"تەۋەلسٸز قازاقستان" پويىزى شىعىستا جٷر

«تەۋەلسٸز قازاقستان» پويىزى شىعىس ٶڭٸرٸندەگٸ ساپارىن كۋرچاتوۆ قالاسىندا تٷيٸندەدٸ. پويىزدى كٶپتەن كٷتكەن قالا تۇرعىندارى دەگەلەڭ ستانساسىنا كەلٸپ توقتاعان رەسپۋبليكالىق اكتسيياعا قاتىسۋشىلاردى قوشەمەتپەن قارسى الدى. قالا ەكٸمٸ نۇربول نۇرعاليەۆ ەلەۋمەتتٸك پويىز جۇمىسىنىڭ نەتيجەلٸ بولۋىنا تٸلەكتەستٸگٸن بٸلدٸرسە, كۋرچاتوۆتىق اقساقال ەسكەربەك مولباەۆ ساپاردىڭ سەتتٸ بولۋىنا ارناپ باتاسىن بەردٸ. ال «سۆٸتوچ» ۋكراين ورتالىعىنىڭ تٶرايىمى نينا دميتروپاۆلەنكو قالاداعى ەتنومەدەني ۇيىمداردىڭ اتىنان دەم-تۇز ۇسىندى, - دەپ جازادى "ەگەمەن قازاقستان گازەتٸنٸڭ تٸلشٸسٸ.

1947 جىلى ٸرگەتاسى قالانعان قالانىڭ كەڭەس وداعى ٷشٸن ستراتەگييالىق ماڭىزى زور بولدى. ٶيتكەنٸ, كۋرچاتوۆ العاشقى اتوم جەنە كسرو تەرمويادرولىق بومباسى سىنالعان تەجٸريبە الاڭىنان نەبەرٸ 45 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان بولاتىن. جان-جاعى تورمەن قورشالعان, كارتادا «سوڭعى ايالداما» اتالاتىن تەمٸرجول ستانساسىمەن تۇيىقتالاتىن جابىق ەلدٸ-مەكەندە 1990 جىلدارى 20 مىڭنان استام حالىق تۇردى.

«كۋرچاتوۆ – تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى اتومدى بەيبٸت ماقساتتا دامىتۋ ورتالىعىنا اينالدى. قالادا اتوم ەنەرگەتيكاسى عىلىمىنىڭ تانىمال ٶكٸلدەرٸ ەڭبەك ەتەدٸ. كەڭەس وداعى قۇلاعان كەزدە ەسكەري جابىق قالانىڭ ەڭسەسٸ تٷسٸپ, حالقىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ جان-جاققا قونىس اۋدارىپ جاتتى. سونداي قيىن دا جاۋاپتى كەزەڭدە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىعى شىقتى. ارادا 8 اي ٶتكەندە, 1992 جىلدىڭ 15 مامىرىندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن بۇرىنعى سەمەي پوليگونى نىساندارىنىڭ بازاسىندا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قۇرىلدى. مٸنە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ستراتەگييالىق شەشٸمٸنٸڭ ارقاسىندا قالا ٶزٸنٸڭ ەلەۋەتٸن ساقتاپ قالدى جەنە دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭٸنە قادام باستى. بٷگٸندە كۋرچاتوۆتا 12 مىڭنان استام حالىق تۇرادى», — دەيدٸ قالا ەكٸمٸ ن.نۇرعاليەۆ.

اكتسيياعا قاتىسۋشىلار ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قىزمەتٸمەن تانىستى. ونىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارى قازاقستان اۋماعىنداعى يادرولىق قارۋ سىناقتارىنىڭ زارداپتارىن جويۋعا, عىلىمي-تەحنيكالىق جەنە تەحنولوگييالىق بازا قۇرۋعا باعىتتالعان. اتالعان ورتالىقتا جٷرگٸزٸلگەن جۇمىستار ەۋروپا ەلدەرٸ مەن اقش, جاپونييا, ٷندٸستاندا ورنالاسقان اتوم ەنەرگەتيكاسى, راديوەكولوگييا, يادرولىق جەنە رادياتسييالىق فيزيكا, سەيسمولوگييا سىندى حالىقارالىق عىلىمي ورتالىقتاردىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىر. ورتالىق قۇرامىنا اتوم ەنەرگيياسى ينستيتۋتى, ەكولوگييا جەنە رادياتسييالىق قاۋٸپسٸزدٸك ينستيتۋتى, «بايكال» فيليالى كٸرەدٸ. قالا جۇرتشىلىعىنىڭ 20 پايىزى وسى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتا ەڭبەك ەتەتٸنٸن ەسكەرسەك, رەسپۋبليكالىق كەسٸپورىننىڭ ەلەۋەتٸن بايقاۋعا بولادى.

