Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qarsańynda elimizdiń Tuńǵysh Prezidenti N.Á.Nazarbaevtyń beinesi bederlengen 10 myń teńgelik banknottyń ázirlenýi kópshiliktiń yqylasyn týdyrdy. Kóptegen azamattar ózderiniń qoldaýlaryn bildirip, jyly qabyldap jatqandyqtarymen bólisýde. Solardyń qatarynda Parlament Májilisiniń depýtaty, Olimpiada chempiony Olga ShIShIGINA da bar.
– Olga Vasilevna, 1 jeltoqsan kúni qoldanysqa engizilgeli jatqan jańa banknotty siz qalai qabyldadyńyz?
– Jalpy álemde aqshalarynda memleket basshylary beinelengen elder barshylyq. Solardyń qataryna Qazaqstannyń qosylýyn qýanyshty jaǵdai dep bilemin. Óitkeni, táýelsizdigimizdi alǵan qysqa ǵana ýaqyt ishinde Elbasynyń bastaýymen kóptegen jetistikke qol jetkizdik. Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy bastamalarynyń qoldaý taýyp jatýy N.Á.Nazarbaevpen tikelei bailanysty desem, qatelespeimin. Ásirese, jappai qyryp-joiatyn qarýdy taratpaýǵa qatysty kóptegen utymdy sheshim BUU deńgeiinde qabyldanyp jatýy sonyń jarqyn dáleli bolsa kerek. Álemdik jáne dástúrli dinder quryltaiyn ótkizý de – úlken jetistik. Elimizdegi etnosaralyq tatýlyqty saqtaýdaǵy eńbegi bir tóbe. Tizip aita bersek, uzaqqa ketetinimiz anyq…
– Aramyzda júrgen adamnyń beinesin banknotta bederleýge kózqarasyńyzdy bilsek…
– Adamdy tirisinde qurmettep, eren eńbegi úshin úlken syi jasasaq, jarasady emes pe? Tulǵa óziniń ideiasy úshin kúreskenin jáne sonyń jemis bere bastaǵanyn anyq sezinýi kerek. Kim-kimge de qurmetti tirisinde kórsetken abzal.
– Qoǵamnyń ár túrli salasynda júrgen azamattarymyz ózderiniń jetken jetistikterin Elbasynyń atymen bailanystyryp jatady. Sizdińshe, munda nendei astar jatyr?
– Men saiasatkerligimdi bylai qoiyp, sportshy retinde ne sezingenimmen bóliseiin. Olimpiia oiyndaryna qatysý aldynda Elbasy qolymyzǵa Qazaqstannyń Týyn berip turyp, úlken senim artatynyn bildirdi. Sol senim maǵan úlken jaýapkershilik júktedi. Boiymda jeńiske degen qulshynys oiandy. Jáne de sol senim men qulshynys meni aldamady. Ózgeler týraly da osyny aitýǵa bolady. Eger Elbasynyń senimin aqtaý úshin baryn salyp úlken jetistikterge jetken azamattarymyz bolsa, onda ondai jeńisti barsha qazaqstandyqtyń jeńisi dep bilemin.
– Qazaqstan táýelsizdigin nyǵaitýdaǵy Elbasynyń róli týraly ne aitasyz?
– El azamattarynyń rýhyn kóterýde Elbasynyń erekshe qasietin aityp ketkim keledi. Ásirese, «100 naqty qadam» – Ult josparyn usynýy qoǵam tarapynan erekshe yqylaspen qabyldandy. Óitkeni, onda halyq kópten kútken utymdy sheshimder bar. Atap aitqanda, shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń damýy úshin naqty qadamdar atap kórsetilgen. Men bul rette memleket-jeke menshik áriptestigin jolǵa qoiý máselesiniń qolǵa alynýy óte oryndy ekendigin aita ketkim keledi. Sebebi, qazir kóptegen qaltaly azamat óz isin bastaýyna qarjylary jetpegendikten, memlekettiń qoldaýyna muqtaj. Mine, sondai kezde áriptestik nebir jobalardy is júzine asyrýǵa ózindik oń yqpalyn tigizer edi.
