جاقىن كٷندەرٸ العاشقى قۇرىلۋ كەزەڭٸ سوناۋ 1996 جىلدىڭ ەنشٸسٸنە تيەسٸلٸ ەلٸمٸزدەگٸ ٸرگەلٸ ۇيىمداردىڭ بٸرٸ – سۋديالار وداعىنىڭ VII سەزٸ ٶتەدٸ. ايتۋلى جيىننىڭ قارساڭىندا اتالعان ۇيىمعا 2001 جىلى تٶراعالىق ەتكەن جوعارعى سوت سۋدياسى, بٷگٸندە پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتى, ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ, «قۇرمەتتٸ سۋديا» اتاعىنىڭ يەگەرٸ باقىتجان ەبدٸرايىممەن جولىعىپ, ەڭگٸمەلەسكەن بولاتىنبىز.
– باقىتجان جارىلقاسىنۇلى, سٸزدٸڭ ويىڭىزشا الدا ٶتەتٸن القالى جيىندا قانداي ماڭىزدى مەسەلەلەر تالقىلانۋى تيٸس?
– جالپى, ەلٸمٸزدٸڭ سوت جٷيەسٸ ٷشٸن باستى مەسەلە – سۋديالارعا دەگەن قوعامدىق سەنٸم دەڭگەيٸن كٶتەرۋ. ال بۇل تەك جوعارعى سوتتىڭ عانا قولعا الۋىمەن جٷزەگە اسىرىلاتىن شارۋا ەمەس. وعان ەل ٷكٸمەتٸ مەن پارلامەنت, ٶزگە دە مٷددەلٸ مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر مەن تيٸستٸ ۆەدومستۆولار اتسالىسۋى كەرەك. سوندىقتان دا بۇل جيىندا سوت شەشٸمٸنە دەپۋتات, پروكۋرور, مينيستر سىندى شەنەۋنٸكتەر ىقپال ەتە المايتىنى باسا ايتىلۋى كەرەك.
كٶپتەگەن ەلدەردە سوت قىزمەتٸ مەن سۋديالار بٸلٸكتٸلٸگٸ, ونىڭ مورالدىق كەلبەتٸ ارنايى ينديكاتورلار بويىنشا انىقتالىپ, رەيتينگتٸك كٶرسەتكٸشتەرٸ تٷزٸلٸپ جاتادى. بٸزگە دە وسى ەدٸستٸ تەجٸريبەگە ەنگٸزسە دۇرىس بولار ەدٸ.
– 2001 جىلى ٶزٸڭٸز سۋديالار وداعىنىڭ ەكٸنشٸ سەزٸندە وداق تٶراعالىعىنا سايلاندىڭىز. وسى كەزەڭدە سٸز جەتەكشٸلٸك ەتكەن ۇيىم سوت بيلٸگٸنٸڭ ەدٸلەت مينيسترلٸگٸ قۇرامىنان شىعۋىنا ەدەۋٸر ىقپال ەتكەن كٶرٸنەدٸ. بۇل ٷدەرٸس قالاي ٸسكە اسىرىلدى?
– ەرينە, سۋديالار وداعى ە دەگەننەن-اق سوت جٷيەسٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن ارتتىرىپ, سۋديالار مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ مەن سوت قىزمەتٸن ۋاقىت تالابىنا ساي جەتٸلدٸرۋ باعىتىندا بەلسەندٸ جۇمىس جٷرگٸزۋگە كٸرٸستٸ. كٶپتەگەن زاڭنامالار مەن قۇقىقتىق اكتٸلەرگە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلدٸ. سونداي اۋقىمدى شارۋانىڭ بٸرٸ – سوت بيلٸگٸنٸڭ ەدٸلەت مينيسترلٸگٸ قۇرامىنان شىعۋى بولدى. مەن 2001 جىلى سۋديالار وداعىنىڭ ەكٸنشٸ سەزٸندە وداق تٶراعالىعىنا سايلاندىم. سول كەزدە جوعارعى سوتتى باسقارعان قايرات مەمي سۋديالار وداعىنا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلدٸ. وداقتىڭ سۋديالاردىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن قورعايتىن, ولارعا ەڭ جاقىن ەرٸ جان-جاقتى كٶمەك كٶرسەتەتٸن ورگان رەتٸندە تانىلاتىنى دا وسى كەزەڭدەر سيياقتى.
