلايمىن. وسى رەتتە ەلباسىنىڭ مىنا بٸر سٶزٸ ەرٸكسٸز ويعا ورالادى: «زامان اعىمى بٸزدٸ, قازاقستاندى تۇڭعىش رەت تەۋەلسٸز ەل رەتٸندە ەلەمگە ەيگٸلەگەن تاريحي داتا – 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىنان كٷن سايىن, ساعات سايىن الىستاتىپ بارادى. بٸز جىل ٶتكەن سايىن سول بٸر تاريحي تاڭداۋدىڭ سارقىلماس قۇدٸرەتٸن جان جٷرەگٸمٸزبەن تٷسٸنەمٸز. ول – ەگەمەن مەملەكەتتە بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمدە, ٶزارا سەنٸمدە ازات ٶمٸر سٷرۋ تاڭداۋى. ول – تۋعان جەرٸمٸزدٸڭ قازىناسى مەن قازبا بايلىعىنا دەربەس يەلٸك ەتٸپ, بارشا قوعامنىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن ٶز قالاۋىمىزبەن جۇمساۋ تاڭداۋى. ول – ٶز تاعدىرىمىزدى ٶزٸمٸز ايقىنداۋ, بولاشاعىمىزدى ٶز قولىمىزبەن جاساۋ تاڭداۋى. بٸزدٸڭ جاڭا قازاقستانىمىز جارىق جۇلدىز بولىپ دٷنيەگە كەلدٸ. بارشامىزدى تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ۇلى رۋحى جەبەيدٸ, بٸرٸكتٸرەدٸ, بويىمىزعا قۋات بەرٸپ, سەنٸمٸمٸزدٸ نىعايتادى. ول – التىن كٷنٸ جارقىراپ, التىن قىرانى قالىقتاعان قازاق ەلٸنٸڭ اشىق اسپانى استىندا دٷنيەگە كەلگەن ەربٸر سەبيدٸڭ جٷرەگٸنە ورنايدى. ول – ەربٸر ازاماتتىڭ جٷرەگٸندە, ەر شاڭىراقتىڭ تٶرٸندە, ەلٸمٸزدە بوي كٶتەرگەن ەربٸر ٷيدە, ەربٸر قالا مەن اۋىلدا سالتانات قۇرادى. ول – بٸزدٸڭ ەكونوميكامىزدىڭ ٶسٸمٸمەن, ەربٸر جاڭا ٶندٸرٸس ورىنىمەن, ۇلان عايىر وتانىمىزعا تٶسەلگەن ەربٸر كٷرەجولىمەن, دالا تٶسٸنە ەنگەن ەربٸر توننا التىن دەنٸمەن نىعايادى» دەپ پرەزيدەنت ٶزٸنٸڭ جٷرەك تٷكپٸرٸنەن شىققان تولعانىسىن حالىقپەن بٶلٸسكەن ەدٸ. 25 جىلدا مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, بابالارىمىزدىڭ ەرلٸك پەن كٷرەسكە تولى ٶنەگەلٸ ٶمٸر جولى توم-توم عىلىمي ەڭبەكتەر مەن ەدەبي شىعارمالارعا ارقاۋ بولدى.
بيىل ازاتتىقتىڭ ەكٸنشٸ مٷشەلٸنە تولۋعا – 25 جىلدىعىنا اياق باستىق. ەربٸر ەلدٸڭ جىلناماسىندا ونىڭ جاڭا تاريحىنىڭ باستاۋىنا اينالار تاعدىركەشتٸ تاڭدار بولادى. بٸز ٷشٸن جاڭا دەۋٸردٸڭ ارايلى تاڭى 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا اتتى. سول كٷنٸ ەلەم كٶگٸندە قازاقستان اتتى مەڭگٸلٸك جۇلدىز جارقىراي تۋدى.
ٶزەندەر ٶرنەكتەگەن ٶلكە
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا جەتٸسۋ ٶڭٸرٸنٸڭ ەڭبەككەرلەرٸ ابىرويلى بەلەستەردٸ باعىندىرىپ كەلەدٸ. ەلٸ دارقان, جەرٸ باي جەتٸسۋ ٶڭٸرٸنٸڭ دامۋ قارقىنى جوعارى ەكەندٸگٸن ەلباسىنىڭ ٶزٸ اتاپ ٶتكەن بولاتىن. تابيعاتى ەسەم, مۇنارلى تاۋى, قۇنارلى توپىراعى بار ٶلكەنٸڭ جانى جايساڭ, كٶڭٸلٸ جومارت ەڭبەك ادامدارى ەلباسى العا قويعان مٸندەتتەردٸڭ ٷدەسٸنەن شىعۋ جولىندا ەرقاشان بارىن سالىپ جۇمىس ٸستەۋدە. بۇعان تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قول جەتكٸزگەن تولاعاي تابىستارىمىز ايقىن دەلەل بولادى.
ەلباسى مەڭزەگەن قازاقستاندىق ارمان – اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى اڭساعان تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ نۇرلى شىڭى, «مەڭگٸلٸك ەل» مۇراتى ەكەنٸ ايداي انىق. تاياۋداعى مەجە – ەلەمدەگٸ ەكونوميكاسى قۋاتتى وتىز ەلدٸڭ قاتارىنا قوسىلۋ. ال ونى سٶزسٸز ٸسكە اسىرۋدىڭ بەكەم جولى – ۇلت جوسپارى: «100 ناقتى قادام» ەكەندٸگٸن ەلباسى تاعى دا ايقىنداپ بەردٸ. بۇل تاپسىرمانى ٶزەندەرمەن ٶرنەكتەلگەن ٶلكەگە اينالعان جەتٸسۋ ٶڭٸرٸ دە ابىرويمەن ورىنداۋدا.
