Allaǵa shúkir, táýelsizdigimizdi aldyq, etek-jeńimizdi jinadyq, el boldyq. Osy qazaqtyń basynan nebir dáýren ótti, surapyl soǵys ketti, tarihtyń zyndanyna shyqpastai tústi. Tarihtyń ashy aýylyna at basyn bursam, qairan tulpar júrek osqyrynyp, typyrshyp áleksiń-aý. Kimniń bolmasyn qusadan qan qusqan el tarihyn oqyǵanda jan túrshigerliktei kúide, beibaq hálde qalary haq. Qazaqiianyń túndigi ashylǵaly nebir sumdyq soǵys pen qandy shaiqastan kóz ashpady-aý. Osynaý ulan baitaq jerge qyzyǵyp, kóz alaitqannyń kózin oiyp, qul etkisi kelgenniń qalpaǵyn qaiqaitqan edi. Alaida, bertin kele óz ishindegi alaýyzdyqtan irip, quldyq qamytyn kigen kúide turalap qaldy. Qazaqtyń basyna úiirilgen osynaý qara bulttyń seiilýi qiyndaý edi. Bashqurttyń basynýyn, Shúrshittiń qutyrýyn tiyp, Oirattyń oiqastaýyn toqtatamyn dep júrip, orystyń otaryna qalai kirgenimizdi sezbeide qaldyq. Osylaisha eldiktende qur qaldyq, qul boldyq. Qansha ǵasyr ótti, talai jyl ketti, qansha ózen týlai aqty, qanshasy sarqyldy? Ol allaǵa ǵana aian. Sóitip Aqpan, Qazan tóńkerilisteri oryn alyp, tap tartysy bastaldy. Aq patsha qulaǵannan keiin de tolqýly dúmpý basyla qoimady. "Teńdik" degen urandar estilip el ishinen maza ketti. Azan-qazan, ý da-shý! Qazaq ziialylary da bas kóterdi. Jiyldy. Jumyldy.
Osy bir máselege keńinen toqtalsaq:
«1917jyly 5-jeltoqsanda Qazaq ziialylary Orynbordaǵy jalpy qazaqtyń II sezdine jinaldy. Orynbor qalasyndaǵy eń mártebeli ǵimaratta Torǵai oblystyq komissary Á.Bókeihanovqa kóshken, burynǵy general gýbernatorynyń keńsesinde bir apta boiy qazaqtyń taǵdyry talqylandy. Semeiden Abaidyń uly Týraǵyl, Kenesarynyń nemeresi Ázimhan, qazaqtyń rýhani kósemi Ahmet, ultynyń uiaty bolǵan Álihan, Qylyshtai ótkir Jahansha, Alty alashtyń ardaǵy Maǵjan, Hálel, Mustafa, Muhamedjan, Mirjaqyp, Júsipbek jiyny 82, uzyn sany 300-ge tarta adam jinaldy. Olardyń barlyǵy bolystyń, ýezdik sezderden iriktelip shyqqan legitimdi delegettar bolatyn. Sol tusta Hálel Ǵabbasov sezd qaýlysyn jariialaidy:
«Bókei eli, Oral, Torǵai, Aqmola, Semei, Jetisý, Syrdariia oblystary, Ferǵana, Samarqant oblystaryndaǵy, hám Ámýdariia óńirindegi qazaq ýezderi, Zakaspii oblysyndaǵy, Altai gýberniiasyndaǵy irgeles oblystardyń jeri birińǵai, irgeli halqy – qazaq, qany, turmysy, tili bir bolǵandyqtan óz aldyna ulttyq territoriialy avtonomiia qurady. Qazaq avtonomiiasy – Alash dep atalsyn! Ult keńesi qurylsyn, onyń aty Alash orda bolsyn, Alash ordanyń turatyn orny – Semei qalasy»
Alash ordanyń tóraǵalyǵyna Baqtykerei Qulmanov, Aidarhan Turlybaev, Álihan Bókeihanov sailaýǵa túsedi. Sailaýda 40 adam daýys berip Bókeihanov Alash orda ókimetiniń tóraǵasy bolady. Bul qazaq halqynyń Respýblikalyq negizdegi demokratiia printsipterine sai júrgizilgen tuńǵysh sailaýy edi.
«Dekabrdiń 12-kúni tús aýa, saǵat 3-te «Alash» avtonomiiasy kelip, azan shaqyrylyp at qoiyldy. Alty alashtyń balasynyń basyna aq orda tigilip, Alash týy kóterildi. Avtonomiia bizge ómirlik maqsut edi. Jasasyn Alash avtonomiia!» - dep Álimhan Ermekov 22qańtar 1918 jyly «Saryarqa» gazetine jariialady. Osylaisha sezde jobasy jasalǵan Alash avtonomiiasyn qazaqtyń birinshi Respýblikasy deýge tolyq negiz bar. Alaida, dáýiri uzaqqa barmady. Qylyshynan qan tamǵan Keńes ókimetiniń qandy quryǵyna ilinbegen jan qalmady. Iaǵni, halyq jaýy degen jalany moinyna ilip qoisha qyryp saldy.