قالادا 1994 جىلى «گەوفيزيكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» رمك قۇرىلعان بولاتىن. ينستيۋتتىڭ نەگٸزگٸ قىزمەتٸ گەوفيزيكالىق ستاتسيونارلىق ستانسالار جەلٸسٸن دامىتۋعا جەنە رۇقسات ەتٸلمەگەن يادرولىق سىناقتارعا مونيتورينگ جاساۋعا, ارنايى سەيسميكالىق اقپاراتتاردى جيناۋعا جەنە ٶڭدەۋگە, يادرولىق جارىلىستاردىڭ گەولوگييالىق ورتاعا ەسەرٸن زەرتتەۋگە باعىتتالعان. سونداي-اق ەلباسى جولداۋىن جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا 2005 جىلى «يادرولىق تەحنولوگييالار پاركٸ» قۇرىلدى. بۇل كەشەندە بٸرلەسكەن كەسٸپورىندارمەن پوليەتيلەن, تەمٸرجول كٶلٸگٸ قۇرامىنىڭ تەجەگٸش قۇرالى, قۇبىرلاردى شٸرۋدەن ساقتايتىن قاپتامالار سىندى سۇرانىسقا يە ٶندٸرٸستٸك تاۋار تٷرلەرٸ شىعارىلادى. مەيماندار اتالعان نىسانداردىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, دٶڭگەلەك ٷستەلگە قاتىستى.

ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي بەرەزيننٸڭ ايتۋىنشا, بٷگٸندە اتوم سىناقتارى كەزٸندە رادياتسييالىق قالدىقتارمەن قاتتى لاستانعان اۋماقتى زەرتتەۋ جۇمىستارى كەشەندٸ تٷردە جٷرگٸزٸلٸپ كەلەدٸ. عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى بۇرىنعى پوليگون اۋماعىنىڭ 80 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالانۋعا جارامدى ەكەندٸگٸن كٶرسەتٸپ بەردٸ. راديواكتيۆتٸ لاستانعان اۋماقتى وڭالتۋ جەنە ەكونوميكالىق اينالىمعا ەنگٸزۋ باعىتىندا جۇمىستار ەلٸ جالعاسۋدا. كۋرچاتوۆ – شەت ەلدٸك قوناقتار كٶپتەپ كەلەتٸن قالالاردىڭ بٸرٸ. ولار شاھار تاريحىمەن تانىسقاننان كەيٸن: «مۇنداي ادامزاتقا ورتاق قاتەرلٸ سىناقتان ٶتكەن سٸزدەر ەرٸك-جٸگەرلەرٸڭٸز ٶتە كٷشتٸ, رۋحتى حالىق ەكەنسٸزدەر دەدٸ», — دەيدٸ قالالىق ٸشكٸ ساياسات بٶلٸمٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ ناتاليا كوتوۆا.

پارلامەنت مەجلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتى ەلەنا تاراسەنكو كۋرچاتوۆتىقتاردىڭ ٷلكەن ەرلٸك جولىنان ٶتكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. «بۇل – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كٷش-جٸگەرٸ مەن قازاقستاندىقتاردىڭ بەكەم بٸرلٸگٸنٸڭ جەمٸسٸ», — دەدٸ ەلەنا يۆانوۆنا. ال مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى امانگەلدٸ قاشقىمباەۆ قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ جٶنٸندەگٸ باستامالارىنىڭ نەگٸزگٸ قاينار كٶزٸ بولعان قالانىڭ تاريحى مەن بٷگٸنگٸ جەتٸستٸكتەرٸ باسپاعا ەزٸرلەنٸپ جاتقان جاڭا جيناققا ەنگٸزٸلەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ.

