Táýelsizdik – Qazaqstan men sot júiesi úshin teń uǵym

Jaqyn kúnderi alǵashqy qurylý kezeńi sonaý 1996 jyldyń enshisine tiesili elimizdegi irgeli uiymdardyń biri – Sýdialar odaǵynyń VII sezi ótedi. Aitýly jiynnyń qarsańynda atalǵan uiymǵa 2001 jyly tóraǵalyq etken Joǵarǵy sot sýdiasy, búginde Parlament Májilisiniń depýtaty, Ulttyq ǵylym akademiiasynyń korrespondent-múshesi, «Qurmetti sýdia» ataǵynyń iegeri Baqytjan ÁBDIRAIYMMEN jolyǵyp, áńgimelesken bolatynbyz.

– Baqytjan Jarylqasyn­uly,­ sizdiń oiyńyzsha alda ótetin alqaly jiynda qan­dai ma­ńyzdy máseleler talqy­la­nýy tiis?

– Jalpy, elimizdiń sot júiesi úshin basty másele – sýdialarǵa degen qoǵamdyq senim deńgeiin kó­te­rý. Al bul tek Joǵarǵy sot­tyń ǵana qolǵa alýymen júzege asyrylatyn sharýa emes. Oǵan el Úkimeti men Parlament, ózge de múddeli memlekettik mekeme­ler men tiisti vedomstvolar atsa­lysýy kerek. Sondyqtan da bul jiynda sot sheshimine depýtat, prokýror, ministr syndy sheneýnikter yqpal ete almaityny basa aitylýy kerek.

Kóptegen elderde sot qyzmeti men sýdialar biliktiligi, onyń moraldyq kelbeti arnaiy indikatorlar boiynsha anyqtalyp, reitingtik kórsetkishteri túzilip jatady. Bizge de osy ádisti tá­ji­ri­bege engizse durys bolar edi.

–  2001 jyly ózińiz Sýdialar odaǵynyń ekinshi sezinde Odaq tóraǵalyǵyna sailandyńyz. Osy kezeńde siz jetekshilik et­ken uiym sot biliginiń Ádilet mi­nistrligi quramynan shy­ǵýyna edáýir yqpal etken kóri­nedi. Bul úderis qalai iske asyryldy?

– Árine, Sýdialar odaǵy á degennen-aq sot júiesiniń táý­el­sizdigin arttyryp, sýdialar mártebesin kóterý men sot qyz­metin ýaqyt talabyna sai jetildirý baǵytynda belsendi jumys júrgizýge kiristi. Kóptegen zańnamalar men quqyqtyq akti­lerge ózgerister engizildi. Sondai aýqymdy sharýanyń biri – sot bili­giniń Ádilet ministr­ligi qura­mynan shyǵýy boldy. Men 2001 jyly Sýdialar oda­ǵy­­nyń ekinshi sezinde Odaq tóra­ǵa­ly­ǵyna sailandym. Sol kez­de Jo­ǵarǵy sotty basqarǵan Qairat Mámi Sýdialar odaǵyna erek­she kóńil bóldi. Odaqtyń sýdia­lardyń táýelsizdigin qorǵaityn, olar­ǵa eń jaqyn ári jan-jaqty kómek kórsetetin organ retinde tany­l­atyny da osy kezeńder siiaqty.

Sondai-aq, sol sátterde sýdia­lar qyzmetine kómek beretin ádistemelik, zertteý eńbekter de jaryqqa shyǵa bastady. Ásirese, sýdialar tiisti vedomstvolar janynan qurylǵan jumys toptaryna shaqyrylyp, normativtik aktiler men zańnamalyq qujattardyń talqylaýyna qatysatyn boldy. Osy rette sot júiesiniń Ádilet ministrliginen Joǵarǵy sotqa
aýy­sýy týraly Joǵarǵy sottyń «Sot biligi» degen normativtik qaý­lysy qabyldanǵanyn da aita ketken jón. Óitkeni, sot júie­siniń táýelsiz organ bolýy alǵash ret osy qujatta dáiektelgen bola­tyn.

– Demek, búgingi tańda S­ý­dia­­lar odaǵynyń sýdialar táýelsizdigin arttyrýǵa qosyp jatqan úlesi zor dep sanaýǵa bola ma?

– Árine, bolady. Sebebi, Táýelsizdik – Qazaqstan men sot júiesi úshin teń uǵym. Al biz sóz etip otyrǵan Sýdialar oda­ǵy sot júiesinde júrgizilip jat­qan reformalyq ózgeristerdiń bir­den-bir qozǵaýshy kúshi ári alǵa jyl­jytýshysy retinde ózin ózi ta­nytqan uiym. Atap aitqanda, sý­dialardyń kásibi biliktiligin art­tyrýǵa bailanysty erekshe usynystar, olardyń tájiribede júzege asýy osy uiymnyń bas­­tamashylyǵy, belsendiligi arqa­synda júzege asýda. Mysaly, odaq­tyń muryndyq bolýy­men Joǵarǵy sottaǵy tájiribeli ári bilikti sýdialardyń jáne ǵa­lym­dardyń qatysýymen konferen­tsiialar, seminarlar ótkizilip tura­dy. Endeshe, munyń bárin de sý­dia­lar táýelsizdigin arttyrýǵa qosylyp jatqan úles dep sanaýǵa ábden laiyq dúnieler. Álbette, bul jerde eń aldymen sýdia bilikti bolýy qajet. Ekinshiden, táýelsiz sýdia bolý úshin memleket tarapynan jan-jaqty jaǵdai jasalýy tiis. Sondyqtan da qazirgi tańda sýdianyń jaǵdaiy ja­man emes desek te, áli de shira­-
t­yp, damytýdy qajet etetin tustary barshylyq.