سونداي-اق, سول سەتتەردە سۋديالار قىزمەتٸنە كٶمەك بەرەتٸن ەدٸستەمەلٸك, زەرتتەۋ ەڭبەكتەر دە جارىققا شىعا باستادى. ەسٸرەسە, سۋديالار تيٸستٸ ۆەدومستۆولار جانىنان قۇرىلعان جۇمىس توپتارىنا شاقىرىلىپ, نورماتيۆتٸك اكتٸلەر مەن زاڭنامالىق قۇجاتتاردىڭ تالقىلاۋىنا قاتىساتىن بولدى. وسى رەتتە سوت جٷيەسٸنٸڭ ەدٸلەت مينيسترلٸگٸنەن جوعارعى سوتقا
اۋىسۋى تۋرالى جوعارعى سوتتىڭ «سوت بيلٸگٸ» دەگەن نورماتيۆتٸك قاۋلىسى قابىلدانعانىن دا ايتا كەتكەن جٶن. ٶيتكەنٸ, سوت جٷيەسٸنٸڭ تەۋەلسٸز ورگان بولۋى العاش رەت وسى قۇجاتتا دەيەكتەلگەن بولاتىن.
– دەمەك, بٷگٸنگٸ تاڭدا سۋديالار وداعىنىڭ سۋديالار تەۋەلسٸزدٸگٸن ارتتىرۋعا قوسىپ جاتقان ٷلەسٸ زور دەپ ساناۋعا بولا ما?
– ەرينە, بولادى. سەبەبٸ, تەۋەلسٸزدٸك – قازاقستان مەن سوت جٷيەسٸ ٷشٸن تەڭ ۇعىم. ال بٸز سٶز ەتٸپ وتىرعان سۋديالار وداعى سوت جٷيەسٸندە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان رەفورمالىق ٶزگەرٸستەردٸڭ بٸردەن-بٸر قوزعاۋشى كٷشٸ ەرٸ العا جىلجىتۋشىسى رەتٸندە ٶزٸن ٶزٸ تانىتقان ۇيىم. اتاپ ايتقاندا, سۋديالاردىڭ كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا بايلانىستى ەرەكشە ۇسىنىستار, ولاردىڭ تەجٸريبەدە جٷزەگە اسۋى وسى ۇيىمنىڭ باستاماشىلىعى, بەلسەندٸلٸگٸ ارقاسىندا جٷزەگە اسۋدا. مىسالى, وداقتىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن جوعارعى سوتتاعى تەجٸريبەلٸ ەرٸ بٸلٸكتٸ سۋديالاردىڭ جەنە عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن كونفەرەنتسييالار, سەمينارلار ٶتكٸزٸلٸپ تۇرادى. ەندەشە, مۇنىڭ بەرٸن دە سۋديالار تەۋەلسٸزدٸگٸن ارتتىرۋعا قوسىلىپ جاتقان ٷلەس دەپ ساناۋعا ەبدەن لايىق دٷنيەلەر. ەلبەتتە, بۇل جەردە ەڭ الدىمەن سۋديا بٸلٸكتٸ بولۋى قاجەت. ەكٸنشٸدەن, تەۋەلسٸز سۋديا بولۋ ٷشٸن مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى جاعداي جاسالۋى تيٸس. سوندىقتان دا قازٸرگٸ تاڭدا سۋديانىڭ جاعدايى جامان ەمەس دەسەك تە, ەلٸ دە شيرا-
تىپ, دامىتۋدى قاجەت ەتەتٸن تۇستارى بارشىلىق.
