اللاعا شٷكٸر, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ الدىق, ەتەك-جەڭٸمٸزدٸ جينادىق, ەل بولدىق. وسى قازاقتىڭ باسىنان نەبٸر دەۋرەن ٶتتٸ, سۇراپىل سوعىس كەتتٸ, تاريحتىڭ زىندانىنا شىقپاستاي تٷستٸ. تاريحتىڭ اششى اۋىلىنا ات باسىن بۇرسام, قايران تۇلپار جٷرەك وسقىرىنىپ, تىپىرشىپ ەلەكسٸڭ-اۋ. كٸمنٸڭ بولماسىن قۇسادان قان قۇسقان ەل تاريحىن وقىعاندا جان تٷرشٸگەرلٸكتەي كٷيدە, بەيباق حەلدە قالارى حاق. قازاقييانىڭ تٷندٸگٸ اشىلعالى نەبٸر سۇمدىق سوعىس پەن قاندى شايقاستان كٶز اشپادى-اۋ. وسىناۋ ۇلان بايتاق جەرگە قىزىعىپ, كٶز الايتقاننىڭ كٶزٸن ويىپ, قۇل ەتكٸسٸ كەلگەننٸڭ قالپاعىن قايقايتقان ەدٸ. الايدا, بەرتٸن كەلە ٶز ٸشٸندەگٸ الاۋىزدىقتان ٸرٸپ, قۇلدىق قامىتىن كيگەن كٷيدە تۇرالاپ قالدى. قازاقتىڭ باسىنا ٷيٸرٸلگەن وسىناۋ قارا بۇلتتىڭ سەيٸلۋٸ قيىنداۋ ەدٸ. باشقۇرتتىڭ باسىنۋىن, شٷرشٸتتٸڭ قۇتىرۋىن تيىپ, ويراتتىڭ ويقاستاۋىن توقتاتامىن دەپ جٷرٸپ, ورىستىڭ وتارىنا قالاي كٸرگەنٸمٸزدٸ سەزبەيدە قالدىق. وسىلايشا ەلدٸكتەندە قۇر قالدىق, قۇل بولدىق. قانشا عاسىر ٶتتٸ, تالاي جىل كەتتٸ, قانشا ٶزەن تۋلاي اقتى, قانشاسى سارقىلدى? ول اللاعا عانا ايان. سٶيتٸپ اقپان, قازان تٶڭكەرٸلٸستەرٸ ورىن الىپ, تاپ تارتىسى باستالدى. اق پاتشا قۇلاعاننان كەيٸن دە تولقۋلى دٷمپۋ باسىلا قويمادى. "تەڭدٸك" دەگەن ۇراندار ەستٸلٸپ ەل ٸشٸنەن مازا كەتتٸ. ازان-قازان, ۋ دا-شۋ! قازاق زييالىلارى دا باس كٶتەردٸ. جيىلدى. جۇمىلدى.
وسى بٸر مەسەلەگە كەڭٸنەن توقتالساق:
«1917جىلى 5-جەلتوقساندا قازاق زييالىلارى ورىنبورداعى جالپى قازاقتىڭ ٸٸ سەزدٸنە جينالدى. ورىنبور قالاسىنداعى ەڭ مەرتەبەلٸ عيماراتتا تورعاي وبلىستىق كوميسسارى ە.بٶكەيحانوۆقا كٶشكەن, بۇرىنعى گەنەرال گۋبەرناتورىنىڭ كەڭسەسٸندە بٸر اپتا بويى قازاقتىڭ تاعدىرى تالقىلاندى. سەمەيدەن ابايدىڭ ۇلى تۋراعىل, كەنەسارىنىڭ نەمەرەسٸ ەزٸمحان, قازاقتىڭ رۋحاني كٶسەمٸ احمەت, ۇلتىنىڭ ۇياتى بولعان ەليحان, قىلىشتاي ٶتكٸر جاھانشا, التى الاشتىڭ ارداعى ماعجان, حەلەل, مۇستافا, مۇحامەدجان, مٸرجاقىپ, جٷسٸپبەك جيىنى 82, ۇزىن سانى 300-گە تارتا ادام جينالدى. ولاردىڭ بارلىعى بولىستىڭ, ۋەزدٸك سەزدەردەن ٸرٸكتەلٸپ شىققان لەگيتٸمدٸ دەلەگەتتار بولاتىن. سول تۇستا حەلەل عابباسوۆ سەزد قاۋلىسىن جارييالايدى:
«بٶكەي ەلٸ, ورال, تورعاي, اقمولا, سەمەي, جەتٸسۋ, سىردارييا وبلىستارى, فەرعانا, سامارقانت وبلىستارىنداعى, ھەم ەمۋدارييا ٶڭٸرٸندەگٸ قازاق ۋەزدەرٸ, زاكاسپيي وبلىسىنداعى, التاي گۋبەرنيياسىنداعى ٸرگەلەس وبلىستاردىڭ جەرٸ بٸرٸڭعاي, ٸرگەلٸ حالقى – قازاق, قانى, تۇرمىسى, تٸلٸ بٸر بولعاندىقتان ٶز الدىنا ۇلتتىق تەرريتورييالى اۆتونومييا قۇرادى. قازاق اۆتونوميياسى – الاش دەپ اتالسىن! ۇلت كەڭەسٸ قۇرىلسىن, ونىڭ اتى الاش وردا بولسىن, الاش وردانىڭ تۇراتىن ورنى – سەمەي قالاسى»
الاش وردانىڭ تٶراعالىعىنا باقتىكەرەي قۇلمانوۆ, ايدارحان تۇرلىباەۆ, ەليحان بٶكەيحانوۆ سايلاۋعا تٷسەدٸ. سايلاۋدا 40 ادام داۋىس بەرٸپ بٶكەيحانوۆ الاش وردا ٶكٸمەتٸنٸڭ تٶراعاسى بولادى. بۇل قازاق حالقىنىڭ رەسپۋبليكالىق نەگٸزدەگٸ دەموكراتييا پرينتسيپتەرٸنە ساي جٷرگٸزٸلگەن تۇڭعىش سايلاۋى ەدٸ.
«دەكابردٸڭ 12-كٷنٸ تٷس اۋا, ساعات 3-تە «الاش» اۆتونوميياسى كەلٸپ, ازان شاقىرىلىپ ات قويىلدى. التى الاشتىڭ بالاسىنىڭ باسىنا اق وردا تٸگٸلٸپ, الاش تۋى كٶتەرٸلدٸ. اۆتونومييا بٸزگە ٶمٸرلٸك ماقسۇت ەدٸ. جاساسىن الاش اۆتونومييا!» - دەپ ەلٸمحان ەرمەكوۆ 22قاڭتار 1918 جىلى «سارىارقا» گازەتٸنە جارييالادى. وسىلايشا سەزدە جوباسى جاسالعان الاش اۆتونوميياسىن قازاقتىڭ بٸرٸنشٸ رەسپۋبليكاسى دەۋگە تولىق نەگٸز بار. الايدا, دەۋٸرٸ ۇزاققا بارمادى. قىلىشىنان قان تامعان كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ قاندى قۇرىعىنا ٸلٸنبەگەن جان قالمادى. ياعني, حالىق جاۋى دەگەن جالانى موينىنا ٸلٸپ قويشا قىرىپ سالدى.
ولار بٸز ٷشٸن كٷرەسپەپ پە ەدٸ?! الاشىم دەپ وققا ۇشقان ەليحان, حەلەل, جٷسٸپبەك سىندى الاش ارىستارى, قازاقتىڭ ساۋاتىن اشىپ, تٷننەن تاڭ اتقىزامىن دەپ كٷرەسكەن احمەت, ماعجان, مٸرجاقىپ سىندى قازاق زييالىلارى قالامدى قارۋ ەتٸپ جٷرٸپ, قۋعىن سٷرگٸنگە ۇشىراپ اتىلىپ كەتە باردى. ۋا, اعايىن! ايلانايىن, الاش بالاسى! مٸنە, الدىمىزدا كەلە جاتقان جىل, ياعني 2017 جىل الاش وردانىڭ 100جىلدىعى. بٸز وسى الاش زييالىلارىن تولىق زەرتتەپ, ولارعا لايىقتى تاعزىم ەتٸپ جٷرمٸز بە?! بٸز وسى اسىل بابالارىمىزدى باعالاي الىپ جٷرمٸز بە?! ٶكٸنٸشكە وراي, شاعىن جيىن جاساپ مەرەكەلٸك كونتسەرت رەتٸندە عانا اتاپ ٶتٸپ شەكتەلٸپ قالعان جايىمىز بار.
اسپاننان تٷسكەن جاسىندى,
جاسىنعا تٸكتٸم باسىمدى.
تەڭٸزدەن مارجان سٷزگەندەي,
تاڭداپ بٸر الدى-اۋ اسىلدى.
ٷدٸرە كٶشكەن قاۋىمنىڭ,
قورىمى قالدى-اۋ, ۋا, جالعان!