وسى رەتتە ٶڭٸردە بۇرىن بولماعان تىڭ ٶزگەرٸستەر ورىن العانىن ايتا كەتۋ كەرەك. اگرارلىق سالا بويىنشا جالپى جەتٸسۋ ٶڭٸرٸندە ٶندٸرٸلگەن ٶنٸمنٸڭ نەگٸزگٸ ٷلەسٸن اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸ قۇرايدى. ٶڭٸردە كٶپتەن بەرٸ توقتاپ تۇرعان قانت زاۋىتتارى قايتا جاندانىپ, ٸسكە قوسىلدى. بۇل ەلباسىنىڭ وسىدان ەكٸ جىل بۇرىن جەتٸسۋ جەرٸنە ارنايى كەلگەن ساپارىندا قاداپ ايتىپ, نىقتاپ تاپسىرىپ كەتكەن سالاسى بولاتىن. سول سەتتەن باستاپ تەتتٸ تٷبٸرگە تٶگٸلگەن ەڭبەككەرلەردٸڭ اششى تەرٸ ٶز جەمٸسٸن بەرٸپ, قانت قىزىلشاسىن ٶندٸرۋ جىل ساناپ, قارقىندى دامىپ كەلەدٸ. سونىمەن بٸرگە ەسەم الماتى ٶڭٸرٸن ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنە تانىتقان حوش يٸستٸ, دەمٸ بالداي اپورت الماسىنىڭ باۋ-باقشاسى قۇلپىرىپ, مول جەمٸسٸن ۇسىندى. وسىلايشا حالىق يٸسٸ مۇرىن جارىپ, ساعىندىرعان ەجەلگٸ اپورتپەن قايتا قاۋىشتى. بۇدان باسقا وبلىسىمىزدا قۇرىلىس, تۋريزم, ساۋدا, كٶلٸك ينفراقۇرىلىمدارى دامىپ, وبلىس ەكونوميكاسىن ٶرگە سٷيرەۋگە ٶز ٷلەسٸن قوسۋدا.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى جەتٸسۋدا كٶپتەگەن جارقىن جوبالار ٶمٸرگە كەلدٸ. ولاردىڭ الدىڭعى كٶشٸن جاڭالىق اتاۋلىعا, جاڭا تەحنولوگيياعا جانى قۇمار ٸسكەر ادامدار باستادى. كەسٸپكەرلٸك دامىدى. ەل دامۋىنىڭ كٷرەتامىرىنا اينالعان ەكونوميكامىزدى العا سٷيرەيتٸن باستى ارنانىڭ بٸرٸ – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىن تٸكتەپ, ٶزٸنٸڭ دامۋ باعىتىن تاپتى. وسى رەتتە ٶڭٸردە قانت قىزىلشاسى ەگٸلەتٸن القاپتار كٶلەمٸ 14 مىڭ گەكتارعا دەيٸن ۇلعايعانىن اتاپ ايتۋعا بولادى. قازٸر شارۋالار ٷشٸن ەر تٷپ قانت قىزىلشاسىنان بارىنشا مول ٶنٸم الۋ ٸسٸ باستى ماقساتقا اينالعان. سول ٷشٸن, بٸر ماۋسىمدا 100 مىڭ تونناعا دەيٸن قانت ٶندٸرە الاتىن قۋاتتى زاۋىت سالۋ ٸسٸ دە جوسپارلانۋدا. سالاداعى «جول كارتاسى» باعدارلاماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا سۋلاندىرۋ ينفراقۇرىلىمىن قالپىنا كەلتٸرٸپ, ۇزاقتىعى 4179 شاقىرىمنان استام سۋ ارنالارىن قايتا جاڭعىرتىپ, كەيبٸر جەرلەرٸنە كٷردەلٸ جٶندەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. وسى يگٸلٸكتٸ ٸستەردٸڭ ارقاسىندا وبلىسىمىزداعى سۋارمالى جەرلەردٸڭ ٶنٸمٸن 3-4 ەسەگە دەيٸن كٶبەيتۋگە مٷمكٸندٸك تۋىپ وتىر. سونىمەن قاتار 600 ملن. تەكشە مەتر سۋدى ٷنەمدەۋگە قول جەتكٸزدٸك. قالاي دەگەنمەن دە جاقسى سۋارمالى جٷيە بولمايىنشا اۋىلشارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن كٶتەرۋ مٷمكٸن ەمەس. وسىعان بايلانىستى يرريگاتسييالىق جٷيەلەردٸ قالىپقا كەلتٸرۋ تەتٸكتەرٸ بويىنشا ٷلكەن جۇمىستارى جٷرگٸزٸلۋدە. ٶڭٸردە بارلىعى 16 مىڭ 500 شاقىرىم كانال بار, ولاردىڭ 4 مىڭ 200 شاقىرىمى قايتا جاراقتاندىرۋ مەن كٷردەلٸ جٶندەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ (ۇزىندىعى 16,5 مىڭ شاقىرىمدىق جٷيەدەن – 5,2 مىڭ شاقىرىمى يەسٸز شارۋاشىلىق بولسا, 4,6 مىڭى – كوممۋنالدىق, 1,0 مىڭى – رەسپۋبليكالىق جەنە 5,6 مىڭى – جەكە مەنشٸكتٸكٸ بولىپ وتىر). اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ سۋ رەسۋرستارى جٶنٸندەگٸ كوميتەتٸمەن بٸرٸگٸپ جاساعان پيلوتتىق ساپا جوباسى بويىنشا كٶكسۋ اۋدانى يرريگاتسييالىق جٷيەلەرٸ قايتا جاراقتاندىرىلادى.
وسى ماقساتتا شەڭگەلدٸ سۋلاندىرۋ ماسسيۆٸنٸڭ ناسوستى ستانسالارىنداعى سۋاستى كانالدارى مەن اۆانكامەرالارىن مەحانيكالىق جولمەن تازارتۋ مەسەلەلەرٸ شەشٸلٸپ كەلە جاتقانىن ەرەكشە ايتۋعا بولادى. بۇدان باسقا بالقاش اۋدانىنىڭ سۋارمالى جەرلەرٸن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ٸلە ٶزەنٸندە سۋدىڭ قالىپتى اعىنىن باقىلايتىن سۋ رەتتەگٸشٸ بار ەكٸ قۇرىلىس سالۋ مەسەلەسٸن قاراستىرۋدامىز.
