«Táýelsiz Qazaqstan» poiyzy Shyǵys óńirindegi saparyn Kýrchatov qalasynda túiindedi. Poiyzdy kópten kútken qala turǵyndary Degeleń stansasyna kelip toqtaǵan respýblikalyq aktsiiaǵa qatysýshylardy qoshemetpen qarsy aldy. Qala ákimi Nurbol Nurǵaliev áleýmettik poiyz jumysynyń nátijeli bolýyna tilektestigin bildirse, kýrchatovtyq aqsaqal Áskerbek Molbaev sapardyń sátti bolýyna arnap batasyn berdi. Al «Svitoch» ýkrain ortalyǵynyń tóraiymy Nina Dmitropavlenko qaladaǵy etnomádeni uiymdardyń atynan dám-tuz usyndy, - dep jazady "Egemen Qazaqstan gazetiniń tilshisi.
1947 jyly irgetasy qalanǵan qalanyń Keńes Odaǵy úshin strategiialyq mańyzy zor boldy. Óitkeni, Kýrchatov alǵashqy atom jáne KSRO termoiadrolyq bombasy synalǵan tájiribe alańynan nebári 45 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan bolatyn. Jan-jaǵy tormen qorshalǵan, kartada «Sońǵy aialdama» atalatyn temirjol stansasymen tuiyqtalatyn jabyq eldi-mekende 1990 jyldary 20 myńnan astam halyq turdy.
«Kýrchatov – táýelsizdik jyldary atomdy beibit maqsatta damytý ortalyǵyna ainaldy. Qalada atom energetikasy ǵylymynyń tanymal ókilderi eńbek etedi. Keńes Odaǵy qulaǵan kezde áskeri jabyq qalanyń eńsesi túsip, halqynyń basym bóligi jan-jaqqa qonys aýdaryp jatty. Sondai qiyn da jaýapty kezeńde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Semei iadrolyq poligonyn jabý týraly Jarlyǵy shyqty. Arada 8 ai ótkende, 1992 jyldyń 15 mamyrynda Prezident Jarlyǵymen burynǵy Semei poligony nysandarynyń bazasynda Ulttyq iadrolyq ortalyq quryldy. Mine, Memleket basshysynyń strategiialyq sheshiminiń arqasynda qala óziniń áleýetin saqtap qaldy jáne damýdyń jańa kezeńine qadam basty. Búginde Kýrchatovta 12 myńnan astam halyq turady», — deidi qala ákimi N.Nurǵaliev.
Aktsiiaǵa qatysýshylar Ulttyq iadrolyq ortalyq qyzmetimen tanysty. Onyń negizgi baǵyttary Qazaqstan aýmaǵyndaǵy iadrolyq qarý synaqtarynyń zardaptaryn joiýǵa, ǵylymi-tehnikalyq jáne tehnologiialyq baza qurýǵa baǵyttalǵan. Atalǵan ortalyqta júrgizilgen jumystar Eýropa elderi men AQSh, Japoniia, Úndistanda ornalasqan atom energetikasy, radioekologiia, iadrolyq jáne radiatsiialyq fizika, seismologiia syndy halyqaralyq ǵylymi ortalyqtardyń nazaryn aýdaryp otyr. Ortalyq quramyna atom energiiasy institýty, ekologiia jáne radiatsiialyq qaýipsizdik institýty, «Baikal» filialy kiredi. Qala jurtshylyǵynyń 20 paiyzy osy Ulttyq iadrolyq ortalyqta eńbek etetinin eskersek, respýblikalyq kásiporynnyń áleýetin baiqaýǵa bolady.
Qalada 1994 jyly «Geofizikalyq zertteýler institýty» RMK qurylǵan bolatyn. Instiýttyń negizgi qyzmeti geofizikalyq statsionarlyq stansalar jelisin damytýǵa jáne ruqsat etilmegen iadrolyq synaqtarǵa monitoring jasaýǵa, arnaiy seismikalyq aqparattardy jinaýǵa jáne óńdeýge, iadrolyq jarylystardyń geologiialyq ortaǵa áserin zertteýge baǵyttalǵan. Sondai-aq Elbasy Joldaýyn júzege asyrý maqsatynda 2005 jyly «Iadrolyq tehnologiialar parki» quryldy. Bul keshende birlesken kásiporyndarmen polietilen, temirjol kóligi quramynyń tejegish quraly, qubyrlardy shirýden saqtaityn qaptamalar syndy suranysqa ie óndiristik taýar túrleri shyǵarylady. Meimandar atalǵan nysandardyń jumysymen tanysyp, dóńgelek ústelge qatysty.
