"تالاق" دەگەن جالعىز سٶزدٸ ايتىپ, ەيەلٸمەن اجىراسىپ جاتقاندار ەلٸمٸزدە از ەمەس. قورقىنىشتىسى سول, كٷن ٶتكەن سايىن وندايلاردىڭ قاتارى ۇلعايۋدا. يمامدار مەن دٸنتانۋشىلاردىڭ بۇل جاعدايدىڭ الدىن الۋ قاجەتتٸگٸن ايتىپ, دابىل قاعۋى بەكەر ەمەس. وسى ماڭىزدى مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ دٸنتانۋ جەنە مەدەنيەتتانۋ كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, PhD دوكتورى قۇدايبەردٸ باعاشار.
- بٸزدٸڭ قوعامداعى ەكٸ ەيەل, كٶپ ەيەل الۋعا دەگەن كٶزقاراس جايلى نە ايتار ەدٸڭٸز?
— كەزٸندە قازاقستاندا ەكٸ ەيەل الۋدى زاڭداستىرۋ تۋرالى مەسەلە كٶتەرٸلگەنٸ بەلگٸلٸ, بٸراق كٶپشٸلٸك قولدامادى
دەگەنمەن بٷگٸنگٸ كٷنٸ زاڭسىز-اق ٶزدەرٸن دٸن ۇستاناتىن ازاماتتار قاتارىنا جاتقىزاتىندار اراسىندا كٶپ ەيەل الۋشىلىق جيٸ كەزدەسەدٸ. ولار بۇعان يسلامنىڭ رۇقسات ەتەتٸنٸن العا تارتىپ وتىر. دەي تۇرعانمەن, سوڭعى ۋاقىتتا دٸني ورتادا ەيەلدەر اراسىندا كٷيەۋٸنەن «تالاقسىڭ» دەگەن بٸر-اق اۋىز سٶز ەستٸپ, تاعدىرى تەلكەككە ۇشىراپ جاتقاندار كٶبەيۋدە. كٶبٸنە بٸر ستسەناريي: دٸندار ەيەل دٸندار كٷيەۋگە شىققىسى كەلەدٸ, تانىسادى, ازاماتتىعىنا سەنٸم ارتادى. ول بولسا بٸراز ۋاقىتتان سوڭ تالاق ايتادى. ەيەل كٶپ ٶتپەي, دەل سونداي ەكٸنشٸ بٸر جٸگٸتكە تۇرمىسقا شىعادى. ول جٸگٸت العاشقى كٷيەۋٸنٸڭ تانىسى بولۋى دا مٷمكٸن. بٸراق بۇل جٸگٸت تە ىستىق- سۋىعى باسىلعان سوڭ تەز اينيدى. ەيەل الدىڭعىنىڭ كەبٸن قۇشىپ, باسقا ەركەكپەن نەكەلەسەدٸ. دەل وسىلاي بەس جىلدا توعىز اداممەن نەكەلەسكەن ەيەلدٸڭ قازاقستاندا كەزدەسۋٸ راسىندا بۇل سوراقى ٸستٸڭ ەل بولاشاعىنا قاتەر تٶندٸرٸپ تۇرعانىن اڭداتادى. يمامدار دا, دٸنتانۋشىلار دا بۇل جاعدايدىڭ الدىن الۋ كەرەكتٸگٸن ايتىپ دابىل قاعۋدا.
بۇل مەسەلەنٸ رەتتەۋ ماقساتىندا قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى مەشٸتتە نەكە قيدىراتىندارعا ەيەلدٸڭ اتا-اناسىنىڭ رۇقساتى بولۋىن تالاپ ەتتٸ. احاج بٶلٸمٸنٸڭ نەكە كۋەلٸگٸنسٸز مەشٸتتە نەكە قييۋعا بولمايتىنىن دا جارييالادى. دەي تۇرعانمەن, بۇل شارالاردىڭ وسى كەلەڭسٸزدٸكتٸ قانشالىقتى توقتاتاتىنىن ۋاقىت كٶرسەتپەك.
ال دەل قازٸرگٸ جاعدايدا تالاق ايتىپ, تەز ٷيلەنٸپ, اجىراسۋ ٷردٸسٸنٸڭ تەرٸس باعىتتاعى دٸني ورتادا ٶرشٸپ تۇرعانى مەلٸم. بۇل جاعداي بٸرنەشە كٷيەۋمەن اجىراسىپ, بٸرنەشە بالامەن جەسٸر قالىپ, كٶز جاسىن كٶلدەتٸپ, جاعدايىنىڭ مٷشكٸل ەكەنٸن مەشٸت يمامىنا ايتىپ, كٶمەك سۇراپ كەلگەن ەيەلدەردٸڭ تاعدىرى ارقىلى انىق بٸلٸنۋدە.