بٷگٸندە وبلىستا 400 مىڭ توننا جٷگەرٸ ٶندٸرٸلەدٸ. ونى تٷپكٸلٸكتٸ ٶڭدەپ شىعارۋ ٷشٸن ٷدەمەلٸ يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا ارنايى زاۋىت سالىنعان. ەندٸگٸ كەزەكتە سول زاۋىت 800 مىڭ تونناعا دەيٸن جٷگەرٸ ٶڭدەۋگە دايىن. جٷگەرٸنٸ ونداي كٶلەمدە ٶسٸرٸپ بەرۋگە وبلىستىڭ ەلەۋەتٸ تولىق جەتەدٸ. ٶڭٸردە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جۇمىسىنا بارىنشا قولداۋ جاساۋ مەن قولايلى جاعداي تۋعىزۋدىڭ جاندى شارالارى قولعا الىنعان. بٸر عانا مىسال, ٶڭٸر شارۋالارىنا قانت قىزىلشاسىن مول ٶندٸرۋ ٷشٸن جاڭا اۋىلشارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن ساتىپ الۋعا مەملەكەتتٸك قولداۋ كٶرسەتۋ ماقساتىندا «جەتٸسۋ» بٸرلەسكەن كەسٸپورنى ارقىلى 1 ملرد. تەڭگە قارجى بٶلٸنگەن. بۇل ٷش مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
وبلىسىمىزعا قاراستى پانفيلوۆ, ەڭبەكشٸقازاق جەنە ۇيعىر اۋداندارىندا ەكٸنشٸ ايرىقشا داقىلداردىڭ قاتارىنا جاتاتىن جٷگەرٸ ەگٸستٸگٸنٸڭ كٶلەمٸ ەدەۋٸر ارتقالى وتىر. پانفيلوۆ اۋدانىندا يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋدىڭ مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى شەڭبەرٸندە كراحمال شىرىنى زاۋىتى سالىنىپ, جٷگەرٸنٸ ٶڭدەۋدٸڭ باستاپقى كەزەڭٸ باستالدى. ٶتكەن جىلى اتالمىش زاۋىتتىڭ جاڭا قۇرال-جابدىقتارىن ساتىپ الۋعا 328 ملن. تەڭگەنٸڭ اۋقىمدى قارجىلىق قولداۋى كٶرسەتٸلدٸ. وسىعان وراي جٷگەرٸ ٶسٸرۋشٸلەرمەن بٸرنەشە كەزدەسۋ ٶتكٸزٸلٸپ, ەت, سٷت جەنە قۇس ٶنٸمٸن ٶندٸرۋشٸلەردٸ جەم-ازىقپەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن 500 مىڭ تونناعا دەيٸن جٷگەرٸ جيناۋ جوسپارلانىپ وتىر.
بۇل مەجەنٸ الۋدىڭ بارلىق جاعدايى جاسالىنعان. شارۋالار ساپالى تۇقىم ساتىپ الۋ جەنە كٶكتەمگٸ دالا جۇمىستارىن جٷرگٸزۋگە سۋبسيدييالار الۋدا. بۇعان دەيٸن ايتىلعانداي, پانفيلوۆ اۋدانىندا بٸرنەشە استىق قابىلداۋ پۋنكتتەرٸ سالىناتىن بولادى.
بٷگٸندە الماتىنىڭ اپورت الماسى الماتى وبلىسىنىڭ برەندٸنە اينالۋدا. الما القاپتارىن قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارى قىزۋ جٷرٸپ جاتىر. ٸلە الاتاۋىنىڭ قويناۋى ەيگٸلٸ اپورت الماسىنىڭ وتانى بولىپ تابىلادى. ونى قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارى ەلدەن-اق باستالىپ كەتتٸ. قازٸرگٸ تاڭدا ٶلكەدە 14,2 مىڭ گەكتار الما باقتارى بار, ولاردىڭ ەكٸ مىڭدايى – اپورت. بيىلعى جىلى اپورت اۋماعى 2,5 مىڭ گەكتارعا ۇلعايادى. ولاردان جىل سايىن ٷش مىڭ توننا الما جينالاتىن بولادى.
ەڭبەكشٸقازاق اۋدانىنداعى تەجٸريبەلٸ باعبان ايدارباەۆتىڭ شارۋا قوجالىعىندا جەكەمەنشٸك اپورت باعى بار. ول تابيعي تازا شىرىن ٶندٸرۋمەن اينالىسىپ, ٶز ٶنٸمٸن تۇتىنۋشىلارعا تٸكەلەي جەتكٸزٸپ بەرۋدە. سونداي-اق, «گولد پرودۋكت» كەسٸپورىنى, «ەسٸك جەمٸسكونسەرۆٸ زاۋىتى», شارۋا قوجالىقتارى كووپەراتسييالارىمەن بٸرلەسٸپ, جىلىنا جەتٸ مىڭ توننا جەمٸس-كونسەرۆٸلەرٸن, 10 ملن. ليتر شىرىن مەن شاراپتار ٶندٸرەدٸ. جەمٸس-جيدەك جەنە جٷزٸم داقىلدارىن وتىرعىزۋ مەن ولاردىڭ ٶسٸپ جەتٸلۋٸنە جىل سايىن 200 ملن. تەڭگەدەن استام سۋبسيدييا بٶلٸندٸ. الداعى ۋاقىتتا بۇل تسيفردى ۇلعايتاتىن بولامىز.