Onyń ústine, qazir Qazaqstan álemge aitarlyqtai tanylyp qaldy. Álem elderiniń dostyq qolyn sozyp jatýy osynyń naqty dáleli bolsa kerek. Táýelsizdik alǵaly beri elimizge quiylǵan qomaqty investitsiialardyń kelýine de Prezident Nursultan Ábishuly Nazarbaev muryndyq bolǵandyǵyn bilemiz.
– Endi ulttyq valiýta máselesine qaita oralsaq. Siz úshin teńge neni bildiredi?
– Teńge bizdiń tólem quralymyz ǵana emes, qundylyǵymyz da. Onyń betinde bederlengen kórinisterden eldiń damýy men órkendeýin, jalpy el týraly mol maǵlumat alýǵa bolady. Reti kelgende, álemdegi elderdiń kópshiligi óz valiýtalaryna óte uqypty ári qurmetpen qaraitynyn aita ketken lázim. Qazaqstandyq otbasylar da ulttyq valiýtamyzdy saqtaý, jinaqtaý jáne tiimdi quraldarǵa salý siiaqty naryqtyń kóptegen sabaqtaryn meńgerip te aldy. Sondyqtan ári orynsyz shyǵyndarǵa jol bermei, tek qajettisin ǵana satyp alyp jatyr. Artylǵanyn qaiyrymdylyqqa baǵyttaityn jomart jandar da joq emes. Qysqasy, qazaqstandyqtar aqshaǵa muqiiattylyq tanytyp, ony jaratýda uqyptylyqtyń úlgisin kórsetip keledi.
– Qysqa da tushymdy áńgimeńiz úshin rahmet.
Áńgimelesken Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan»
Qýana qabyldadyq
Ataqty Volterdiń «Bir memleketti qutqarý úshin bir uly adam jetkilikti» degen qanatty sózi bar. Qazaqstan úshin dál sondai adam onyń Tuńǵysh Prezidenti Nursultan Nazarbaev ekeni ras. Ol – táýelsiz Qazaqstannyń negizin qalaǵan, memleket qalyptastyrýshy tulǵa, Tuńǵysh Prezident. Ulttyq valiýtamyzdy ainalymǵa engizip, oǵan tarihi ataý bergen de – Nursultan Nazarbaev.
Iá, teńgeni jasaý, ainalymǵa engizý ońai bolmaǵanyn biz jaqsy bilemiz. Ol kúnderi elde tájiribeli mamandar joqtyń qasy, al qajetti materialdar jetkiliksiz edi. Biraq eljandy, eńbekqor jigitterdiń jetekshiligimen, Elbasynyń tikelei tapsyrmasymen bul kúrmeýi qiyn, kúrdeli jumystardyń da túiini tarqady. 1993 jyldyń qarasha aiynda tól teńgemiz ainalymǵa endi. Árine, «teńge jasaldy, endi boldy» degen jaǵdai joq. Aldymyzda ony ainalymǵa engizip, eldiń qarjy salasyn nyǵaitý jumystary turdy. Degenmen, qajyrly eńbektiń arqasynda bári óz qalpymen, jailap júzege asa berdi. Ekonomikalyq ósimmen birge teńge de nyǵaia tústi. Osy jumystardyń barlyǵyn elimizdiń Tuńǵysh Prezidenti ózi qadaǵalap, jetekshilik etti. Barlyq salalyq jumystarǵa tikelei atsalysty. Al endi el úshin eren eńbek atqarǵan Elbasyna biylǵy bederli 25 jyldyq mereitoi qarsańynda eldiń eldik turǵyda qurmet kórsetýi óte oryndy. Memleket basshysy beinesiniń mereitoilyq banknotta beinelenýin men, mine, osyndai orasan zor eńbektiń moiyndalýy dep baǵalaimyn. Ulttyq bank tanystyrǵan Memleket basshysynyń beinesi bederlengen jańa banknot – eldiń 25 jyldaǵy jarqyn jetistikteriniń jemisi. Ulttyq bank el úshin memleketimizdiń damýy úshin eńbek sińirgen adamǵa el halqynyń atynan laiyqty syi jasady. Bul – Elbasynyń egemen respýblikamyzdyń damýyna qosqan orasan zor úlesiniń simvoldyq kórinisi.
