قازٸر «قازاقستان تاريحى» پەنٸ بارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردەن الىنىپ تاستالدى. ونىڭ ورنىنا «قازٸرگٸ زامان تاريحى» دەگەن پەن ەنگٸزٸلدٸ. ٷكٸمەتتٸڭ شەشٸم شىعىپ قويدى. ول الداعى 1 قىركٷيەكتەن باستالادى. بٸز تيپتٸك وقۋ باعدارلاماسىن جاساپ, ونى قازاقستانداعى بارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە تاراتتىق. ال ەندٸ قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ زامان تاريحى قاي كەزەڭنەن باستالدى? ىردۋ-دىردۋ ايتىستىڭ نەتيجەسٸندە مينيسترلٸك «حح عاسىردان باستاڭدار» دەدٸ. تاريحشىلار بٸر شەشٸمگە كەلە المادى. كەلە المايدى دا. ٶيتكەنٸ بۇرىن بٸز ەجەلگٸ دەۋٸردەن بەرٸ قاراي بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن وقىتاتىنبىز.
ٶزدەرٸڭٸز بايقاپ وتىرسىزدار, ەندٸ جاعداي شىنىندا دا قيىن. وسى مەسەلەنٸ ايتىپ, بٸز, تاريحشىلار, ايقاي-شۋ كٶتەردٸك. بٸراق وسىندا وتىرعان زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ, كٶڭٸلدەرٸڭٸزگە كەلمەسٸن, تاريحشىلاردى قولداعان جوقسىزدار. م.قويگەلديەۆ, ح.ەبجانوۆ ٷشەۋمٸز «ۇلت قورعانى – ۇلتتىق تاريح» دەگەن ماقالانى «ەگەمەن قازاقستانعا» زورعا شىعاردىق. بٸز وندا «قازاقستان تاريحىن» «قازٸرگٸ زامان تاريحى» پەنٸمەن اۋىستىرۋعا بولمايتىنىن عىلىمي تٷردە دەلەلدەپ ايتتىق. بٸراق قولداعان ەشكٸم بولعان جوق. اقىرىندا ٶزٸمٸزدٸڭ باسشىلاردىڭ تٷسٸنبەۋشٸلٸگٸنە تاپ بولدىق. ٶيتكەنٸ مينيسترلٸك جاڭا پەندٸ قولداپ وتىر.
نەگە بۇلاي? كەڭەستٸك دەۋٸردە كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ تاريحى وقىتىلدى. ٶيتكەنٸ پارتيياعا ادال, كەڭەستەر وداعىنا شىن بەرٸلگەن ازاماتتى تەربيەلەۋ ٷشٸن ساراي («ساراي» دەپ وتىرعانىم – بيلٸك), ياعني پارتييا تاريحتى «ساراي عىلىمىنا» اينالدىردى. قازٸر دە تاريح – ساراي عىلىمى. «قازاقستان تاريحىنىڭ» ەكٸنشٸ بالاماسىن «ساراي عىلىمى» دەپ ايتسا, مەن نامىستانبايمىن. شىنىندا دا سولاي.
وسى جاعداي نەگە ورىن الىپ وتىر? ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ شەنەۋنٸكتەرٸمٸز قازاقستان تاريحىن «عىلىم» دەپ قارامايدى. «پەن» دەپ قارايدى جەنە «يدەولوگييالىق قۇرال» دەپ تٷسٸنەدٸ. ال بٸز ٷشٸن ول – عىلىم. حالىقتىڭ تاريحى. «قازاق تاريحسىز تۇرا المايدى. ەربٸر قازاق – تاريحشى. تاريح قازاققا كەرەك», – دەيمٸز. ال شەنەۋنٸكتەر: «بۇل – ماتەماتيكا, حيمييا, فيزيكا سيياقتى پەن. بٸراق بٸر ايىرماشىلىعى, ول – مەملەكەتتٸڭ ساياساتىن ناسيحاتتاۋى كەرەك. بۇل – يدەولوگييالىق پەن. سوندىقتان ەجەلگٸ دەۋٸردەن, ورتا عاسىردان باستاپ وقىتام دەگەندٸ قويىڭىزدار», – دەيدٸ. بٸزدە قازاقتىڭ ەربٸر زييالىسى ٶزٸن «تاريحشىمىن» دەيدٸ. بٸراق شىن مەنٸندە بٸزدە تاريح قالىپتاسپاعان. جاپونييا, قىتاي سيياقتى جازباشا تاريحى دامىعان ەلدەرگە بارساڭىز, جٷز تومنان استام تاريحتارىن جازىپ تاستاعان. بٸزدە تاريح بەس تومنان اسپاعانىن جاقسى بٸلەسٸزدەر. بٸز ەلٸ اقتاڭداقتاردى زەرتتەپ جاتىرمىز. ەركٸم ٶزٸنٸڭ رۋىنان شىققان باتىردى ماقتاپ جازىپ, تاريحتى ەلٸ قۇراپ جازا الماي جاتىرمىز. شەجٸرەدەن ٷكٸمەت اينالىپ قاشادى. ال قازاقتىڭ تاريحى, بٸلەسٸزدەر, شەجٸرە.
وسى وتىرعان ەرقايسىڭىز كەم دەگەندە 30 جازۋشىنىڭ اتىن اتاپ بەرە الاسىزدار. ال 30 تاريحشىنىڭ اتىن اتاي المايسىزدار. كٶپ بولسا, بەس-التى تاريحشىنى عانا بٸلەسٸزدەر. نەگە ولاي? قازاقتىڭ تاريح عىلىمى قالىپتاسقان جوق. ول تەي-تەي باسىپ, جاڭادان جٷرٸپ كەلە جاتقان جاس بالا سيياقتى. قازاق تاريحى بٸر جٷيەگە تٷسكەن جوق. كٶپ توم بولىپ ەلٸ جازىلعان جوق. سوعان بايلانىستى, تاريحشىلار دەرمەنسٸزدٸككە ۇشىراپ وتىر. مامان تاريحشىلار ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا. بٸز كٸمگە قارسى تۇرا الامىز? مەملەكەتتٸك ۇستانىم مەن حالىقتىق ۇستانىم ەكٸ تٷرلٸ بولىپ وتىر. قازاق تاريحىنا دەگەن تٷسٸنٸككە, ۇستانىمعا قاراساڭىز, بيلٸكتٸڭ باعىتى باسقا, حالىقتىڭ باعىتى باسقا ەكەنٸن بٸردەن بايقايسىز. مٸنە, وسى ايىرماشىلىق قازاق تاريحىن وسىنداي قايعىلى جاعدايعا ەكەپ تٸرەپ وتىر.
تالاس وماربەكوۆ, تاريحشى-عالىم:
“قازاقتىڭ تٸلٸ مەن تاريحى – ۇلتتىڭ التىن قازىعى”
دەگەن تاقىرىپتا ٶتكەن قوعامدىق تالقىلاۋدا سٶيلەگەن سٶزٸ.