Ulttyq iadrolyq ortalyq direktorynyń orynbasary Sergei Berezinniń aitýynsha, búginde atom synaqtary kezinde radiatsiialyq qaldyqtarmen qatty lastanǵan aýmaqty zertteý jumystary keshendi túrde júrgizilip keledi. Ǵylymi-zertteý jumystary burynǵy poligon aýmaǵynyń 80 paiyzy aýyl sharýashylyǵyna paidalanýǵa jaramdy ekendigin kórsetip berdi. Radioaktivti lastanǵan aýmaqty ońaltý jáne ekonomikalyq ainalymǵa engizý baǵytynda jumystar áli jalǵasýda. Kýrchatov – shet eldik qonaqtar kóptep keletin qalalardyń biri. Olar shahar tarihymen tanysqannan keiin: «Mundai adamzatqa ortaq qaterli synaqtan ótken sizder erik-jigerlerińiz óte kúshti, rýhty halyq ekensizder dedi», — deidi qalalyq ishki saiasat bóliminiń jetekshisi Natalia Kotova.
Parlament Májlisiniń depýtaty Elena Tarasenko kýrchatovtyqtardyń úlken erlik jolynan ótkenin atap ótti. «Bul – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kúsh-jigeri men qazaqstandyqtardyń bekem birliginiń jemisi», — dedi Elena Ivanovna. Al Memleket tarihy institýty direktorynyń orynbasary Amangeldi Qashqymbaev Qazaqstannyń iadrolyq qarýsyzdaný jónindegi bastamalarynyń negizgi qainar kózi bolǵan qalanyń tarihy men búgingi jetistikteri baspaǵa ázirlenip jatqan jańa jinaqqa engiziletinin atap ótti.
Poiyz shtabynyń músheleri budan keiin Dostyq úiinde qonaqta boldy. Dostyq úiiniń jetekshisi Shahmurat Tóleýtaevtyń aitýynsha, Kýrchatov qalasynda 12 ulystyń ókilderi turady, «Atamura» qazaq mádeni ortalyǵy, «Rýsana» orys jáne «Svitoch» ýkrain etnomádeni birlestikteri jumys isteidi. Qonaqtar etnouiymdardyń dastarhanynan dám tatyp, shyǵarmashylyq ujymdar ázirlegen shaǵyn kontsertti tamashalady. Sodan soń Semei synaq poligony mýzeiin aralap kórdi. Qalalyq mádeniet úiinde ótken kýrchatovtyq ónerpazdardyń kontserttik baǵdarlamasy atom qasiretinen bastap búgingi beibit ómirge deiingi kezeńdi beineleýimen kóńilden berik oryn aldy. Shyndyǵynda, Táýelsizdiktiń tól jemisi – beibitshilik. Muny iadrolyq joiqyn qarý synaǵyn kózimen kórgen kýrchatovtyqtar jete túsinedi. Búginde qalada 10 bilim berý mekemesi, jasósipirimderdiń sport mektebi men klýbtary jumys isteidi. «Nurly Jol» baǵdarlamasy sheńberinde memlekettik tilde oqytýǵa arnalǵan 600 oryndyq mektep qurylysy aiaqtalýǵa jaqyn. Kóptegen nysandar qaita jóndeýden ótti. Sonyń ishinde kóppáterli 10 úi qalpyna keltirildi. Halyq sany birtindep ósip keledi.
Bul kúni ádettegidei poiyz quramyndaǵy shtab músheleri qoǵamdyq qabyldaý, ministrlikter men ulttyq kompaniialar ókilderi konsýltatsiia ótkizse, joǵary mamandandyrylǵan 25 dáriger Kýrchatov qalalyq aýrýhanasynda turǵyndardy qabyldady. Máselen, 63 jastaǵy zeinetker Kamil Tinatiev 15 jyldan beri júrek aýrýy mazalaitynyn, osy oraida Astanadaǵy Ulttyq kardiologiia ortalyǵynyń kardiolog-dárigeri Sarken Jeksenbaevadan júrek kútimine bailanysty mol maǵlumat alǵanyn aitty. Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý ministrliginiń basqarma basshysy Nurlan Kidirbaevtyń aitýynsha, Shyǵys óńiri boiynsha dárigerler qabyldaýynda 1593 adam qaralsa, olardyń basym bóligin júrek-qan tamyrlary, júike júiesi jáne balalardyń júike aýrýlary, sondai-aq qaterli isik jii mazalaityny belgili boldy. Bul rette respýblikalyq meditsinalyq ortalyqtarǵa 80-nen astam joldama berilgenin atap ótken lázim.
Dýman ANASh
.jpeg)