ناقتىلاي تٷسسەم, سۋديانىڭ سانىن ەمەس, ولاردىڭ جەكە اپپاراتىن كٶبەيتٸپ, كٷشەيتۋ كەرەك. مىسالى, كەيبٸر مەسەلەلەر سۋديالاردىڭ تىم قاعازباستىلىعىنان تۋىندايدى. ٶيتكەنٸ, سۋديا قانشاما سوت پروتسەسٸن ٶتكٸزەدٸ, سوت اكتٸلەرٸن دايىنداپ, قاۋلىلارىن شىعارادى. ولاردى جازىپ, جان-جاققا جارييالاۋى كەرەك. بۇل – ولاردىڭ ۋاقىتىمەن قاتار, كٷش-قۋاتىن دا قاجەت ەتەتٸن اۋقىمدى جۇمىس. ونىڭ سالدارى, ەرينە, ٶنٸمدٸلٸكتٸ ازايتىپ, ٸستٸڭ قارالۋ ساپاسىنا دا ەسەرٸن تيگٸزەتٸنٸ سٶزسٸز. ال مۇنداي تٷيٸندٸ تارقاتۋدىڭ تيٸمدٸ تەتٸگٸنٸڭ بٸرٸ – سۋديانىڭ جەكە اپپاراتىن كٷشەيتۋدە جاتىر. وسى كٷندەرٸ سۋديانىڭ جانىندا حاتشى بولعانىمەن, ونىڭ دا موينىندا قىرۋار مٸندەت بار: سۋديانىڭ قاعازدارىن دايىنداپ, سوتقا قاتىسۋشىلاردى شاقىرادى دەگەندەي. سول سەبەپتەن دە وسى سوت حاتشىلارىنىڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرٸپ, جالاقىسىن دا سۋديا دەڭگەيٸنە دەيٸن ٶسٸرسە, جٶن بولار ەدٸ. سوندا بۇل قىزمەتكە بٸلٸمدٸ, ساۋاتتى ماماندار كەلٸپ, بولاشاق سۋديالىق قىزمەتكەرلەر رەزەرۆٸ ساپالى ٷمٸتكەرلەرمەن تولىعۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ.
– ال ەندٸ بٸزدٸڭ ەلدەگٸ سوت جٷيەسٸنٸڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ دەرەجە-دەڭگەيٸ قالاي? تيٸستٸ تالاپتارعا ساي ما? ەڭگٸمەمٸزدٸڭ اۋانىن وسى ارناعا قاراي بۇرساق.
– نەگٸزٸنەن, رەيتينگتٸك كٶرسەتكٸشتەر جٷيەسٸندە ەلەمدە دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ فلاگمان رەيتينگتٸك جٷيەسٸ زور بەدەلگە يە. وسى كٶرسەتكٸشتە قازاقستاننىڭ سوت قىزمەتٸ تيٸستٸ تالاپتارعا ساي دەپ تانىلعان. بٷگٸنگٸ تاڭدا ول العاشقى وندىقتىڭ توعىزىنشىسى دەسەك, وسىدان 20 جىل بۇرىن بٸز حالىقارالىق رەيتينگتە ٷزدٸكتەردٸڭ العاشقى وندىعىندا بولۋدى ارماندامايتىن دا ەدٸك. بۇل بٸزدەگٸ سوت جٷيەسٸنٸڭ جاڭا باعىتتا دامىپ كەلە جاتقانىن كٶرسەتەدٸ. اتالعان سالانىڭ ەلٸمٸزدە تولىقتاي جاڭا تەحنولوگييا بويىنشا جۇمىس ٸستەۋٸ, ايتقان سٶزٸمٸزدٸ ناقتىلاي تٷسەدٸ.