- ەندەشە, كٸنە كٸمدە? دٸندە مە, دٸنداردا ما?
— ەرينە, بۇل تۇستا بار كٸنەنٸ دٸنگە اۋدارۋ ورىنسىز. نەگە دەسەڭٸز, يسلام دٸنٸ ادامنىڭ جالپى تابيعاتىمەن ساناسادى. ەرٸ دٸن ٷكٸمٸندە كٶپ سەبەپتەر مەن حيكمەتتەر كٶزدەلەدٸ. كٶپ ەيەل الۋشىلىققا العاش جول اشقان دا يسلام دٸنٸ ەمەس. يسلام قايتا ەر كٸسٸلەرگە الاتىن ەيەلدٸڭ سانىن شەكتەپ, تٶرتكە تٷسٸرگەن. ودان بۇرىن ەر كٸسٸلەر جيىرما-وتىز ەيەل السا دا, ەرٸكتٸ بولعاندىعى تاريحتان بەلگٸلٸ.
دەسە دە, يسلام ادامنىڭ ٶمٸردە كەزدەسەتٸن ەرتٷرلٸ جاعدايلارىن ەسەپكە العان. مەسەلەن, العاشقى ەيەلٸ بەدەۋ بولىپ شىعۋى مٷمكٸن, بەلسٸزدٸك دەگەن سەكٸلدٸ تاعى باسقا سەبەپتەر بار. تٸپتٸ ەش سەبەپ بولماسا دا, تٶرت ەيەل الۋعا ەر كٸسٸگە رۇقسات بەرەدٸ. بۇل جەردە رۇقسات سٶزٸنە ەرەكشە مەن بەرگەن جٶن. قازٸرگٸ دٸن جولىنداعى ازاماتتار وسى رۇقساتتى ٶزدەرٸنە مٸندەتتٸ پارىزداي كٶرٸپ, ەرٸ ٶزگەلەرگە دە دەل سولاي ناسيحاتتاۋ ارقىلى وسىعان ۇيىتۋدا. يسلام دٸنٸ مٷمكٸن بولسا بٸر ەيەلمەن باقىت تابۋعا كەڭەس بەرەدٸ. ال ٶزگە ەيەلدەرگە تەك رۇقسات شەڭبەرٸندە مٷمكٸندٸك بەرگەن. ول قاسيەتتٸ قۇران اياتىندا اشىق كٶرسەتٸلگەن.
- قازٸرگٸ قاۋٸپ نەدە دەپ ويلايسىز?
— قازٸرگٸ دٸني ورتالارداعى ۋاعىزداردىڭ بٸرسىپىراسى جيحادتى قولعا قارۋ الىپ, كەپٸرلەرمەن سوعىسۋ دەپ تٷسٸندٸرۋ جەنە وسى كٶپ ەيەل الۋشىلىققا قىزىقتىرىپ شاقىرۋمەن دە قاۋٸپتٸ دەۋگە بولادى. ٶيتكەنٸ كٶپ ەيەل الۋعا قىزىقتىرعانمەن, ونىڭ ار جاعىندا بۇنىڭ قانشالىقتى جاۋاپكەرشٸلٸك ەكەنٸ جەتكٸلٸكتٸ تٷسٸندٸرٸلمەۋدە. دٸندار ازاماتتار قۇران تالابىن (ٶز تٷسٸنٸكتەرٸنشە) ورىندادىق نەمەسە مۇسىلماندار سانى كٶپ بولۋى كەرەك دەگەن تٷسٸنٸكتەردٸ ٶز ٸستەرٸنە اقتاۋ رەتٸندە قابىلداعانمەن, دٸننٸڭ باسقا دا بٸرقاتار تالاپتارىن اياقاستى ەتۋدە.
مەسەلەن, ٶزٸنە ٶمٸرلٸك سەنٸم ارتقان ەيەلدٸڭ ٷمٸتٸن اقتامايدى. ٶزٸنە اللانىڭ امانات ەتكەنٸن ەسەپكە الماۋدا.ەيەل كٸسٸگە تٸرەك بولىپ, قامقورلىق جاساۋدىڭ ورنىنا ٶمٸرٸنە نەمقۇرايلى قاراپ, تاعدىرىن تەلكەك ەتۋدە. نەپسٸگە قۇل بولىپ, بالالارىنىڭ جەتٸم قالۋىنا كٶز جۇما قاراۋدا. كٸسٸ اقىسىن, قۇدا- قۇداعي, تۋعان- تۋىستاردىڭ تاتۋلىعى بۇزىلاتىنىن ەلەمەۋدە. يسلامنىڭ نەكە دەگەن قاسيەتتٸ ۇعىمىنىڭ قادٸرٸن كەتٸرۋدە.
