"Talaq" degen jalǵyz sózdi aityp, áielimen ajyrasyp jatqandar elimizde az emes. Qorqynyshtysy sol, kún ótken saiyn ondailardyń qatary ulǵaiýda. Imamdar men dintanýshylardyń bul jaǵdaidyń aldyn alý qajettigin aityp, dabyl qaǵýy beker emes. Osy mańyzdy máseleler tóńireginde Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ dintaný jáne mádeniettaný kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, PhD doktory Qudaiberdi BAǴAShAR.
- Bizdiń qoǵamdaǵy eki áiel, kóp áiel alýǵa degen kózqaras jaily ne aitar edińiz?
— Kezinde Qazaqstanda eki áiel alýdy zańdastyrý týraly másele kóterilgeni belgili, biraq kópshilik qoldamady
Degenmen búgingi kúni zańsyz-aq ózderin din ustanatyn azamattar qataryna jatqyzatyndar arasynda kóp áiel alýshylyq jii kezdesedi. Olar buǵan islamnyń ruqsat etetinin alǵa tartyp otyr. Dei turǵanmen, sońǵy ýaqytta dini ortada áielder arasynda kúieýinen «talaqsyń» degen bir-aq aýyz sóz estip, taǵdyry tálkekke ushyrap jatqandar kóbeiýde. Kóbine bir stsenarii: dindar áiel dindar kúieýge shyqqysy keledi, tanysady, azamattyǵyna senim artady. Ol bolsa biraz ýaqyttan soń talaq aitady. Áiel kóp ótpei, dál sondai ekinshi bir jigitke turmysqa shyǵady. Ol jigit alǵashqy kúieýiniń tanysy bolýy da múmkin. Biraq bul jigit te ystyq- sýyǵy basylǵan soń tez ainidy. Áiel aldyńǵynyń kebin qushyp, basqa erkekpen nekelesedi. Dál osylai bes jylda toǵyz adammen nekelesken áieldiń Qazaqstanda kezdesýi rasynda bul soraqy istiń el bolashaǵyna qater tóndirip turǵanyn ańdatady. Imamdar da, dintanýshylar da bul jaǵdaidyń aldyn alý kerektigin aityp dabyl qaǵýda.
Bul máseleni retteý maqsatynda Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy meshitte neke qidyratyndarǵa áieldiń ata-anasynyń ruqsaty bolýyn talap etti. AHAJ bóliminiń neke kýáliginsiz meshitte neke qiiýǵa bolmaitynyn da jariialady. Dei turǵanmen, bul sharalardyń osy keleńsizdikti qanshalyqty toqtatatynyn ýaqyt kórsetpek.
Al dál qazirgi jaǵdaida talaq aityp, tez úilenip, ajyrasý úrdisiniń teris baǵyttaǵy dini ortada órship turǵany málim. Bul jaǵdai birneshe kúieýmen ajyrasyp, birneshe balamen jesir qalyp, kóz jasyn kóldetip, jaǵdaiynyń múshkil ekenin meshit imamyna aityp, kómek surap kelgen áielderdiń taǵdyry arqyly anyq bilinýde.
- Endeshe, kiná kimde? Dinde me, dindarda ma?
— Árine, bul tusta bar kináni dinge aýdarý orynsyz. Nege deseńiz, Islam dini adamnyń jalpy tabiǵatymen sanasady. Ári din úkiminde kóp sebepter men hikmetter kózdeledi. Kóp áiel alýshylyqqa alǵash jol ashqan da islam dini emes. Islam qaita er kisilerge alatyn áieldiń sanyn shektep, tórtke túsirgen. Odan buryn er kisiler jiyrma-otyz áiel alsa da, erikti bolǵandyǵy tarihtan belgili.