ارداعى كەتٸپ اۋىلدىڭ,
توبىرى قالدى-اۋ, ۋا, جالعان! – دەگەنٸندەي, ارداقتىلارىمىزدان ايرىلىپ تٷنەك تٷبٸنە سٷڭگي بەردٸك. وسى ەل ٷشٸن قان جالداپ تۋىپ, قانعا بٶگٸپ تۇنشىعىپ ٶلگەن اسىل بابالارىمىزدى تەرەڭنەن تولعاسىق قانا شەر-شەمەن اقتارىلار ەدٸ. وسى سەمەي شاھارى الاشتىڭ استاناسى بولعاندىقتان, قارت ەرتٸستٸڭ ماڭىندا باس قوسىپ, تابانى توپىراعىنا تيگەن قازاق زييالىلارىنىڭ ەسٸمٸن نەگە بارلىق مەكتەپتەرگە بەرمەسكە?! نٶمٸرمەن اتالاتىنداي ەسٸم بەرەتٸن الىپتاردىڭ جوقتىعىنان با?!
«تٸلگە جەڭٸل», «جاتتاۋعا وڭاي» دەيدٸ بەز بٸرەۋلەر. ماسقارا! ال ەگەر, وسى ارىستاردىڭ ەسٸمٸ بەرٸلسە ەربٸر مەكتەپ وقۋشىلارى تاريحىن تەرەڭ تانىپ بٸلەر ەدٸ. ەر مەكتەپ ەربٸر ارىسىنا جەكە سىنىپ اشىپ, زەرتتەۋلەر جٷرگٸزسە. كونفەرەنتسييالار ٶتكٸزٸپ, «الاش وقۋلارىن» ۇيىمداستىرسا قانداي عانيبەت?! بٸرٸنشٸدەن: تاريح الدىنداعى, بابالارىمىزدىڭ الدىنداعى باستى بورىشىمىزدى ٶتەر ەدٸك.
ەكٸنشٸدەن: «جەرشٸلدٸك» «رۋشىلدىق» دەگەن ٸندەتتٸڭ دە الدىن الۋعا سەبەپ بولار ەدٸ. ەر وبلىس, ەر قالا ٶز جەرٸنەن شىققان زييالى قاۋىمدارىن عانا دەرٸپتەپ ماقتاۋدا. نەگە, ٶيتكەنٸ ۇلتشىلدىقتىڭ سەزٸمنٸڭ بولماۋىنان. ولار بٷكٸل قازاقتىڭ باعىنا تۋعان جاندار ەمەس پە ەدٸ?! بٸز, كەۋدەمٸزدە ۇلشىلدىقتىڭ جوقتىعىنان بٶلٸنٸپ ەزٸمٸز كەتٸپ جٷر. ۇلتشىلدىق ايىپ ەمەس. «ۇلتشىلدىق – ۇلتىن سٷيۋ» - دەگەن احمەت.
ٷشٸنشٸدەن: كەيٸنگٸ ۇرپاققا ٷلگٸ بولار ەدٸ. وسى ۋاقىتقا دەيٸن جاسىرىن بولدى, ولاردى اقتاي المادىق, ولار تۋارلى ايتا المادىق – دەپ قانشاما جىل زار قاقتىق. وسىنى ەل اعالارى بولىپ قولعا الساق بەرٸ دە ورىندالماق. بٸز قازٸر ەكونوميكالىق داعدارىس دەپ شىر-پىر بولامىز. قۇداي وڭداپ ونىڭ بەرٸنەن دە ٶتەرمٸز. ەڭ باستىسى, ەڭ ەۋەلٸ قازٸر بٸزدٸڭ باسىمىزداعى داعدارىس, رۋحاني داعدارىس. ودان سٷرٸنسەك قايتا باس كٶتەرٸپ تۇرۋىمىز ەكٸ تالاي. ونسىزدا رۋحسىز جاستار قاۋلاپ كەلە جاتىر. بولاشاقتى ويلايىق.
الاشىم! اينالايىن قازاعىم رۋحىڭ قارتايماسا, وسى بٸر دات پەن ۇسىنىسقا كٶز جۇما قاراماسسىزدار دەپ سەنەمٸن. بٸر جاعادان باس, بٸر جەڭنەن قول شىعارساق قانا ٸسٸمٸز ٶرگە باسپاق. قازاق ايتۋشى ەدٸ «جۇمىلا كٶتەرگەن جٷك جەڭٸل» - دەپ. ويانىڭدار ماعجاننىڭ سەنگەن جاستارى! ويان قازاق!!!
«ارىستانداي ايباتتى,
جولبارىستاي قايراتتى,
قىرانداي كٷشتٸ قاناتتى,
مەن جاستارعا سەنەمٸن!...»
ماقسۇتبەك ابىلاي جومارتۇلى,
سەمەي پەداگوگيكالىق كوللەدجٸنٸڭ IV كۋرس ستۋدەنتٸ
ۇلت پورتالى