مۇنىمەن قاتار وبلىستا سٷت قابىلدايتىن پۋنكتتەر جەلٸسٸ قۇرىلماق. كەلەشەكتە جەتٸسۋدا 12 مىڭ مالعا 32 بورداقىلاۋ الاڭى ٸسكە قوسىلاتىن بولادى. بٸز ٷشٸن تاعى بٸر جاۋاپتى ٸس 500 ملرد. تەڭگەدەن استام نارىعى بار الماتى قالاسىن اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸمەن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى مەسەلە بولىپ تابىلادى. وڭتٷستٸك استانا الماتىنىڭ اگلومەراتسييالىق يادروسى ەكەنٸ مەلٸم. سوندىقتان وبلىسىمىزدىڭ فەرمەرلەرٸ تۇتىنۋشىلارعا تابيعي ازىق-تٷلٸك جەتكٸزٸپ بەرۋٸ كەرەك. وسىعان وراي ٸرٸ مەگاپوليس اينالاسىنا لوگيستيكالىق جەلٸلەر قۇرىلىپ, ٶنٸم ساقتايتىن ارنايى قويمالار سالىنادى. ولاردى تيٸستٸ ورىندارعا تاراتۋ جۇمىستارى دا جولعا قويىلعان. بۇل باعىتتا وبلىستا 860 كەسٸپورىن جۇمىس ٸستەپ تۇر. ازىق-تٷلٸك تاۋارىمەن اينالىساتىن كەسٸپورىندار قازٸر 70-كە جۋىق ازىق-تٷلٸك ٶنٸمٸن ٶندٸرٸپ, الماتىنى قاجەتتٸ ٶنٸممەن قامتاماسىز ەتٸپ وتىر.
قوماقتى كٷردەلٸ سالىم بولماي العا جىلجۋ دا, ەركٸن دامۋ دا بولمايتىنى بارشامىزعا ايان. سوندىقتان ەلباسى شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ٶندٸرٸسٸنە ينۆەستيتسييا تارتۋ ەكونوميكانى دامىتۋداعى ەڭ باستى مەسەلە ەكەنٸن ٷنەمٸ ايتىپ كەلەدٸ. بۇل رەتتە الماتىدا ٸرٸ كەسٸپكەرلەرمەن كەزدەسۋ ٶتكٸزدٸك. ولارعا ينۆەستيتسييالىق مٷمكٸندٸكتەرٸمٸزدٸ تانىستىرىپ, بٸرگە جۇمىس ٸستەۋگە شاقىردىق. ٶز كەزەگٸندە ولاردىڭ بيزنەسٸن ەركٸن دامىتۋىنا بارلىق قولايلى جاعدايلار جاسايتىنىمىزدى, بارلىق كەدەرگٸلەردٸ جوياتىنىمىزدى جەتكٸزدٸك. نەتيجەسٸندە قازٸردٸڭ ٶزٸندە بيزنەسٸن كەڭەيتۋگە ۇسىنىس جاساپ جاتقاندار بار.
وبلىستىڭ ترانسشەكارالىق ايماقتا ورنالاسۋى ٶڭٸردٸڭ جان-جاقتى دامۋىنا سەرپٸن بەرۋدە. لوگيستيكالىق جەلٸلەر مەن حاب ورتالىقتارى جٶنٸندە جەنە ترانزيتتٸك جولداردى دامىتىپ, وبلىستىڭ ەلەۋەتٸن كٶتەرەتٸن مٷمكٸندٸكتەردٸ دە نازاردان تىس قالدىرىپ وتىرعان جوقپىز.
اسان قايعى بابامىز «جەتٸسۋ جەردٸڭ جۇماعى. تٷگٸن تارتساڭ, مايى شىعادى» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. وبلىستىڭ تابيعاتى جانعا جايلى, فلوراسى مەن فاۋناسى ٶتە باي. سوندىقتان بيزنەس جٷرگٸزۋگە, تۋريزمدٸ دامىتۋعا قولايلى ايماق. مۇنداي قوردى پايدالانباۋ مٷمكٸن ەمەس. سول سەبەپتٸ تۋريزمدٸ دامىتۋعا باسا نازار اۋدارىپ وتىرمىز. مٸنە, دەل وسى سالاعا كەسٸپكەرلەر مەن ولاردىڭ يدەيالارى قاجەت, قارجى سالۋلارى كەرەك. بالقاش پەن الاكٶل كٶلدەرٸ ٶز ينۆەستورلارىن كٷتۋدە. بۇل ماقساتتاردى ورىنداۋدا ەلباسىنىڭ وبلىسقا كەلگەن ساپارىندا جٷكتەگەن تاپسىرمالارىن نەگٸزگە الامىز. سوڭعى ٷش جىلدا ٸشكٸ تۋريستەر سانى 1,5 ەسە ٶسٸپ, 240 مىڭ ادامدى قۇرادى. دەگەنمەن, بۇل تۋريستٸك ەلەۋەتٸ مول بٸزدٸڭ وبلىس ٷشٸن ەلٸ دە از. بۇيىرتسا, تۋريزم سالاسى بولاشاقتا وبلىس قازىناسىنا قوماقتى قارجى ەكەلەتٸن بولادى. ەيتكەنمەن, تالاپقا ساي ينفراقۇرىلىم جاساماي وعان قول جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان وبلىستا تۋريستٸك كلاستەر قۇرۋ جٶنٸندە ارنايى جوسپار جاسادىق. وندا قاجەتتٸ ينفراقۇرىلىمى بار تۋريستٸك نىساندار تۇرعىزۋ قاراستىرىلعان.