پويىز شتابىنىڭ مٷشەلەرٸ بۇدان كەيٸن دوستىق ٷيٸندە قوناقتا بولدى. دوستىق ٷيٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ شاحمۇرات تٶلەۋتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, كۋرچاتوۆ قالاسىندا 12 ۇلىستىڭ ٶكٸلدەرٸ تۇرادى, «اتامۇرا» قازاق مەدەني ورتالىعى, «رۋسانا» ورىس جەنە «سۆٸتوچ» ۋكراين ەتنومەدەني بٸرلەستٸكتەرٸ جۇمىس ٸستەيدٸ. قوناقتار ەتنوۇيىمداردىڭ داستارحانىنان دەم تاتىپ, شىعارماشىلىق ۇجىمدار ەزٸرلەگەن شاعىن كونتسەرتتٸ تاماشالادى. سودان سوڭ سەمەي سىناق پوليگونى مۋزەيٸن ارالاپ كٶردٸ. قالالىق مەدەنيەت ٷيٸندە ٶتكەن كۋرچاتوۆتىق ٶنەرپازداردىڭ كونتسەرتتٸك باعدارلاماسى اتوم قاسٸرەتٸنەن باستاپ بٷگٸنگٸ بەيبٸت ٶمٸرگە دەيٸنگٸ كەزەڭدٸ بەينەلەۋٸمەن كٶڭٸلدەن بەرٸك ورىن الدى. شىندىعىندا, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تٶل جەمٸسٸ – بەيبٸتشٸلٸك. مۇنى يادرولىق جويقىن قارۋ سىناعىن كٶزٸمەن كٶرگەن كۋرچاتوۆتىقتار جەتە تٷسٸنەدٸ. بٷگٸندە قالادا 10 بٸلٸم بەرۋ مەكەمەسٸ, جاسٶسٸپٸرٸمدەردٸڭ سپورت مەكتەبٸ مەن كلۋبتارى جۇمىس ٸستەيدٸ. «نۇرلى جول» باعدارلاماسى شەڭبەرٸندە مەملەكەتتٸك تٸلدە وقىتۋعا ارنالعان 600 ورىندىق مەكتەپ قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن. كٶپتەگەن نىساندار قايتا جٶندەۋدەن ٶتتٸ. سونىڭ ٸشٸندە كٶپپەتەرلٸ 10 ٷي قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ. حالىق سانى بٸرتٸندەپ ٶسٸپ كەلەدٸ.

بۇل كٷنٸ ەدەتتەگٸدەي پويىز قۇرامىنداعى شتاب مٷشەلەرٸ قوعامدىق قابىلداۋ, مينيسترلٸكتەر مەن ۇلتتىق كومپانييالار ٶكٸلدەرٸ كونسۋلتاتسييا ٶتكٸزسە, جوعارى مامانداندىرىلعان 25 دەرٸگەر كۋرچاتوۆ قالالىق اۋرۋحاناسىندا تۇرعىنداردى قابىلدادى. مەسەلەن, 63 جاستاعى زەينەتكەر كاميل تيناتيەۆ 15 جىلدان بەرٸ جٷرەك اۋرۋى مازالايتىنىن, وسى ورايدا استاناداعى ۇلتتىق كارديولوگييا ورتالىعىنىڭ كارديولوگ-دەرٸگەرٸ ساركەن جەكسەنباەۆادان جٷرەك كٷتٸمٸنە بايلانىستى مول ماعلۇمات العانىن ايتتى. دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ باسقارما باسشىسى نۇرلان كيديرباەۆتىڭ ايتۋىنشا, شىعىس ٶڭٸرٸ بويىنشا دەرٸگەرلەر قابىلداۋىندا 1593 ادام قارالسا, ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸن جٷرەك-قان تامىرلارى, جٷيكە جٷيەسٸ جەنە بالالاردىڭ جٷيكە اۋرۋلارى, سونداي-اق قاتەرلٸ ٸسٸك جيٸ مازالايتىنى بەلگٸلٸ بولدى. بۇل رەتتە رەسپۋبليكالىق مەديتسينالىق ورتالىقتارعا 80-نەن استام جولداما بەرٸلگەنٸن اتاپ ٶتكەن لەزٸم.

دۋمان اناش