مۇسىلمانعا تەن سابىرلى مٸنەز تانىتا الماۋدا. ونى جامان جٷرٸسكە يتەرمەلەۋدە. تاعدىردىڭ قيىندىقتارىنا مويىنسۇنباۋدا. تالاققا سەبەپ بولاتىنداي جاعداي ورىن الماسا دا, تۇرمىستاعى ۇساق-تٷيەك جاعدايلاردى سەبەپ ەتۋ ارقىلى باسقا ەيەل الۋعا اسىعۋمەن يسلامي تٷسٸنٸكتەرٸنٸڭ ٶرەسٸن بايقاتۋدا. ەرٸ قازاق ەرەكشە قادٸرلەيتٸن "اق نەكە", "قۇداي قوسقان قوساعىم", "قۇداي ايىرماسا, ادام ايىرماسىن", "بٸر جاستىقتا قارتايۋ" دەگەن سەكٸلدٸ كيەلٸ تٷسٸنٸكتەرگە كٶڭٸل بٶلمەۋدە.
- سوندا بٸزدٸڭ سال-دەستٷرٸمٸز, ەدەت-عۇرىپتارىمىزعا قارسى شىققاندىق پا?
— يسلام اجىراسۋعا رۇقسات بەرگەن. دەگەنمەن "تالاق – اللا تاعالا جەك كٶرە وتىرىپ رۇقسات ەتكەن ٸس" دەگەن قاعيداتتى بەلگٸلەپ, ونىڭ تالاپتارىن اۋىرلاتقان. يسلام بويىنشا ەرلٸ-زايىپتىلاردا اجىراسۋ مىنا جاعدايلارمەن بايلانىستى: بٸرٸنشٸدەن, اۋرۋ نەمەسە ٷزٸر جاعدايى. ياعني ٷيلەنگەنگە دەيٸن نە كەيٸننەن پايدا بولعان, بٸرگە ٶمٸر سٷرۋدٸ قاتتى قيىنداتقان قانداي دا بٸر ٷزٸر نە اۋرۋ سەبەپتٸ ەيەلدٸڭ اجىراسۋعا قۇقى بار.
ەكٸنشٸدەن, كٷيەۋٸ اسىراي الماعاندا. ەيەلدٸڭ ٸشٸپ جەۋ, كيٸنۋ جەنە باسقا دا شىعىندارى كٷيەۋٸنە تەن. كٷيەۋٸنٸڭ جاعدايى بولا تۇرا جۇبايىنا كٶڭٸل بٶلمەسە, ونى اش, ناشار جاعدايدا قالدىراتىن بولسا, ەيەل الدىمەن كٷيەۋٸنەن نەپاقا الۋعا تىرىسادى. ول مٷمكٸن بولماعان جاعدايدا اجىراسۋعا قۇقىلى بولادى. كٷيەۋٸ كەدەي بولسا, ەيەلٸ وعان وپا تانىتىپ, ودان اجىراماعانى دۇرىس.
ٷشٸنشٸدەن, كٷيەۋٸ ٷيٸن تاستاپ كەتسە نەمەسە جوعالىپ كەتسە. كٷيەۋٸنٸڭ ٷيدٸ تاستاپ كەتۋٸ نەمەسە تٸرٸ نە ٶلٸ ەكەنٸ جايىندا ەش حابار بولماعان كەزدە تٶرت جىل كٷتٸپ, سودان كەيٸن ەيەل اجىراسۋدى تالاپ ەتە الادى. يسلام عالىمدارى كٷيەۋٸ تٷرمەگە تٷسٸپ نە جاۋ قولىنا تۇتقىنعا تٷسۋ جاعدايىنا قاراي تٷرلٸ كٶزقاراس بٸلدٸرگەن.
سونداي-اق, بٸرگە تۇرا الماعاندا نە ەيەلٸنە قاتتى جەبٸر كٶرسەتكەندە جەنە زيناعا بارعان جاعدايدا اجىراسادى. ال "كٷيەۋٸنەن ورىنسىز اجىراسۋدى تالاپ ەتەتٸن ەيەلدەر جۇماقتىڭ يسٸن سەزبەيدٸ" دەگەن حاديستەر ەرلٸ-زايىپتىلارعا اجىراسۋعا سىلتاۋ ٸزدەمەۋ كەرەكتٸگٸن بٸلدٸرۋدە.