Dese de, Islam adamnyń ómirde kezdesetin ártúrli jaǵdailaryn esepke alǵan. Máselen, alǵashqy áieli bedeý bolyp shyǵýy múmkin, belsizdik degen sekildi taǵy basqa sebepter bar. Tipti esh sebep bolmasa da, tórt áiel alýǵa er kisige ruqsat beredi. Bul jerde ruqsat sózine erekshe mán bergen jón. Qazirgi din jolyndaǵy azamattar osy ruqsatty ózderine mindetti paryzdai kórip, ári ózgelerge de dál solai nasihattaý arqyly osyǵan uiytýda. Islam dini múmkin bolsa bir áielmen baqyt tabýǵa keńes beredi. Al ózge áielderge tek ruqsat sheńberinde múmkindik bergen. Ol qasietti Quran aiatynda ashyq kórsetilgen.
- Qazirgi qaýip nede dep oilaisyz?
— Qazirgi dini ortalardaǵy ýaǵyzdardyń birsypyrasy jihadty qolǵa qarý alyp, kápirlermen soǵysý dep túsindirý jáne osy kóp áiel alýshylyqqa qyzyqtyryp shaqyrýmen de qaýipti deýge bolady. Óitkeni kóp áiel alýǵa qyzyqtyrǵanmen, onyń ar jaǵynda bunyń qanshalyqty jaýapkershilik ekeni jetkilikti túsindirilmeýde. Dindar azamattar Quran talabyn (óz túsinikterinshe) oryndadyq nemese musylmandar sany kóp bolýy kerek degen túsinikterdi óz isterine aqtaý retinde qabyldaǵanmen, dinniń basqa da birqatar talaptaryn aiaqasty etýde.
Máselen, ózine ómirlik senim artqan áieldiń úmitin aqtamaidy. Ózine Allanyń amanat etkenin esepke almaýda.Áiel kisige tirek bolyp, qamqorlyq jasaýdyń ornyna ómirine nemquraily qarap, taǵdyryn tálkek etýde. Nápsige qul bolyp, balalarynyń jetim qalýyna kóz juma qaraýda. Kisi aqysyn, quda- qudaǵi, týǵan- týystardyń tatýlyǵy buzylatynyn elemeýde. Islamnyń neke degen qasietti uǵymynyń qadirin ketirýde.
Musylmanǵa tán sabyrly minez tanyta almaýda. Ony jaman júriske itermeleýde. Taǵdyrdyń qiyndyqtaryna moiynsunbaýda. Talaqqa sebep bolatyndai jaǵdai oryn almasa da, turmystaǵy usaq-túiek jaǵdailardy sebep etý arqyly basqa áiel alýǵa asyǵýmen islami túsinikteriniń óresin baiqatýda. Ári qazaq erekshe qadirleitin "aq neke", "Qudai qosqan qosaǵym", "Qudai aiyrmasa, adam aiyrmasyn", "Bir jastyqta qartaiý" degen sekildi kieli túsinikterge kóńil bólmeýde.
- Sonda bizdiń sal-dástúrimiz, ádet-ǵuryptarymyzǵa qarsy shyqqandyq pa?
— Islam ajyrasýǵa ruqsat bergen. Degenmen "Talaq – Alla taǵala jek kóre otyryp ruqsat etken is" degen qaǵidatty belgilep, onyń talaptaryn aýyrlatqan. Islam boiynsha erli-zaiyptylarda ajyrasý myna jaǵdailarmen bailanysty: birinshiden, aýrý nemese úzir jaǵdaiy. Iaǵni úilengenge deiin ne keiinnen paida bolǵan, birge ómir súrýdi qatty qiyndatqan qandai da bir úzir ne aýrý sebepti áieldiń ajyrasýǵa quqy bar.
Ekinshiden, kúieýi asyrai almaǵanda. Áieldiń iship jeý, kiiný jáne basqa da shyǵyndary kúieýine tán. Kúieýiniń jaǵdaiy bola tura jubaiyna kóńil bólmese, ony ash, nashar jaǵdaida qaldyratyn bolsa, áiel aldymen kúieýinen nápaqa alýǵa tyrysady. Ol múmkin bolmaǵan jaǵdaida ajyrasýǵa quqyly bolady. Kúieýi kedei bolsa, áieli oǵan opa tanytyp, odan ajyramaǵany durys.