قازٸر الماتى وبلىسىنداعى ينفراقۇرىلىمدار ەۋروپالىق ستاندارتتارعا ساي جاسالۋدا. ەلدٸ مەكەندەردٸ گازداندىرۋ شاراسى دا نازاردان تىس قالعان ەمەس. ەكٸ ميلليونعا جۋىق حالقى بار الماتى وبلىسىنىڭ دامۋ مٷمكٸندٸگٸ مول. بٸز وسىنداي تاماشا جەردە ٶسٸپ-ٶنٸپ, قىزمەت ەتٸپ جٷرگەنٸمٸزدٸ ماقتان ەتەمٸز. جەتٸسۋ توپىراعى قازاقتىڭ تالاي تارلان ۇلدارىن دٷنيەگە ەكەلگەن. بۇل ٶڭٸر ەلباسىمىزدىڭ تۋعان جەرٸ. بۇل بٸزدٸڭ ەرقايسىمىزعا ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەيدٸ. سوندىقتان, كٶپ ەتنوستى حالقىمىز بەرەكە-بٸرلٸكپەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا بارلىق كٷش-جٸگەرٸن جۇمساپ, بٸر ماقسات, بٸر مٷددە, بٸر بولاشاق جولىندا ەلٸمٸزدٸڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن قىزمەت ەتەتٸن بولادى.
«مال باققانعا بٸتەدٸ» دەمەكشٸ, وبلىستىڭ مال ٶسٸرۋشٸلەرٸ وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى تيياناقتىلاپ, قۋاتتىلىعى 1,5 مىڭ باستان اساتىن زامانعا ساي مال بورداقىلاۋ الاڭدارىن, ٸرٸ رەپرودۋكتور-شارۋاشىلىقتار قۇرۋعا كٷش سالىپ جاتىر. سوندا عانا وبلىس جوسپار بويىنشا وسى جىلى 1 مىڭ 700 توننا ەتتٸ ەكسپورتتاۋدى قامتاماسىز ەتە الادى. وسىعان بارلىق كٷش, جٸگەر جۇمسالۋى تيٸس. بۇعان قول جەتكٸزۋگە بولادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا وبلىستا «سىباعا», «قۇلان», «التىن اسىق» باعدارلامالارى اياسىندا قۇرىلعان مال بورداقىلاۋ الاڭدارىندا 43 مىڭعا جۋىق مال باسى بار. سونىمەن قاتار 27,5 مىڭ باس ٸرٸ قاراعا ارنالعان 457 فەرمەرلٸك شارۋاشىلىق قۇرىلىپ, 9 مىڭ باس شەتەلدەن ەكەلٸندٸ.
مۇندا ەڭ ماڭىزدىسى, ەكسپورتتالاتىن ەت مۇزداتىلىپ ٶڭدەلگەن, وراماعا سالىنعان قالىپتا, ياعني ستاندارتتارعا ساي بولۋى تيٸس. بۇل ماقساتتا ٷلكەن الماتى اينالما اۆتوكٶلٸك جولى بويىندا ەت, سٷت, كٶكٶنٸس ٶڭدەيتٸن شاعىن تسەحتار, ساقتاۋ قويمالارى اشىلاتىن بولادى. بٷگٸندە 8 جەر ۋچاسكٸسٸ انىقتالىپ, 1 مال سويۋ تسەحى ٸسكە قوسىلدى.
العاشقى بەسجىلدىق باعدارلامالارىندا بەلگٸلەنگەن يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋدىڭ بارلىق ماقساتتى كٶرسەتكٸشتەرٸنە قول جەتكٸزٸلٸنٸپ, 283 ملرد. تەڭگەنٸڭ 48 جوبالارى ٸس جٷزٸنە اسىرىلعان. سونىڭ نەتيجەسٸندە ٶڭٸردە جەتٸ مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى. وبلىس ٷشٸن جاڭا فارماتسەۆتيكالىق سالانى دامىتۋ مٷمكٸندٸگٸنە قول جەتتٸ. اككۋمۋلياتور ٶندٸرٸسٸ – 1,3, بوياۋ مەن لاك ٶندٸرۋ – 1,4, گيپستەن جاسالاتىن بۇيىمدار جەنە سۋسىندار (كەپتٸرٸلگەنٸمەن) – 1,2 ەسەگە ۇلعايتىلدى.
اعىمداعى جىلى 1 مىڭ جۇمىسشى ورنىن قۇراتىن 5 جوبانى ەنگٸزۋ بەلگٸلەنٸپ وتىر. پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرماسى بويىنشا «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ 12 نىساندارىندا جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيە بەرۋ ماقۇلدانعان. قازٸر ولاردىڭ ٷشەۋٸ قارجىلاندىرىلدى.
يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋدى جىلدامداتۋ باعدارلاماسىن ٸس جٷزٸنە اسىرۋ شاعىن كەسٸپكەرلٸكتٸڭ ٶركەندەۋٸنە جول اشا تٷستٸ. شاعىن كەسٸپكەرلٸكتٸڭ ٶسۋٸ بٷگٸندە 1,4 ەسەگە ارتىپ, 94 مىڭ بٸرلٸكتٸ قۇراپ وتىر. بۇل وعان 243,5 مىڭ ادامنىڭ تارتىلعانىن اڭعارتادى. وسى ارقىلى 644 ملرد. تەڭگەنٸڭ ٶنٸمدەرٸ ٶندٸرٸلٸپ, بيۋدجەتكە 25,4 ملرد. تەڭگەنٸڭ سالىعى تٷسكەن. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا اۋدانداردى دامىتۋداعى تەپە-تەڭسٸزدٸكتٸ جويۋ ماقساتىندا ەربٸر اۋداندا ٶنەركەسٸپتٸك الاڭداردى قۇرۋ ٸسٸ باستالۋدا. بيىلعى جىلى شاعىن جەنە ورتا بيزنەستە 2 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن قۇرۋ ارقىلى 50 جاڭا ٶندٸرٸس ورنىن ٸسكە قوسۋ بەلگٸلەنٸپ وتىر. «بيزنەستٸڭ جول كارتاسى-2020» بويىنشا ٶڭٸردە مەملەكەتتٸك قولداۋ ارقىلى 121 جوبانىڭ ٸس جٷزٸنە اسىرىلىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا جوبالاردىڭ سانىن 150-گە دەيٸن جەتكٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىرمىز. ەلباسىنىڭ «نۇرلى جول» جولداۋىنىڭ اياسىندا ٶمٸرگە كەلگەن «نۇرلى جول – بولاشاقتىڭ جولى» باستاماسى دا ٶز جەمٸسٸن بەرۋدە. بيىلعى جىلى وسىعان وراي «ٷشارال – دوستىق» جولىندا قايتا قۇرۋ باستالادى, «الماتى – قاپشاعاي», «الماتى – ٶسكەمەن» اۆتوجولدارىنىڭ ۋچاسكەلەرٸندە قايتا قۇرۋ بويىنشا جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋدە. وسىلايشا الماتى وبلىسىندا ەل تەۋەلسٸزدٸگٸمەن بٸرگە ەس جيىپ, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تٷستٸ. الداعى ۋاقىتتا دا قارقىندى جۇمىستارىمىزدى جالعاستىرىپ, قازاق ەلٸنٸڭ بيٸك بەلەستٸ باعىندىرۋىنا بارىمىزدى سالاتىن بولامىز.