Eldiń tól valiýtasy ekonomikalyq saiasattyń táýelsizdigin, turaqtylyǵyn jáne búkil bank júiesiniń beriktigin qamtamasyz etedi. Sońǵy jyldary álemdik ekonomikadaǵy turaqsyzdyq búkil jahan jurtyn ábigerge salǵany belgili. Bul bizdiń ulttyq valiýtaǵa da ózindik salqynyn tigizdi. Naryqtyń yrqyna jibergen teńgemizdiń de biraz terbelgenin bárimiz bilemiz. Árine, munyń bári ýaqytsha qiyndyqtar dep senemiz.
Shúkir, qazir teńge elimizdiń qarjylyq táýelsizdiginiń simvolyna ainaldy. Tól valiýtamyz damýdyń jańa deńgeiine jol ashyp, jańa naryqtyq ekonomikanyń qurylymdaryn qalyptastyrýdy qamtamasyz ete aldy. Tól valiýtamyz ǵana táýelsiz ekonomikalyq jáne qarjy-nesielik saiasatty júzege asyrýymyzǵa, naqty ekonomikalyq egemendikke qol jetkizýimizge múmkindik týǵyzdy. Ulttyq valiýtamyz el úshin memlekettiliktiń óte mańyzdy elementi boldy. Eldiń ekonomikalyq táýelsizdigin aiǵaqtaityn basty belgilerdiń biri de osy tól valiýtamyz bolyp tabylady.
Sailaý BAIZAQOV, ekonomika ǵylymdarynyń doktory
Bul – Er qyzmetiniń elenýi
Jasym 80-nen asty, eldiń aqsaqaly atandyq. Alaida, el ómirindegi sony jańalyqtardy baspasóz betterinen qalt jibermei qadaǵalap, únemi oqyp tanysyp otyramyn. Elimizdiń táýelsizdigin alý kezeńinde ómir súrý ǵana emes, sol táýelsizdiktiń shirek ǵasyrlyq mereitoiyna kýá bolý baqyty buiyrǵanyna táýbe etemin.
25 jyl ishinde elimizdiń, memleketimizdiń býyny bekidi, buǵanasy qataidy. Aiaǵyn apyl-tapyl basqan sábi shaqtan ótip, at jalyn tartyp mingen atpal azamat jasqa jetti. Shirek ǵasyr ishinde Qazaqstan jetken jetistik az emes.
Syrtqy saiasatta birneshe eldermen diplomatiialyq qarym-qatynasqa túsip, birneshe elderde óz elshilikterin ashty, saýda-ekonomikalyq, mádeni-áleýmettik tyǵyz bailanys ornatty. Ishki saiasatta aýyzbirshilik ideiasyn tý etip, san ulttyń ókilderin bir shańyraq astyna tatý-tátti toǵystyra alǵanynyń ózi búginde álem elderiniń qyzyǵýshylyǵyn týdyrýda. Túrli konfessiialar men túrli ulttar óz moinynyń ozyńqyrap turǵanyn qalap, keń jer betine syia almai alashapqyn bolyp jatqanda, qazaq dalasyn meken etken júzden astam ult urpaqtary «ortaq Otanymyz, bizdiń elimiz» dep Qazaqstandy kórkeitýge úles qosýda. Bul – maqtanysh!