Olar biz úshin kúrespep pe edi?! Alashym dep oqqa ushqan Álihan, Hálel, Júsipbek syndy Alash arystary, Qazaqtyń saýatyn ashyp, túnnen tań atqyzamyn dep kúresken Ahmet, Maǵjan, Mirjaqyp syndy qazaq ziialylary qalamdy qarý etip júrip, qýǵyn súrginge ushyrap atylyp kete bardy. Ýa, aǵaiyn! Ailanaiyn, Alash balasy! Mine, aldymyzda kele jatqan jyl, iaǵni 2017 jyl Alash Ordanyń 100jyldyǵy. Biz osy Alash ziialylaryn tolyq zerttep, olarǵa laiyqty taǵzym etip júrmiz be?! Biz osy asyl babalarymyzdy baǵalai alyp júrmiz be?! Ókinishke orai, shaǵyn jiyn jasap merekelik kontsert retinde ǵana atap ótip shektelip qalǵan jaiymyz bar.
Aspannan túsken jasyndy,
Jasynǵa tiktim basymdy.
Teńizden marjan súzgendei,
Tańdap bir aldy-aý asyldy.
Údire kóshken qaýymnyń,
Qorymy qaldy-aý, Ýa, jalǵan!
Ardaǵy ketip aýyldyń,
Tobyry qaldy-aý, Ýa, jalǵan! – degenindei, ardaqtylarymyzdan airylyp túnek túbine súńgi berdik. Osy el úshin qan jaldap týyp, qanǵa bógip tunshyǵyp ólgen asyl babalarymyzdy tereńnen tolǵasyq qana sher-shemen aqtarylar edi. Osy Semei shahary Alashtyń astanasy bolǵandyqtan, qart ertistiń mańynda bas qosyp, tabany topyraǵyna tigen qazaq ziialylarynyń esimin nege barlyq mektepterge bermeske?! Nómirmen atalatyndai esim beretin alyptardyń joqtyǵynan ba?!
«Tilge jeńil», «Jattaýǵa ońai» deidi báz bireýler. Masqara! Al eger, osy arystardyń esimi berilse árbir mektep oqýshylary tarihyn tereń tanyp biler edi. Ár mektep árbir arysyna jeke synyp ashyp, zertteýler júrgizse. Konferentsiialar ótkizip, «Alash oqýlaryn» uiymdastyrsa qandai ǵanibet?! Birinshiden: tarih aldyndaǵy, babalarymyzdyń aldyndaǵy basty boryshymyzdy óter edik.
Ekinshiden: «Jershildik» «Rýshyldyq» degen indettiń de aldyn alýǵa sebep bolar edi. Ár oblys, ár qala óz jerinen shyqqan ziialy qaýymdaryn ǵana dáriptep maqtaýda. Nege, óitkeni ultshyldyqtyń sezimniń bolmaýynan. Olar búkil qazaqtyń baǵyna týǵan jandar emes pe edi?! Biz, keýdemizde ulshyldyqtyń joqtyǵynan bólinip ezimiz ketip júr. Ultshyldyq aiyp emes. «Ultshyldyq – ultyn súiý» - degen Ahmet.
Úshinshiden: Keiingi urpaqqa úlgi bolar edi. Osy ýaqytqa deiin jasyryn boldy, olardy aqtai almadyq, olar týarly aita almadyq – dep qanshama jyl zar qaqtyq. Osyny el aǵalary bolyp qolǵa alsaq bári de oryndalmaq. Biz qazir ekonomikalyq daǵdarys dep shyr-pyr bolamyz. Qudai ońdap onyń bárinen de ótermiz. Eń bastysy, eń áýeli qazir bizdiń basymyzdaǵy daǵdarys, rýhani daǵdarys. Odan súrinsek qaita bas kóterip turýymyz eki talai. Onsyzda rýhsyz jastar qaýlap kele jatyr. Bolashaqty oilaiyq.
Alashym! Ainalaiyn qazaǵym rýhyń qartaimasa, osy bir dat pen usynysqa kóz juma qaramassyzdar dep senemin. Bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarsaq qana isimiz órge baspaq. Qazaq aitýshy edi «jumyla kótergen júk jeńil» - dep. Oianyńdar Maǵjannyń sengen jastary! OIaN QAZAQ!!!
«Arystandai aibatty,
Jolbarystai qairatty,
Qyrandai kúshti qanatty,
Men jastarǵa senemin!...»
Maqsutbek Abylai Jomartuly,
Semei pedagogikalyq kolledjiniń IV kýrs stýdenti
Ult portaly