جەتٸسۋدىڭ جٷرەگٸ تالدىقورعان
حالقىمىزدىڭ ازاتتىعى مەن ۇلىلىعىن پاش ەتەتٸن تەۋەلسٸزدٸك بٸز ٷشٸن ەرەكشە قىمبات. بٸز ناعىز تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزۋٸ ارقاسىندا ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە مەدەني دامۋ جولىندا ٷلكەن اسۋلاردى باعىندىرىپ, ەلەمدٸك قوعامداستىقتا وڭ باعاسىن الدىق. بيىل ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنە 25 جىل تولىپ وتىر. وسى جىلدارى قازاقستاندا جاڭا ەكونوميكالىق جٷيەنٸڭ ٸرگەتاسى قالانىپ, حالىقتىڭ تۇرمىسى مەن ٶمٸرٸندە ٷلكەن ٶزگەرٸستەر ورىن الدى. حالىقارالىق قوعامداستىق بولسا, قازاقستاندى كٸندٸك ازيياداعى كٶشباسشى مەملەكەت رەتٸندە قابىلداپ وتىر. مۇنىڭ ٶزٸ بٸلگەن ادامعا ٷلكەن جەتٸستٸك. ەلباسىنىڭ جٷرگٸزٸپ وتىرعان سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاندى بٷكٸل ەلەم تانىدى. قازاقستان تەۋەلسٸز, ەگەمەندٸ ەل رەتٸندە كٶش تٷزەدٸ. ۇلتتىق مەرەكە تەۋەلسٸزدٸكتٸ بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاق حالقى جٷرەگٸمەن سەزٸنۋٸ كەرەك. تەۋەلسٸز ەلدٸڭ ەڭ باستى تۇعىرى – قوعامنىڭ, سول مەملەكەتتەگٸ جەرگٸلٸكتٸ ۇلتتىڭ رۋحى, جٸگەرٸ, قوعامدىق ساناسى. باستى بايلىق جاي ۇلتتىق مٷددە ەمەس, ازاماتتاردىڭ مٷددەسٸ مەن قاجەتتٸلٸگٸ. جاڭا ەلەمدەگٸ جاڭا قازاقستاننىڭ بٷگٸنگٸ قۇدٸرەتتٸ كٷشٸ ەل بٸرلٸگٸندە, ۇلتتار تاتۋلىعىندا جاتىر. دەمەك, قوعامدا تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىقتى نىعايتىپ, ەلدٸڭ تۇرمىستىق ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋ باستى مەسەلە بولىپ قالا بەرمەك. بٸز قازٸر شىن مەنٸندە دەربەستٸگٸمٸزگە داڭعىل جول اشىپ, ازات ويلاۋدى قالىپتاستىرۋ جولىندامىز.
ەركٸن ەلدٸڭ ەڭسەسٸن تٸكتەپ, قارقىنداپ دامۋىنا ٶز ٷلەسٸن قوسىپ جاتقان جەتٸسۋ ٶڭٸرٸ دە ۋاقىتپەن بٸرگە كەرۋەن تارتىپ كەلەدٸ. وبلىس ورتالىعى سانالاتىن تالدىقورعان قالاسى جىل سايىن توتىدايىن تارانىپ, سۇڭقاردايىن سىلانىپ, جارقىن بولاشاقتىڭ جاس قالاسىنا اينالىپ كەلەدٸ. جەتٸسۋدىڭ جٷرەگٸ سانالاتىن ٶڭٸرٸمٸزدٸڭ باس قالاسىنا جاقىندا عانا ەلباسى ٶزٸ كەلٸپ, ەسەم كەلبەتٸن كٶزٸمەن كٶرٸپ, جوعارى باعاسىن بەرٸپ كەتتٸ. وسىنداي باعاعا لايىق بولۋى دا زاڭدىلىق. وبلىس ورتالىعى دەگەن دەرەجەسٸ بولعاندىقتان كەلگەن ادامنىڭ كٶڭٸلٸ تولىپ, كٶزٸ سٷيسٸنبەسە, قالانىڭ بەدەلٸ بولا ما? وسى ورايدا قالادا اتقارىلىپ جاتقان بٸرشاما يگٸ ٸستەردٸ دە اتاپ ٶتكەندٸ جٶن كٶردٸم. الماتى جاقتان كٸرە بەرٸس قاقپاسىنان دا, شىرايلى شىعىستان كٸرەر قاقپادان دا قالانىڭ اجارى ايشىقتالىپ تۇرۋى كەرەك. سول ٷشٸن اباتتاندىرۋ مەن جارىقتاندىرۋ جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸندە كٷندٸز دە, تٷندە دە كەلگەن قوناقتار شىنىمەن دە جاڭارعان جاس قالاعا كەلگەنٸن سەزٸنۋدە. باتىس بوساعادان كٸرەتٸن كٷرە جولدىڭ بويىندا زاماناۋي عيماراتتار بوي كٶتەرٸپ, داعدارىستىڭ ەمەس, دامۋدىڭ جولىنا تٷسكەنٸمٸزدٸ ايشىقتاپ تۇرعانداي. ون سەگٸز قاباتتى «كٶكتەم-گراند» قوناقٷيٸ الىستان مەن مۇندالاپ كٶرٸنٸپ تۇر. ونىڭ اينالاسىندا جاس وتاۋ قۇرعان جانداردىڭ قۋانىشىن ەسەلەيتٸن نەكە سارايى, مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ مەيەگٸن كٶرسەتەتٸن گالەرەيا, سونىمەن بٸرگە جاقىندا عانا قازىعىن قاققان ٶنەردٸڭ قارا شاڭىراعى تەاتردىڭ بوي كٶتەرۋٸ سۇلۋ قالانى ودان سايىن كٶرٸكتەندٸرە