مەسەلەن, قازٸر ارىز, شاعىمدار ەلەكتروندى تٷردە قابىلدانىپ, وعان سول سەتتە ونلاين رەجٸمدە جاۋاپ بەرٸلەدٸ. سول سيياقتى, قازٸر ازاماتتارىمىز سوتقا بارماي-اق, وندا نە بولىپ جاتقانىن كٶرۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە. ون جىلعا جەتپەيتٸن ۋاقىت ٸشٸندە اقپاراتتىق تەحنولوگييانىڭ ٸرٸ جەتٸستٸگٸ – ونلاين جٷيەسٸ سوت قىزمەتٸنٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالىپ ٷلگەردٸ. بۇل – ٷلكەن جەتٸستٸك. وسى ورايدا, بٸزدٸڭ مۇنداي دەڭگەيگە جەتۋٸمٸزگە ەلباسىنىڭ سوت جٷيەسٸن ەرەكشە قولداپ, قۋاتتاۋى سەپ بولعانىن ەسكەرۋ كەرەك. سەبەبٸ, پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ سۋديالارعا بارىنشا جاعداي جاساۋ ارقىلى ولاردى مەملەكەتتٸك تۇرعىدا تەۋەلدٸلٸكتەن ارىلتتى. ٶيتكەنٸ, سۋديا تەۋەلسٸز بولعان جاعدايدا عانا ەدٸلەتتٸلٸك كەڭ ٶرٸس الاتىنى بەلگٸلٸ جايت.
– ەل اۋزىندا «زاڭدا ادامگەرشٸلٸك بولماسا, ادامدار ونى زاڭ رەتٸندە قابىلداي المايدى» دەگەن قاناتتى سٶزگە اينالىپ, كەڭ تاراعان تٸركەس بار. وسى سٶزگە قاتىستى ٶز ويىڭىزدى بٸلدٸرسەڭٸز.
– مەنٸڭ ويىمشا, سۋديالارعا كٶبٸرەك ەركٸندٸك بەرۋ كەرەك. الايدا, بٸزدٸڭ سۋديالارىمىز كەيدە زاڭنىڭ اياسىنان شىعا الماي جاتادى. ٶيتكەنٸ, زاڭدا قابىلدانعان تالاپتى ورىنداۋعا مٸندەتتٸ. ال ولاي ەتپەسە, قابىلداعان شەشٸمٸ زاڭسىز بولىپ شىعادى. سول سەبەپتەن دە بۇل جەردە قاراما-قايشىلىق بار. مۇنى XVI عاسىردا ەلەمگە بەلگٸلٸ يممانۋيل كانت دەگەن عالىم «زاڭنىڭ ادامگەرشٸلٸگٸ» دەپ جازىپ كەتكەن.
اقيقاتىندا, زاڭدا ادامگەرشٸلٸك بولماسا, ادامدار ونى زاڭ رەتٸندە قابىلداي المايدى. ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇل مەسەلە بٸزدٸڭ سالادا ەلٸ جان-جاقتى زەرتتەلگەن جوق. سونىمەن قاتار, بۇعان ەلٸ دە كٶڭٸل بٶلٸنبەي كەلەدٸ. سول سەبەپتەن دە سۋديالار وداعى مەن جوعارعى سوت وسى جاعدايدى ەسكەرٸپ, ارنايى توپ قۇرسا, ٶتە-مٶتە قۇپتارلىق ٸس بولار ەدٸ. مورالدىق زاڭدى قالاي جاساۋ كەرەك, مورال مەن زاڭدى قالاي سالىستىرۋ كەرەك, زاڭ مورالسىز بولا الا ما, بولسا, ول زاڭنان قانشا ٷلەس الۋ كەرەك? مٸنە, وسى ساۋالدار تٶڭٸرەگٸندە جٷيەلٸ زەرتتەۋ جٷرگٸزەتٸن ۋاقىت جەتتٸ. ەندەشە, الداعى سەزدە وسى مەسەلەلەر دە جان-جاقتى تالقىلانادى دەپ سەنەمٸن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
ەڭگٸمەلەسكەن
نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
.jpeg)