Úshinshiden, kúieýi úiin tastap ketse nemese joǵalyp ketse. Kúieýiniń úidi tastap ketýi nemese tiri ne óli ekeni jaiynda esh habar bolmaǵan kezde tórt jyl kútip, sodan keiin áiel ajyrasýdy talap ete alady. Islam ǵalymdary kúieýi túrmege túsip ne jaý qolyna tutqynǵa túsý jaǵdaiyna qarai túrli kózqaras bildirgen.
Sondai-aq, birge tura almaǵanda ne áieline qatty jábir kórsetkende jáne zinaǵa barǵan jaǵdaida ajyrasady. Al "Kúieýinen orynsyz ajyrasýdy talap etetin áielder jumaqtyń isin sezbeidi" degen hadister erli-zaiyptylarǵa ajyrasýǵa syltaý izdemeý kerektigin bildirýde.
Talaq — ázil kótermeitin másele. Ázildep talaq aitýǵa bolmaidy. Shariǵat boiynsha áielin úsh ret talaq etken er adam jubaiymen qaita qosyla almaidy. Qaita úilený úshin áiel basqa bir erkekpen turmys quryp, odan talaqpen ajyrap, etekkir merziminiń bitýin kútýi tiis. Mine, sonda ǵana birinshi kúieýi ol áieldi jańa máhrmen jańa neke arqyly ózine ala alady.
Al búgingi kúngi keibir teris dini aǵym ókilderiniń nekege tym jaýapsyz qaraýy, kóp áiel alýshylyq islamda bar degendi jeleý etýi, jii talaq aitýy bul rasynda halyqtyń sol adamdarǵa degen renishin týdyrýda. Ainalyp kelgende, ol dinge degen salqyn kózqaras týdyryp otyr.
Az ýaqyttyń ishinde birneshe er adammen nekelesken áiel qaisysynan bala kótergenin de bile almaityn jaǵdailar bar. Bunyń islamǵa deiingi jahiliia kezinen qandai aiyrmashylyǵy bar? Islam áiel zatyna degen qurmet pen qamqorlyqty joǵary qoiady. Neke — ol Allanyń aldynda ýáde bere otyryp, jaýapkershilik arqalaý.
Hisham ibn Muǵirauldary Fatimanyń ústine haziret Alige (r.a.) Ábý Jahildiń qyzyn nekeleýge ruqsat suraǵanda, Ardaqty Muhammed paiǵambar (s.a.ý.) "Fatima — meniń bir bólshegim. Kim Fatimany renjitse, meni renjitkeni" dep buǵan ruqsat bermegen.
Al turmysta kelispeýshilikterdiń kezdesýi o bastan qalypty jaǵdai. Qazaq halqy "Úi bolǵan soń ydys-aiaq syldyrlamai turmaidy" dep buǵan keń túsinistikpen qaraǵan. Bundai keleńsizdikti musylman adam sabyr jáne keshirim arqyly jeńýi tiis.
Qurannyń "Áielderińmen jaqsy qarym-qatynasta bolyńdar. Eger olardy jek kóretin bolsańdar, (umytpańdar) Alla sender unatpaǵan nársege kóp jaqsylyq jazǵan bolýy da múmkin" (Nisa súresi 19-aiat), Hadistegi "Sizderdiń eń qaiyrlylaryńyz — jubaiyna jaqsy qaraǵandaryńyz" degen mazmundy sózder erli-zaiyptylardy bir-birine túsinistikpen qarap, syilastyqpen, keshirimmen ómir súrýge shaqyrady.
Otbasynda shańyraqty er men áieldiń syilastyǵy ǵana ustap turady. Sol sebepti erli- zaiyptylar bir-birimen til tabysyp, jarasymdy tirshilik etýi kerek. "Eki jaqsy qosylsa, birin biri qimaidy, eki jaman qosylsa, bir tósekke syimaidy" dep ata- babalarymyz beker aitpaǵan.
Derekkóz: Sputniknews.kz