تٷسەتٸن نىساندار. كٷزدٸڭ باسىندا ارنايى ٸسساپارمەن كەلگەن ەلباسى وقۋشىلار سارايىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسىپ, ونداعى جاس جەتكٸنشەكتەرگە ارنالعان جٷزدەگەن ٷيٸرمەلەرمەن تانىسىپ, ەل ەرتەڭٸ بولاتىن ٶرەندەرگە باتاسىن بەرٸپ كەتتٸ. قاشان دا جاستاردى ەل بولاشاعى دەپ نازاردان تىس قالدىرمايتىن نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى جاستارعا قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىعىنا ارنايى كٸرٸپ, «ارىستانداي ايباتتى, جولبارىستاي قايراتتى – مەن جاستارعا سەنەمٸن» دەگەن ماعجان اقىننىڭ اماناتىن ارقالاعان جاستارمەن جٷزدەسٸپ قايتتى. سونىمەن بٸرگە بٸرنەشە دٷركٸن ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ سپورت دودالارىن ٶتكٸزٸپ ٷلگەرگەن جاستار سپورت سارايى, جاڭالىقتىڭ جارشىسى بولعان اقپارات قۇرالدارىنىڭ قارا شاڭىراعىنا اينالعان جۋرناليستەر ٷيٸ بەرٸ دە جاس قالانىڭ كەلبەتٸنە كٶرٸك بەرۋدە. اشىلعانىنا ەكٸنشٸ جىلعا اياق باسقان جاستار دەمالىس-مەدەني ساياباعىنىڭ ٶزٸ ەرتٷرلٸ مەرەكەلٸك شارالار ٶتەتٸن رۋحاني ورىنعا اينالدى. اينالاسى جاسىل جەلەككە ورانعان اۋماعى اتشاپتىرىم ساياباق جىلدىڭ تٶرت مەزگٸلٸندە قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ دەمالىپ قايتاتىن ورنى بولىپ قالىپتاسىپ ٷلگەردٸ. وسى ورايدا بٸر ايتا كەتەتٸن جايت – وسىدان بەس جىل بۇرىن مۇقاعالي اعامىزدىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىن ٶتكٸزۋدەگٸ دايىندىق جۇمىستارى كەزٸندە تۋعان جەرٸنە جيٸ باردىم. سوندا بايقاعانىم مۇقاعالي اعانىڭ ٶلەڭٸن تٸلٸ شىققان بالادان, ەڭكەيگەن قارتقا دەيٸن جاتقا ايتادى. تاڭعالىپ, تاڭداي قاقپاۋ مٷمكٸن ەمەس. سول كەزدە بٸر وي كەلدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ باتىسى مەن شىعىسى, اتىراۋى مەن التايى جىرلارىن جاتقا وقىپ, تۋعان حالقىنىڭ جٷرەگٸندە مەڭگٸلٸك قالعان اقىننىڭ ەسكەرتكٸشٸ تۋعان اۋىلى مەن مەڭگٸلٸك مەكەن ەتكەن الماتىدا عانا ەمەس, وبلىس ورتالىعى بولعاندىقتان تالدىقورعان تٶرٸندە دە تۇرۋى كەرەك قوي دەپ ويلادىم. ونىڭ دا ورايى كەلٸپ, وسى جاستار ساياباعىنىڭ شىعىس قاقپاسىنان كٸرەبەرٸس تۇسقا قالا كٷنٸ مەرەكەسٸندە مۇقاعالي اقىننىڭ ەسكەرتكٸشٸن اشتىق. بۇل ٸسٸمٸز مۇقاعاليشىل جۇرتتىڭ كٶڭٸلٸنەن شىقسا, ەكٸنشٸ جاعىنان ەلدٸڭ العىسىن الىپ, بٸزدٸڭ دە مەرەيٸمٸز بٸر كٶتەرٸلٸپ قالدى. ەندٸ ول جەر اقىنداردىڭ جىر وقىپ, ەن سالىپ, كٷي تٶگەتٸن رۋحاني ورنى بولىپ قالاتىنى شىندىق. ال ەندٸ قالانىڭ شىعىسىنان ٶتٸپ جاتقان قاراتال ٶزەنٸنٸڭ جاعاسى دا دەمالىس جاعالاۋىنا اينالدى. تۇرعىنداردىڭ بٸر سەت تازا اۋادا دەم الىپ, اساۋ ٶزەن جاعاسىندا سەرگٸپ قايتۋىنا جاعداي جاساۋ ماقساتىندا جاڭا جاعالاۋ اشىلىپ, ول دا ەلدٸڭ ەڭ كٶپ باراتىن, كەشكٸ, تاڭعى سەرۋەندەرٸن ٶتكٸزەتٸن دەمالىس جاعالاۋىنا اينالدى. دەل سول جاعالاۋدىڭ قاسىندا 350 ورىندى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتار ورناتىلعان ەمحانا بوي كٶتەرٸپ, حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋدە. وسىلايشا جەتٸسۋدىڭ جٷرەگٸنە اينالعان تالدىقورعان جاسامپاز قالا بولىپ, جارقىن بولاشاققا قادام باسىپ بارادى. وسىنىڭ بارلىعى ەل تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن سول ەگەمەن ەلدٸڭ تۇڭعىش كٶشباسشىسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ جەمٸسٸ.
