Ramazan aiynda jiyrma rákáǵat taraýih namazy oqylady. Súiikti paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.): «Haq Taǵala senderge orazany paryz etse, men taraýih namazyn súnnet ettim. Shyn iman jáne yqylaspen Ramazan orazasyn ustaǵan jáne taraýih namazyn oqyǵan adam kúnádan anadan jańa týǵan nárestedei pák bolyp tazarady», – degen hadisi bar («Sýnánýn-Nasai»). Sondyqtan er jáne áiel kisiniń jiyrma rákáǵat taraýih namazyn oqýy – súnnet mýákkádá («Fiqhúl-ibadat alál-mazhabil-hanafi»).
Súnnet mýákkádá – bekitilgen súnnet, paiǵambarymyz (s.ǵ.s.) árdaiym istegen jáne isteńder dep ósiet etken amaldar. Mysaly, tańǵy namazdyń paryzynan buryn eki rákáǵat súnnet namazyn oqý. Bul úkimdi oryndamaǵan adam mol saýaptan jáne qiiamet kúni Alla elshisiniń (s.ǵ.s.) shapaǵatynan qur qalady.
Taraýihtyń bul úkimine, birinshiden, imam ál-Baihaqi ibn Abbastan jáne Ás-Sáiiib ibn Iazidten (r.a.) jetken riýaiattar dálel. Naqtyraq aitqanda, ibn Abbastyń (r.a.) riýaiatynda Rasýlýlla (s.a.ý.) taraýih namazyn jiyrma rákáǵat etip oqyǵany jaiynda aitylsa, ás-Sáiiib ibn Iazidtyń (r.a.) riýaiatynda ekinshi halifa Omar ibn ál-Hattabtyń zamanynda taraýih namazy jiyrma rákáǵat etilip oqylǵany aitylǵan («Fiq-húl-ibadat alál-mazhabil-hanafi»).
Jalpy, ǵalymdar taraýih namazynyń rákáǵat sanyna qatysty túrli pikir aitqanymen, ǵalymdardyń basym kópshiligi: «Taraýih rákáǵatynyń sany – jiyrma», – degen kózqarasty ustanyp, bul máselede Omar, Áli, t.b. sahabalardyń (r.a.) riýaiattaryna súiengen («Týh-fatúl-Ahýazi»). Máselen, mázhabymyzdyń Imamy Ábý Hanifa, ǵalymdardan Imam Át-Taýri, Imam Ibn Ál-Múbárak, Imam Shafiǵi, Imam Málik, Imam Ahmad, t.b. Islam álemine áigili ǵalymdar taraýih jiyrma rákáǵat etilip oqylatyny jaiynda aitqan («Týhfatúl-Ahýazi»).
Omar ibn Ál-Hattab (r.a.) halifalyq dáýirinen bastap, musylmandar jappai taraýih namazyn jiyrma rákáǵat etip oqityn boldy. Omardyń (r.a.) bul úkimine birde-bir sahaba (r.a.) ári keiingi birde-bir halifa qarsy shyqpady («Bidáiatúl-mújtáhid ýá nihaiatúl-mýqtasyd»).
Ábý Hanifa Omardyń (r.a.) bul isi jaiynda suralǵanda: «Omar (r.a.) muny oiynan shyǵarmady», – dep jaýap berse («Ál-fiqhý alál-mazahibil-arbaa»), Imam Shafiǵi: «Men Mekkede adamdar taraýih namazyn jiyrma rákáǵat etip oqyǵanyn kórdim», – degen («Týhfatúl-Ahýazi»).
Paiǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) Omardyń (r.a.) kózi tirisinde-aq ol jánnaty bolatyny jaiynda aityp súiinshilegen bolatyn. Al sol Omar (r.a.) tárizdi sahabaǵa erýge qatysty dálel retinde Rasýlýllanyń (s.ǵ.s.): «Meniń súnnetim men ádiletti halifalardyń jolyna myqtap jabysyńdar!», – degen sózin keltirýdi jón kórdik! («Sýnánýt-Tirmizi»).
Kez kelgen eldi-mekenniń turǵyndary taraýih namazyn ózderindegi meshitte jamaǵat bolyp oqýy – súnnet kifaia («Ál-Lúbabý fish-sharhil-Kitab»).
Shariǵatta «kifaia» dep musylmandardyń bir bóligi oryndaýmen mindettiligi bas-qalardyń moiynynan túsetin amaldy aitady. Máselen, janaza namazynyń úkimi – paryz kifaia.
Osy sebepten, bir meshitke qarasty jamaǵattyń esh qaisysy taraýih namazyn meshitte oqymaǵan jaǵdaida jamaǵattyń barlyǵy súnnetke qaishy ádepsizdik etken bolady («Fathúl-Qadir»).
Negizi taraýih namazyn meshitte oqyǵan abzal. Sebebi, jamaǵatpen oqylatyn namaz-dyń abzaly – meshitte oqylǵan namaz («Ál-Fiqh»).
