Óziniń «taltúsine» kelgen shaǵynda tar dúnieni tárk etken Talasbek Ásemqulovtyń «Qazaq entsiklopediiasy» shyǵarǵan bes tomdyq kitabynyń tusaýkeseri ótti. Jaqsynyń artynda izdeýshi, túgendeýshi, janashyr adamdardyń bolýy zańdylyq qoi. Astananyń keshin osy kúni talantty Talasbekke arnalǵan bas qosý áserli etti. Jasampazdardyń túisigi túrtkilendi. Inilerdiń izeti úlgili boldy. Aǵalardyń esteligi eski kúnderden jańa aqpar berdi. Et pisirim ýaqytqa sozylǵan jiynda tulǵamen etene tanysyp, bolmys-bitimi aishyqtaldy. Al shyǵarmashylyq qýatymen bes tomdyq kitapta júzdesýge múmkindik bar.
Jazýshy qazaq óneriniń, mádenietiniń janashyry bolatyn. Eki býyndy eseitip, keiingi iz kesýshige erýdit shyǵarmalar qaldyrǵan tulǵanyń biigine qashan, kim jeteri beimálim. Ǵalym Tursyn Jurtbai aitpaqshy, «Talasbektiń boiynda bes kisini tarihi tulǵa etetin qasiet bar» edi.
Dáýlesker kúishi, qiialy kóregen sýretker, tanymy tereń pýblitsist, eshkimge esesin jibermeitin etnogrof, tól kinonyń shyraqshysy degen teńeýdiń bári atalmysh tulǵaǵa artyq etpeidi. Artyǵy bylai tursyn, tipti bul kem ǵoi. Onyń óz qolynan jasalǵan dombyralary óner adamdary arasyndy qoldanylyp júr. Bul týraly Tursyn Jurtbai: «Talasbek maǵan úsh dombyra jasap berdi. Sonyń bári qoldan-qolǵa ótip, Jánibek Kármenov bastaǵan ónerpazdardyń enshisine buiyrdy. Qazir sol dombyralardyń ekeýin sahnalardan kórip qalam. Olar meniki bolatyn» deidi. Talasbektiń kompozitorlyǵy bir tóbe. Avtorlyq kúilerin shákirtteri oryndaǵanda kópshiliktiń kózinen eriksiz aqqan jasty kórdik. Bosaǵan býyn, tazarǵan kóńildi sezindik. Jańbyrdan keiingi jańashyldyq janymyzǵa uialaǵandai boldy. Sóz sońynda Tursyn aǵamyz, «Talasbek epikalyq tulǵa. Biraq onyń úlgi tutar aǵasynan góri, izgi tutar inileriniń qarasy kóp. Sol izbasarlar jazýshynyń ekinshi ómirin biik mejege jetkizedi ǵoi dep oilaimyn» dedi.
Sonymen qatar Talasbek Ásemqulovtyń shákirtteri Didar Amantai, Erlan Tóleýtai, Yqylas Ojaiuly óz oilarymen bólisip, ónerlerin ortaǵa saldy. Yqylas aqynnyń aitýynsha, «qazirgi sóz ustartqan jastardyń armany Talasbektiń tanymyna boilaý» eken. Didar Amantai, jazýshynyń aýdarmashylyǵyn joǵary baǵalasa, Erlan Tóleýtai, óner tanýdaǵy tanymyn úlgi etti.
Omar Jálel, abaitanýshy:
- Búgin úlken oqiǵa bolyp jatyr. "Naǵyz talant kitaptarynyń shyǵýyna kedergi keltiredi" degen támsil bar. Kózi tirisinde shyqpaǵan kitaptar endi jaryq kórip jatyr. Biraq Talasbek aǵam óziniń ustanymyn «Taltúste» aityp ketti. Atasy aitady ǵoi, «balam qandai jaǵdai bolmasyn ónerińdi satpa» dep. Ol kisi ónerge adal boldy. Endi az jasady, kóp jasady dep kesip aitýǵa bolmaidy. Bundai pikirler Esenin ózine qol jumsap, ómirden ótkende de kóp aitylǵan. Sonda Marina Tsvetaeva: «Esenin beretinin berip ketti, oǵan ókinish bildirýdiń qajeti joq» degen eken. Tákeń uly ádebietshilikpen qatar «paradoksaldi oilaýdyń» sheberi edi. Ol oilary ózi aitatyn anekdottarynda kezdesip jatatyn. Bul kisiniń qoǵam aldyndaǵy qorǵanysy osyndai áńgimeler arqyly boldy ǵoi dep oilaimyn. Normaǵa syimatyn adam, anekdottar arqyly ómir súrý formasyn kórsetti. Barlyǵyna toitarys berip, joqqa shyǵaryp otyrdy. Bul Abaidan kele jatqan dástúr edi ǵoi. Tákeńniń beinesi – shyn musylmandyq edi. Taǵy bir aita ketetini bul kisimen áńgimelesý qarapaiym adamǵa qaýipti bolatyn. Geniilik pen adasýshylyqtyń arasy bir-aq qadam deidi ǵoi. Iaspers aitady: «Nitssheni baiqap oqý kerek. Onyń shyǵarmalarynyń qaissy saý aqylmen, qaissy shalyqtap otyryp jazylǵanyn aiyrý qiyn. Nitsshege úlken daiyndyq kerek», deidi. Biraq bundai qubylys Tákeńniń aýyzeki áńgimelerinde ǵana bolatyn. Bul deńgei shalyqtaýshylyq emes, mol bilimniń arqasynda keledi dep oilaimyn.
Baǵlan Orazaly,
