Qazir «Qazaqstan tarihy» páni barlyq ýniversitetterden alynyp tastaldy. Onyń ornyna «Qazirgi zaman tarihy» degen pán engizildi. Úkimettiń sheshim shyǵyp qoidy. Ol aldaǵy 1 qyrkúiekten bastalady. Biz tiptik oqý baǵdarlamasyn jasap, ony Qazaqstandaǵy barlyq ýniversitetterge tarattyq. Al endi Qazaqstannyń qazirgi zaman tarihy qai kezeńnen bastaldy? Yrdý-dyrdý aitystyń nátijesinde ministrlik «HH ǵasyrdan bastańdar» dedi. Tarihshylar bir sheshimge kele almady. Kele almaidy da. Óitkeni buryn biz ejelgi dáýirden beri qarai búgingi kúnge deiin oqytatynbyz.
Ózderińiz baiqap otyrsyzdar, endi jaǵdai shynynda da qiyn. Osy máseleni aityp, biz, tarihshylar, aiqai-shý kóterdik. Biraq osynda otyrǵan ziialy qaýym ókilderi, kóńilderińizge kelmesin, tarihshylardy qoldaǵan joqsyzdar. M.Qoigeldiev, H.Ábjanov úsheýmiz «Ult qorǵany – ulttyq tarih» degen maqalany «Egemen Qazaqstanǵa» zorǵa shyǵardyq. Biz onda «Qazaqstan tarihyn» «Qazirgi zaman tarihy» pánimen aýystyrýǵa bolmaitynyn ǵylymi túrde dáleldep aittyq. Biraq qoldaǵan eshkim bolǵan joq. Aqyrynda ózimizdiń basshylardyń túsinbeýshiligine tap boldyq. Óitkeni ministrlik jańa pándi qoldap otyr.
Nege bulai? Keńestik dáýirde Kommýnistik partiianyń tarihy oqytyldy. Óitkeni partiiaǵa adal, keńester odaǵyna shyn berilgen azamatty tárbieleý úshin sarai («sarai» dep otyrǵanym – bilik), iaǵni partiia tarihty «sarai ǵylymyna» ainaldyrdy. Qazir de tarih – sarai ǵylymy. «Qazaqstan tarihynyń» ekinshi balamasyn «sarai ǵylymy» dep aitsa, men namystanbaimyn. Shynynda da solai.
Osy jaǵdai nege oryn alyp otyr? Óitkeni bizdiń sheneýnikterimiz Qazaqstan tarihyn «ǵylym» dep qaramaidy. «Pán» dep qaraidy jáne «ideologiialyq qural» dep túsinedi. Al biz úshin ol – ǵylym. Halyqtyń tarihy. «Qazaq tarihsyz tura almaidy. Árbir qazaq – tarihshy. Tarih qazaqqa kerek», – deimiz. Al sheneýnikter: «Bul – matematika, himiia, fizika siiaqty pán. Biraq bir aiyrmashylyǵy, ol – memlekettiń saiasatyn nasihattaýy kerek. Bul – ideologiialyq pán. Sondyqtan Ejelgi dáýirden, Orta ǵasyrdan bastap oqytam degendi qoiyńyzdar», – deidi. Bizde qazaqtyń árbir ziialysy ózin «tarihshymyn» deidi. Biraq shyn máninde bizde tarih qalyptaspaǵan. Japoniia, Qytai siiaqty jazbasha tarihy damyǵan elderge barsańyz, júz tomnan astam tarihtaryn jazyp tastaǵan. Bizde tarih bes tomnan aspaǵanyn jaqsy bilesizder. Biz áli aqtańdaqtardy zerttep jatyrmyz. Árkim óziniń rýynan shyqqan batyrdy maqtap jazyp, tarihty áli qurap jaza almai jatyrmyz. Shejireden úkimet ainalyp qashady. Al qazaqtyń tarihy, bilesizder, shejire.
Osy otyrǵan árqaisyńyz kem degende 30 jazýshynyń atyn atap bere alasyzdar. Al 30 tarihshynyń atyn atai almaisyzdar. Kóp bolsa, bes-alty tarihshyny ǵana bilesizder. Nege olai? Qazaqtyń tarih ǵylymy qalyptasqan joq. Ol tái-tái basyp, jańadan júrip kele jatqan jas bala siiaqty. Qazaq tarihy bir júiege túsken joq. Kóp tom bolyp áli jazylǵan joq. Soǵan bailanysty, tarihshylar dármensizdikke ushyrap otyr. Maman tarihshylar saýsaqpen sanarlyqtai ǵana. Biz kimge qarsy tura alamyz? Memlekettik ustanym men halyqtyq ustanym eki túrli bolyp otyr. Qazaq tarihyna degen túsinikke, ustanymǵa qarasańyz, biliktiń baǵyty basqa, halyqtyń baǵyty basqa ekenin birden baiqaisyz. Mine, osy aiyrmashylyq qazaq tarihyn osyndai qaiǵyly jaǵdaiǵa ákep tirep otyr.
Talas OMARBEKOV, tarihshy-ǵalym:
“Qazaqtyń tili men tarihy – ulttyń altyn qazyǵy”
degen taqyrypta ótken qoǵamdyq talqylaýda sóilegen sózi.