Qazaq jeriniń keń dalasyndaǵy tarihi-mádeni eskertkishter men tabiǵi kórikti jerlerdi ózgelerge tanytý úshin týrizm salasyn damytý jolǵa qoiylsa, jer astyndaǵy mol bailyqty igilikke jaratý úshin sheteldik investorlar kóptep tartylýda. Indýstriiany órkendetý arqyly eldiń áleýetin kóterý jolynda jasalyp jatqan sharýalar, josparlanǵan jobalar az emes. Jastardy qamqorlyqqa alý, olardy shetelderdiń irgeli oqý oryndarynda daiyndaý, tilderdi meńgerý, aýyl, qalalardy abattandyrý, joldar salý, mektep, aýrýhanalardy jańǵyrtý, sport keshenderin turǵyzý arqyly jastardy sport túrlerine baýlý – munyń bári bizdiń elimizde az ǵana jyldar ishinde túbegeili jańara, jańǵyra aldy jáne óz nátijelerin bere bastady. Munyń bári óz-ózinen jáne ońailyqpen júzege asa salmaǵany belgili. Iaǵni, bul isterdiń bastamasynda – bizdiń Tuńǵysh Prezidentimiz Nursultan Ábishuly tur, Elbasynyń kóregendikpen jasaǵan túrli memlekettik baǵdarlamalary men tapsyrmalary tur.
El Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qarsańynda Memleket basshysynyń beinesi bederlengen banknottyń ómirge kelýin qýana quptaimyz. Bul – tek Qazaqstanda ǵana jasalǵan dúnie emes, álem elderinde bar úrdis, bul – joqtan bar jasaý, jalǵan maqtan, dańǵaza tirlik emes, álem elderi tanyǵan Tuńǵysh Prezidentimizge úlken qurmet, eren eńbegine berilgen baǵa. Erdi baǵalaý, erdi qoldaý – eldiń eldigine syn jáne mindet. Táýelsizdiktiń uly merekesine orai jaryqqa shyǵarylǵan jańa banknotta Elbasy beinesiniń ornalasýy yntymaqqa uiyp, erin ardaqtai alǵan eldigimizdiń dáleli dep bilemin.
Dúisembi ÁRIPOV, Mańǵystaý oblysy
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, «Qurmet» ordeniniń iegeri
Ónerdiń úzdik týyndysyndai
1992 jyldyń jazynda bizdiń valiýtamyzdy aǵylshynnyń poshta markileri men banknot jasaýdy kásip etken «Harrison jáne onyń uldary» kompaniiasy qupiia jolmen shyǵarǵanyn, 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100 nominaldaǵy banknottarda Abaidyń, Kenesarynyń, Shoqan men Súiinbaidyń portretteri berilgenin bilemiz.
Sondyqtan da 10 000 teńgelik banknotta zamanymyzdyń kórnekti tulǵalarynyń beineleri kórinis taýyp jatsa, ol ádepten ozǵandyq emes. Óitkeni, ómir bir orynda turmaidy. Búgingi teńgemiz Qazaqstan aýmaǵynda kóne ǵasyrlarda-aq qoldanysta bolǵan. Syrdariiada, Otyrar men Isfidjabta, basqa da órkeniet ortalyqtarynda altyn, kúmis aqsha shyǵaratyn sarailar jumys istegen. Qazaqtar bazarlarda Ámir Temir monetalarymen saýda jasaǵan. Ol – búginde tarih enshisinde. Sondyqtan da aqsha belgilerine tek tólem quraly retinde ǵana emes, óner týyndysy, nýmizmatikalyq buiym retinde de qaraǵan durys.