تالاق — ەزٸل كٶتەرمەيتٸن مەسەلە. ەزٸلدەپ تالاق ايتۋعا بولمايدى. شاريعات بويىنشا ەيەلٸن ٷش رەت تالاق ەتكەن ەر ادام جۇبايىمەن قايتا قوسىلا المايدى. قايتا ٷيلەنۋ ٷشٸن ەيەل باسقا بٸر ەركەكپەن تۇرمىس قۇرىپ, ودان تالاقپەن اجىراپ, ەتەككٸر مەرزٸمٸنٸڭ بٸتۋٸن كٷتۋٸ تيٸس. مٸنە, سوندا عانا بٸرٸنشٸ كٷيەۋٸ ول ەيەلدٸ جاڭا مەھرمەن جاڭا نەكە ارقىلى ٶزٸنە الا الادى.
ال بٷگٸنگٸ كٷنگٸ كەيبٸر تەرٸس دٸني اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ نەكەگە تىم جاۋاپسىز قاراۋى, كٶپ ەيەل الۋشىلىق يسلامدا بار دەگەندٸ جەلەۋ ەتۋٸ, جيٸ تالاق ايتۋى بۇل راسىندا حالىقتىڭ سول ادامدارعا دەگەن رەنٸشٸن تۋدىرۋدا. اينالىپ كەلگەندە, ول دٸنگە دەگەن سالقىن كٶزقاراس تۋدىرىپ وتىر.
از ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە بٸرنەشە ەر اداممەن نەكەلەسكەن ەيەل قايسىسىنان بالا كٶتەرگەنٸن دە بٸلە المايتىن جاعدايلار بار. بۇنىڭ يسلامعا دەيٸنگٸ جاحيلييا كەزٸنەن قانداي ايىرماشىلىعى بار? يسلام ەيەل زاتىنا دەگەن قۇرمەت پەن قامقورلىقتى جوعارى قويادى. نەكە — ول اللانىڭ الدىندا ۋەدە بەرە وتىرىپ, جاۋاپكەرشٸلٸك ارقالاۋ.
حيشام يبن مۇعيراۇلدارى فاتيمانىڭ ٷستٸنە حازٸرەت اليگە (ر.ا.) ەبۋ جاحيلدٸڭ قىزىن نەكەلەۋگە رۇقسات سۇراعاندا, ارداقتى مۇحاممەد پايعامبار (س.ا.ۋ.) "فاتيما — مەنٸڭ بٸر بٶلشەگٸم. كٸم فاتيمانى رەنجٸتسە, مەنٸ رەنجٸتكەنٸ" دەپ بۇعان رۇقسات بەرمەگەن.
ال تۇرمىستا كەلٸسپەۋشٸلٸكتەردٸڭ كەزدەسۋٸ و باستان قالىپتى جاعداي. قازاق حالقى "ٷي بولعان سوڭ ىدىس-اياق سىلدىرلاماي تۇرمايدى" دەپ بۇعان كەڭ تٷسٸنٸستٸكپەن قاراعان. بۇنداي كەلەڭسٸزدٸكتٸ مۇسىلمان ادام سابىر جەنە كەشٸرٸم ارقىلى جەڭۋٸ تيٸس.
قۇراننىڭ "ەيەلدەرٸڭمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولىڭدار. ەگەر ولاردى جەك كٶرەتٸن بولساڭدار, (ۇمىتپاڭدار) اللا سەندەر ۇناتپاعان نەرسەگە كٶپ جاقسىلىق جازعان بولۋى دا مٷمكٸن" (نيسا سٷرەسٸ 19-ايات), حاديستەگٸ "سٸزدەردٸڭ ەڭ قايىرلىلارىڭىز — جۇبايىنا جاقسى قاراعاندارىڭىز" دەگەن مازمۇندى سٶزدەر ەرلٸ-زايىپتىلاردى بٸر-بٸرٸنە تٷسٸنٸستٸكپەن قاراپ, سىيلاستىقپەن, كەشٸرٸممەن ٶمٸر سٷرۋگە شاقىرادى.
وتباسىندا شاڭىراقتى ەر مەن ەيەلدٸڭ سىيلاستىعى عانا ۇستاپ تۇرادى. سول سەبەپتٸ ەرلٸ- زايىپتىلار بٸر-بٸرٸمەن تٸل تابىسىپ, جاراسىمدى تٸرشٸلٸك ەتۋٸ كەرەك. "ەكٸ جاقسى قوسىلسا, بٸرٸن بٸرٸ قيمايدى, ەكٸ جامان قوسىلسا, بٸر تٶسەككە سىيمايدى" دەپ اتا- بابالارىمىز بەكەر ايتپاعان.
دەرەككٶز: Sputniknews.kz