يە, تاريح تارازىسىمەن ٶلشەسەك 25 جىل از دا, كٶپ تە ۋاقىت ەمەس. كەز كەلگەن جالىنداعان ازامات 25 جاستا قالىپتاسادى. ەلٸن, جەرٸن, وتباسىن ويلايتىن ازامات بولىپ جەتٸلەدٸ. قازٸر قوعامدىق ٶمٸرٸمٸزدە تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن ٶمٸرگە كەلگەن جاستار بەلسەنە ارالاسىپ, ورتاق وتانىمىز قازاقستاننىڭ دامۋ جولىنا ٶز ٷلەسٸن قوسىپ جاتىر. بٷگٸندە جاستارعا بارلىق جاعداي جاسالعان. جاستارعا بەرٸلگەن مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانىپ, وقىپ, بٸلٸم الۋى كەرەك. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارقاسىندا تالاي جەتٸستٸككە جەتكەن جاستاردىڭ كٶرگەندە كٶڭٸلٸڭ سٷيسٸنەدٸ. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان اتتى ەل بٷكٸل شەتەلگە تانىلدى. سوندىقتان بەرٸمٸز تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قادٸرٸن تٷسٸنٸپ, قولداعى بار التىندى باعالاۋدىڭ مەنٸ زور.
قازاق, ەجەلدەن ازاتتىق اڭساعان ەل رەتٸندە بٸردە قايعىلى, شەرلٸ, بٸردە ازات, ايبىندى, رۋحتى تاريحىمىزداعى ەربٸر وقيعا, ەربٸر قاندى شايقاس – ازاتتىققا جاسالعان بٸر قادام دەپ بٸلۋٸمٸز قاجەت. تەۋەلسٸزدٸك – ۇلتتىق, مەملەكەتتٸك, ونىڭ تامىرى – جاسامپازدىق رۋح, ۇرانى – ەل مەن حالىق. ولاي بولسا, ٶمٸرشەڭدٸك پەن كەمەلدٸلٸك اياسىندا ٶمٸر سٷرٸپ, بەيبٸتشٸلٸك, تاتۋلىق تۋىن بيٸككە كٶتەرگەن قازاقستان حالقى جاڭا ەلەمنٸڭ جاڭالىقتارىنا ۇمتىلا بەرەتٸنٸنە سەنەمٸن. جىل سايىنعى پرەزيدەنتتٸڭ حالىققا ارناعان جولداۋلارى مەن قابىلدانعان مەملەكەتتٸك باعدارلامالار, ستراتەگييالىق باعىتتاردىڭ بارلىعى دا قاراپايىم حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتىپ, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ نىعايتۋعا باعىتتالدى. ەلباسى ٶز جولداۋىندا ٸشكٸ ساياسي جەنە ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ 2020 جىلعا دەيٸنگٸ نەگٸزگٸ ماقساتتارى قوعامدا كەلٸسٸم مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, ەل قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتۋ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
تەۋەلسٸزدٸك – تەڭٸردٸڭ بٸزدٸڭ ۇرپاققا بەرگەن ٷلكەن باقىتى, حالقىمىزدىڭ مەڭگٸلٸك قۇندىلىعى. بٸز بٷگٸنگە دەيٸنگٸ بارلىق جەتٸستٸكتەرٸمٸزگە تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارقاسىندا قول جەتكٸزدٸك. جيىرما بەس جىل ٸشٸندە ەلدٸڭ ەل-اۋقاتىن كٶتەرٸپ, تٶل مەدەنيەتٸمٸز بەن مەملەكەتتٸك تٸلدٸ جاڭعىرتاتىنداي قىرۋار جۇمىستار جاسادىق. ەلٸمٸزدە بٸلٸم, عىلىم, دەنساۋلىق, سپورت سالالارى ايرىقشا دامۋ ٷستٸندە. تەۋەلسٸزدٸك – بٸزدٸڭ ەڭ باستى يگٸلٸگٸمٸز, باعا جەتپەس قۇندىلىعىمىز. جاس مەملەكەت تاريحىنداعى جاڭا دەۋٸر دەل وسى تەۋەلسٸزدٸكتەن باستاۋ الادى.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلدىعىن مەرەكەلەۋدٸڭ باستى ماقساتى – بۇل مەملەكەتتٸلٸك پەن قازاقستان حالقى بٸرلٸگٸن نىعايتۋ جەنە نەگٸزگٸ قۇندىلىقتار تٶڭٸرەگٸندە قوعامدى شوعىرلاندىرۋدىڭ تاماشا مٷمكٸندٸگٸ دەپ ەسەپتەيمٸن. وسىلاردىڭ نەگٸزٸندە تەۋەلسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتى, كەلٸسٸم مەن بەيبٸت ٶمٸرٸمٸز نىعايا تٷسەتٸنٸ بەلگٸلٸ.
بٸزدٸڭ الدىمىزدا وسى جىلى تەۋەلسٸزدٸك مەرەيتويىن اسقان ۇيىمداستىرۋشىلىقپەن جەنە جوعارى يدەولوگييالىق دەڭگەيدە ٶتكٸزۋ مٸندەتٸ تۇر. ەل تاريحىنداعى وسىنداي بٸرەگەي بەلەستٸ تولايىم تابىستارمەن قارسى الۋ بەرٸمٸز ٷشٸن ٷلكەن سىن. تەۋەلسٸزدٸك تويى جالپىحالىقتىق سيپاتقا يە بولىپ, وتانداستارىمىزعا ايرىقشا رۋح بەرەتٸنٸ سٶزسٸز. جيىرما بەس جىلدىق ەلدٸكتٸڭ, ەگەمەندٸكتٸڭ, كەمەلدەنۋ مەن كەلەشەككە قۇلاش سەرمەۋدٸڭ تاماشا كەزەڭٸنە اينالۋى تيٸس.
اماندىق باتالوۆ, الماتى وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ
"انا تٸلٸ" گازەتٸ