Jalǵyz oqyǵan adam ádepsizdik etpegenimen, jama-ǵattyń saýabynan qur qalady.
Taraýih namazynyń ýaqyty – quptan namazy men tań atýdyń aralyǵynda («Fiqhúl-ibadat alál-mazhabil-hanafi»). Osy sebepten, quptan namazynan buryn oqylǵan taraýih taraýihqa jatpaidy («Ál-Fiqh»).
Taraýih namazyn oqýdyń eń abzal mezgili – túnniń úshinshi bóligi kirýden buryn («Ál-Lúbabý fish-sharhil-Kitab»).
Sonymen qatar, taraýih namazyn quptan namazy oqylǵannan keiin útir ýájip namazynan buryn nemese keiin oqý shariǵatqa qaishy emes («Fiqhúl-ibadat alál-mazhabil-hanafi»). Osy sebepten imam taraýih namazyn oqyp turǵan bolsa, meshitke keshigip kelgen adam aldymen quptannyń paryzyn oqyp, keiin taraýih namazyna turady. Bul jaǵdaida quptan namazynyń súnnetin taraýih namazynyń otyrystary arasynda oqysa bolady. Oqymasa, sońynan útirden buryn oqyp alady («Ál-Fiqh»).
Taraýih namazyn eki nemese tórt rákáǵattan oqysa bolady («Fathúl-Qadir»). Ár tórt rákáǵatta sálem bergennen keiin demalý ýaqytynda («Ál-fiqhý alál-mazahibil-arbaa») túrli zikir, duǵa etse, ýaǵyz aitsa, tipti úndemei otyrsa da bolady. Sebebi, jaman sóz aitpai, úndemei otyrýdyń ózi – ǵibadat («Sýnáný Ábi Daýd»). Jalpy demalý barysynda osy aitylǵan amaldyń qaisysymen shuǵyldaný jamaǵattyń yqtiiarynda («Ál-Fiqh»).
Úzirli jaǵdaimen oqylmaǵan taraýih namazynyń qazasy ótelmeidi («Fiqhúl-ibadat alál-mazhabil-hanafi»). Jamaǵat jalqaýlansa, taraýihty jekelei bolsa da oqý kerek. Óitkeni, taraýih namazynyń úkimi – súnnet mýákkád, iaǵni ýájipke jaqyn («Ál-fiqhý alál-mazahibil-arbaa»).
Sondyqtan, namazhandar Ramazan ýaqytyn paidalanyp namazdy jamaǵatpen oqýǵa daǵdylanǵany abzal. Sebebi, jamaǵat – Islamnyń belgisi jáne din nyshany bolyp tabylady («Fiqhúl-ibadat alál-mazhabil-hanafi»).
Taraýih namazynyń tasbihy
Oqylýy: «Sýbhaaná zil-múlki ýál-málákúút. Sýbhaná zil-izzátá ýál-azamáti ýál-qudrati ýál-kibriia-i ýál-jábárýýt. Sýbhanál-máliki-haiil-lázi lá iámýýt. Sýbbýýhýn quddýýsun rabbúna ýá rabbúl-málááikáti ýárrýýh. Láá ilááhá illallahú nástáǵfirullaah násálúkál jánnátá ýá ná ýzú biká minánnar».
Qazaqsha maǵynasy: «Patshalyq jáne múlikter iesi Alla pák. Ústemdik, ulylyq, qudiret, úlkendik jáne óktemdik iesi Alla pák. Ólmeitin (máńgi) tiri (patshalardyń) patsha Alla pák. Óte pák, tym kirshiksiz Rabbymyz, ári perishtelerdiń Rabby, ári Jábireiildiń Rabby, Alladan basqa eshbir Táńir joq. Alladan jarylqaý tileimin. Ia, bir Alla! Senen jánnat tileimin jáne tozaq otynan saqta dep saǵan syiynamyn».
Taraýih namazynyń batasy
Oqylýy: «Allahúmmá salli ala Muhammádin ýá ala áli Muhammádin ýá sállim. Allahúmmá zaiina bizinátil-imani, ýá shárrifnáá bisiiami sháhri ramadan. Ýárzuqnal-jánnátá ýálǵufran. Ýá táqabbál minná taraýihana ia súbhan. Ýástájib duǵaáná ia Hannan, bifadliká ýá júdiká ia Mánnán. Birahmátiká ia árhamar-rahimiin».
Qazaqsha maǵynasy: «Ýa, bir Alla! Muhammedke (s.ǵ.s.), ári úi ishine igilik et jáne esendik ber. Ýa, bir Alla! Bizdi iman sánimen sánde jáne bizdi týralyqpen, tanymnyń syiymen syila. Ramazan aiymen qurmette. Bizge jánnatty jarylqaýdy násip et. Ýa, pák Alla! Bizdiń taraýih namazymyzdy qabyl et. Ýa, igilik etýshi Alla!
Óz iltipatyń, óz jomarttyǵyńmen, óz marhabatyńmen bizdi jarylqa, ýa, asa qamqorlardyń erekshe meiirimdisi, Alla!»
.jpg)