Talasbek Ásemqulovtyń kózi tiri bolsa biyl, birinshi tamyzda 65 jasqa keler edi. Bergeninen bereri áli de kóp edi. Taǵdyr ǵoi. Qoldan keler shara tek artynan qalǵan dúnielerdi qaita oqyp, tyńdap, saraptap otyrý. Ustazymyzdyń mereitoiyna orai jeke qorymyzda saqtalǵan Talasbek Ásemqulovpen bolǵan qysqasha suhbatty oqyrmanǵa usynyp otyrmyz. Bul suhbat shamamen 2012-2013 jyldary jazyldy. Stýdent kezimizde qaltamyzdan diktofon túspeýshi edi. Sizderge usynylǵan shaǵyn suhbat sol aýdiojazba túrinde saqtalyp qalǵan. Alǵash ret jariialanyp otyr.
– Aǵa, ótkende qazaq mýzykasynda minor bolmaǵan dep edińiz. Tarqatyp aityp berseńiz.
– Minor qoldan jasalǵan nárse. Óitkeni qazaq – jaýynger halyq. Biz jaýynger kastamyz (iaǵni taipa – R. N). Bizge jylańqy áýen tán emes. Biz jylamaityn halyq edik. Qazir ǵoi jylaitynǵa ainaldyq.
Skif (saq) bolyp júrgende, qońdyger-qańly bolyp júrgende, álemdi bilep turǵanda jaýynger edik. Sol siiaqty mýzykamyzda jaýynger, asqaq edi. Oryssha aitqanda «sentimentalnost» bolmaǵan. Ol bolmasa jylaýyq áýen qaidan bolsyn?
– «Qarataýdyń basynan kósh keledi» degen «Elim-ai» she?
– Ol beridegi án. Qalmaqpen soǵysyp, jeńile bastaǵanda osyndai dúniege kele bastady. Álemdi bilep turǵanda, majorly keremet mýzyka bolǵan. Sondyqtan major qazaqtyń óziniki, minor qoldan jasalǵan lad deimin. Taǵy aitamyn biz jaýynger kastamyz, al jaýynger jylai ma?! Minorly áýen baǵynyńqy, qorlyq kórgen ulttan ǵana kórinedi.
Árine, keiin «Daididaý», «Jiyrma bes» siiaqty ánder de bolǵan. Olar biraq kúni keshe shyqqan. Jamal Omarova aitatyn «Sáýlem-ai» degen án bar. Esińde me? Sol siiaqty basqa da ánder, kúiler bar minorda. Degenmen onyń bári bizdiń áýen emes, iaǵni baiaǵy jaýgershilik zamandaǵy saryn emes ekenin mýzykant retinde sezemin. Erte zamannyń saryna basqa edi.
– Qazir sol saryndar bar ma?
– Men taza teoriia túrde aityp otyrmyn. Skif saryndary ana-myna bir ánde júrgen shyǵar qazir. Biraq ony men kórsete almaimyn. Eshkim de kórsete almaidy. Mysaly saq ladtary bizdiń dástúrli mýzykamyzǵa sińisip ketip, ózimizdiki atandy. Bizdiki taza ulttyq mýzyka. Al, naǵyz sol dáýirdiń, saq kezeńiń áýeni dep belgili bir áýendi naq basyp aitý múmkin emes.
Dabyl Senkibekov myqty mýzykatanýshy degen bar. Bir sóilesip qalǵanda ol da osy pikirimdi qostaǵan. «Minor, eto iskýsstvennyi lad» degen. Ejelden kele jatqany tek majorly áýen. Uly halyqtyń mýzyka sondai edi.
Osy aitqan oiynan keiin Talasbek aǵa oilanyp qaldy. Biz de jańa ǵana estigen aqparatty qorytý úshin únsiz qaldyq. 2-3 minýttan keiin aǵamyz ózi qaita bastady.
– «Shápibai-aý» degen ǵalamat án bar. Tarihyn aittym ba?
– Joq aǵa.
– Shápi degen batyr qyz eken. Jasy elýge deiin soǵysta júripti. Soǵys aiaqtalǵanda jan-jaǵyna qarasa, bir qurbysy soǵysta ólipti, biri uzatylyp ketipti. Jalǵyz ózi ǵana. Sonda ákesi «Durys salt boiynsha uzata almadym seni. Amalym qansha. Endi seni erkine jibereiin» depti. Ol zamanda bóde úi degen bolady eken. Shápi «Ómirdiń qyzyǵyn kóreiin» dep sol aidalada turǵan úige barady. Sonda alǵashqy bolyp kelgen jasy jiyrmaǵa jeter-jetpes jigit. Tanysa kele qarsy aldynda otyrǵan batyr Shápi ekenin bilgen jigit abdyrap qalady. «Baiaǵy Shápisiń be» dese, basyn izeidi. Sol mezette úiden shyǵyp, nókerlerine «osy úige eshkim kirmesin» dep tapsyrma berip, óz aýylyna shaba jóneledi. Ákesine baryp, mán-jaidy túsindiripti. Ákesi «baiaǵy Shápi bolsa dástúr-saltpen jasaiyq» deidi de, qyz ákesiniń aldynan ótip, úlken toi jasapty.
Sonda oilap qarashy. Sol kez adamdary qandai bolǵan. Ózinen eki jas úlken bolsa da, baiaǵy erligine tánti bolyp, otyrǵan jeri oǵan laiyq emes ekenin túsinip ózi alǵan ǵoi. Ertedegi qazaqtar sondai bolǵan.
Al «Shápibai-aý» áni sol toi ústinde týǵan desedi.
Rústem Núrkenov,
.jpg)