Jasulan ShAIMARDANOV, Óskemen
D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik tehnikalyq ýniversitetiniń rektory
Elimiz úshin Elbasynyń orny qashan da erek
Patshalyq Reseiden keiin Keńes ókimetine bodan boldyq. Orta Aziiadaǵy sany eń úlken qazaq san túrli azapqa túsip, qynadai qyrylyp qaldy. Qazaq jerin jaýlaý úshin oilap tabylǵan tyń igerý kezinde óz elimizde, óz jerimizde 30 paiyzǵa jetpei qaldyq. Táýelsizdik alar tusta 40 paiyzdyń arǵy-bergi jaǵynda turdyq. Nursultan Nazarbaev Qazaqstandaǵy barsha ulttar men ulystardyń basyn qosyp, bir maqsat, bir múddege biriktirgendikten, búginde beibitshilik pen kelisim, ultaralyq túsinistik saltanat quryp otyr. Sonyń arqasynda shirek ǵasyrda elimiz baǵyndyrǵan asýlar da aitarlyqtai.
Elbasynyń qazaq tarihyndaǵy eńbegi eren, eshqandai ólshemge syimaidy. Sen de óz memleketiń úshin kerek bolsa janyńdy aiama, sol eldi basqaryp, bas ie bolyp otyrǵan Elbasyńnyń qasynda tutas bol. Aýyzbirshiligiń myqty bolsyn, Otanyńnyń ekonomikasy damýyna úles qos, tilińdi, dilińdi túze, eldi kórkeit. Sonda eshkimniń aldynda aiylyńdy jimaisyń.
Birikken Ulttar Uiymynyń minberinde qazaq tili estilse, keshe ǵana eshkim bilmeitin otar ult Eýropanyń tórine shyqsa, ol – bizdiń Elbasymyzdyń saiasatynyń, álemdik bedeliniń jemisi. Jaqynda Memleket basshysynyń nur didaryn tól teńgemizden kórip, marhabattanyp qaldyq. Djordj Vashington Amerika úshin qandai ardaqty bolsa, qazaqtyń basyn tórge shyǵarǵan Nursultan Nazarbaev – elimiz úshin sondai tulǵa. Óz ulyńdy ardaqtamasań, kim jaqsysyn beredi. «Súier ulyń bolsa súi, súienerge jarar ol» degen osy.
Bekbolat TÚZELBAEV, Ońtústik Qazaqstan oblysy
«Qazaqstan temir joly» UK «Áskerilendirilgen temir jol kúzeti» AQ filialynyń direktory, «Qurmet» ordeniniń iegeri
Otandyq tarihymyzdan syr shertetin bolady
Táýelsizdiktiń shirek ǵasyrynda Tuńǵysh Prezidentimiz Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen elimizde qyrýar jumys jasalynyp, kóptegen tolymdy jetistik júzege asyryldy. Elbasynyń syndarly saiasatynyń arqasynda elimiz at aýystyrǵan ótpeli zamannyń qiyn synynan súrinbei ótti.
El Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna orai, Elbasy beinelengen jańa banknottyń shyǵarylýy memleket tarihynyń erekshe kezeńiniń esteligi bolmaq. Álemdik tarihta keńinen tanymal Nelson Mandela, Mustafa Kemal Atatúrik, Li Kýan Iu, Ýinston Cherchill jáne taǵy basqa kóshbasshylar ózderi ómiri men qajyr-qairatyn arnaǵan elderiniń qazirgi zamanǵy valiýtalarynda beinelengen. Sondyqtan, jańa turpatty memleketti qalyptastyrýshy ári álemdik antiiadrolyq qarýsyzdaný ideiasynyń negizin salýshy retinde Nursultan Nazarbaev beinesi kórinis tapqan bul banknot ta el esinde qalatynyna senimdimin. Banknot betindegi Prezidenttiń portreti, Astananyń boitumary sanalatyn «Báiterek», yntymaǵy jarasqan kópultty xalqymyzdyń ortaq shańyraǵy – Qazaqstan kartasy elimizdiń qysqa ýaqytta qurǵan erekshe eldik tarihynan syr shertedi. Atalǵan banknot qazaqstandyqtardyń Táýelsizdik toiy qarsańyndaǵy qýanyshty kóńil-kúiin eselei túsetin tartý boldy.
Jetpisbai BEKBOLATULY, ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń kafedra meńgerýshisi
.jpeg)