Naqtylai tússem, sýdianyń sanyn emes, olardyń jeke apparatyn kóbeitip, kúsheitý kerek. Mysaly, keibir máseleler sýdialardyń tym qaǵaz­basty­lyǵynan týyndaidy. Óitkeni, sýdia qanshama sot protsesin ót­kizedi, sot aktilerin daiyndap, qaýlylaryn shyǵarady. Olar­­dy jazyp, jan-jaqqa jariiala­ýy kerek. Bul – olardyń ýaqytymen qatar, kúsh-qýatyn da qajet etetin aýqymdy jumys. Onyń saldary, árine, ónimdilikti azaityp, istiń qaralý sapasyna da áserin tigizetini sózsiz. Al mundai túiindi tarqatýdyń tiimdi teti­giniń biri – sýdianyń jeke appara­tyn kúsheitýde jatyr. Osy kúnderi sýdianyń janynda hatshy bolǵanymen, onyń da moinynda qyrýar mindet bar: sýdia­nyń qaǵazdaryn daiyndap, sotqa qatysýshylardy shaqyrady degendei. Sol sebepten de osy sot hatshylarynyń mártebesin kóterip, jalaqysyn da sýdia deńgeiine deiin ósirse, jón bolar edi. Sonda bul qyzmetke bilimdi, saýatty mamandar kelip, bolashaq sýdialyq qyzmetkerler rezervi sapaly úmitkerlermen tolyǵýyn qamtamasyz etedi.

– Al endi bizdiń eldegi sot júiesiniń halyqaralyq deń­geid­e­gi dáreje-deńgeii qalai? Tiis­ti talaptarǵa sai ma? Áńgi­memizdiń aýanyn osy arnaǵa qarai bursaq.

– Negizinen, reitingtik kór­se­t­kishter júiesinde álemde Dú­nie­júzilik banktiń Flagman reitingtik júiesi zor bedelge ie. Osy kórsetkishte Qazaqstannyń sot qyzmeti tiisti talaptarǵa sai dep tanylǵan. Búgingi tań­da ol alǵashqy ondyqtyń toǵyzyn­shy­sy desek, osydan 20 jyl buryn biz halyqaralyq reitingte úzdik­terdiń alǵashqy ondyǵynda bolý­dy armandamaityn da edik. Bul bizdegi sot júiesiniń jańa ba­ǵyt­ta damyp kele jatqanyn kór­setedi. Atalǵan salanyń elimizde tolyqtai jańa tehnologiia boiynsha jumys isteýi, aitqan sózimizdi naqtylai túsedi.

Máselen, qazir aryz, shaǵym­­dar elektrondy túrde qabyl­da­nyp, oǵan sol sátte onlain rejim­de jaýap beriledi. Sol siiaq­ty, qazir azamattarymyz sotq­a barmai-aq, onda ne bolyp jat­qa­nyn kórý múmkindigine ie. On jyl­ǵa jetpeitin ýaqyt ishinde aq­parat­tyq tehnologiianyń iri je­tis­tigi – onlain júiesi sot qyz­metiniń ajyramas bóligine ainalyp úlgerdi. Bul – úlken jetistik. Osy oraida, bizdiń mundai deń­geige jetýimizge Elbasynyń sot júiesin erekshe qoldap, qýat­taýy sep bolǵanyn eskerý kerek. Sebebi, Prezidentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaev sýdialarǵa barynsha jaǵdai jasaý arqyly olardy memlekettik turǵyda táýel­dilikten aryltty. Óitkeni, sýdia táýelsiz bolǵan jaǵdaida ǵana ádilettilik keń óris alatyny belgili jait.

– El aýzynda «zańda adam­ger­shilik bolmasa, adamdar ony zań retinde qabyldai almaidy» degen qanatty sózge ainalyp, keń taraǵan tirkes bar. Osy sóz­ge qatysty óz oiyńyzdy bil­dirseńiz.

– Meniń oiymsha, sýdialarǵa kóbirek erkindik berý kerek. Alai­da, bizdiń sýdialarymyz keide zańnyń aiasynan shyǵa almai jatady. Óitkeni, zańda qabyldanǵan talapty oryndaýǵa mindetti. Al olai etpese, qabyl­da­ǵan sheshimi zańsyz bolyp shy­ǵady. Sol sebepten de bul jerde qarama-qaishylyq bar. Muny XVI ǵasyrda álemge belgili Immanýil Kant degen ǵalym «zańnyń adamgershiligi» dep jazyp ketken.

Aqiqatynda, zańda adamger­shilik bolmasa, adamdar ony zań retinde qabyldai almaidy. Ókinishke qarai, bul másele bizdiń salada áli jan-jaqty zerttelgen joq. Sonymen qatar, buǵan áli de kóńil bólinbei keledi. Sol sebepten de Sýdialar odaǵy men Joǵarǵy sot osy jaǵdaidy eskerip, arnaiy top qursa, óte-móte quptarlyq is bolar edi. Moraldyq zańdy qalai jasaý kerek, moral men zańdy qalai salystyrý kerek, zań moralsyz bola ala ma, bolsa, ol zańnan qansha úles alý kerek? Mine, osy saýaldar tóńireginde júieli zertteý júrgizetin ýaqyt jetti. Endeshe, aldaǵy sezde osy máseleler de jan-jaqty talqylanady dep senemin.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Nurlybek DOSYBAI,

«Egemen Qazaqstan»