.jpg)
Óz ýaqytynda Keńester Odaǵynda Lenin men Stalinnan keiingi «Úshinshi kósem» atanǵan Georgii Malenkov týraly bizdiń qazaq oqyrmandary asa kóp jáne tereń bilmeidi. Tipti, bilse de mardymsyz shet jaǵasyn ǵana estýi múmkin.
QSRO Ministrler Keńesiniń tóraǵasy (1953 – 1955 jyldar), Sotsiolistik Eńbek Eri, Lenin ordeniniń úsh márte iegeri, general-leitenant, Keńester Odaǵynda partiialyq bilet boiynsha úshinshi (Lenin birinshi, Stalin ekinshi) Georgii Maksimilianovich Malenkov, sol kezdegi Keńester Odaǵy Ortalyq Komitetiniń birinshi hatshysy Nikita Hrýshevpen aradaǵy taitalastan keiin, barlyq laýazymynan aiyrylyp 1957 jyly Qazaqstanǵa aidaýǵa jiberiledi.
Alǵashynda Óskemen jylý berý stansasynda qyzmet etken ol bir jyldan keiin Ekibastuzdaǵy jylý berý júiesine kenetten aýystyrylady. Degenmen, óz zamanynda talai kórnekti de taǵdyrly isterdiń jetekshisi atanǵan (Qazaqstan men Ortalyq Sibirdegi tyń igerý ideiasyn ómirge ákelgen azamat) ańyz adamnyń qainaǵan eńbek pen kúreske toly júrip ótken jolyn shamamyz kelgenshe qalyń oqyrmanǵa túsinikti etip, shyǵarma retinde usynýdy jón kórdik.
Bul jazbadaǵy oqiǵany da Qazaqstannyń Keńester Odaǵy tusyndaǵy ótken tarihynyń bir kórinisi dep esepteýimiz kerek.
Sonymen, ata-tegi orys emes, Makedondyq bolyp keletin Georgii Malenkov týraly sózimizdi jalǵastyraiyq.
Komýnistik Partiianyń Ortalyq Komitetinde isteitin áieliniń kómegimen osynda nusqaýshy bolyp ornalasqan onyń (bul 1920 jyldyń kóktemi bolatyn) qyzmeti múmkindiginshe tez ósti. Máskeýdiń joǵary elektrotehnikalyq ýchilishesin bitirgen ol, jastyq kúshpen ózine berilgen jaýapkershiligi mol jumysqa qulshyna kiristi. Jeti jyldan keiin partiialyq jumysqa ábden shynyqqan saýatty da bilikti jáne bilimdi jigit Ortalyq Komitettiń tehnikalyq hatshysy bolyp taǵaiyndalady. Esep berý jáne baqylaý, kadrlardy bilimi men iskerligine bailanysty qyzmetke ornalastyrý osy Georgii Maksimilianovichtiń qolynda boldy. Onyń qol jetkizgen múmkindigi sonshalyqty, Keńester Odaǵyndaǵy búkil kadrlardyń atqaryp otyrǵan qyzmetteriniń nátijesi týraly aqparat qai kezde bolmasyn Malenkovtyń tartpasynan tabylatyn. Partiialyq jumysta onyń atqarǵan isteri men uiymdastyrǵan sharalary únemi joǵary dárejede ótetin. Sondyqtan ol, sol bir ýaqyttaǵy Ortalyq Komitettegi taptyrmas jáne biregei kemeldengen maman bolyp sanalatyn.
Keńester Odaǵynyń kósemi Iosif Stalinniń baiandamalaryn jáne komitettiń búkil hattamalaryn osy adam árdaiym aldyn ala daiyndap otyratyn. Jáne Malenkovtyń daiyndaǵan bul qujattary óte saýatty bolǵandyǵy sonshalyqty, Stalinniń ózi eshýaqytta ózgeris kirgizbeitin. Birbetkeiligi men tabandylyǵyna, sondai-aq saýattylyǵyna joǵary bilik qurmet kórsetip, árdaiym senim artyp otyratyn.
Zasiadkomen aradaǵy oqiǵa
Birde kómir óndirisi ministriniń bosaǵan ornyna birneshe adamnyń kandidatýrasy usynylyp, onyń bireýin tańdaý kerek boldy. Kremlge shaqyrylǵan kandidattardyń ómirbaianyn Stalinniń ózi qarap shyǵady. Sonan keiin qasynda turǵan Georgiden "Sen óziń osy kandidattardyń qaisysy laiyq dep oilaisyn" dep suraidy. Ol bolsa:
- Iosif Vissarionovich, Zasiadkonyń kandidatýrasy durys bolar dep oilaimyn, biraq...
- Aita ber dedi, - kósem.
- Zasiadko, azdap ishetin adam. Degenmen, óte tájiribeli jáne óz jumysyna saýatty jáne jaýapkershiligi mol adam.
- Onda ony shaqyr jáne sen, bir-eki shólmek araq alyp kel,- dedi Stalin. Birneshe minýttan keiin kabinetke Zasiadko kiredi. Bilik ony qasyna shaqyryp otyrǵyzyp, eki bokalǵa toltyryp grýzin vinosyn qýiady. 200 grammdyq bokalǵa toltyrylǵan araqty kandidattyń aldyna jyljytyp:
- Káne, Zasiadko mynany iship qoiaiyq, - deidi. Zasiadko eshqandai qobaljymai, - Siz úshin Iosif Vissarionovich, - dep aldyndaǵyny qaǵyp saldy. Otyryp biraz áńgemelesken soń, taǵyda bokaldarǵa araq toltyryldy. Zasiadko sheginbei:
- Siz úshin Iosif Vissarionovich, - dep aýzyna araqty taǵyda tónkere saldy. Biraq, kandidat masaimady.
Budan keiin de olar biraz otyryp ángimelesti. Zasiadko kósemniń suraqtaryna tiianaqty jaýap berip, paidaly da tartymdy jobalardy alǵa tartyp, óndiris oryndarynyń problemalaryn kóterdi. Stalin úshinshi ret stakandardy toltyrǵan kezde, bul tartynbastan:
- Joldas Stalin, Zasiadko óz shamasyn biledi, maǵan ári ishýge bolmaidy, - dedi kesimdi túrde.
Artynan Ortalyq Komitettiń Saiasi Biýrosynda Zasiadkony Keńester Odaǵynyń Kómir óndirisiniń ministri etip taǵaiyndaǵanda, Stalin aqyryn ǵana kúlip;
- Zasiadko óz shamasyn biledi, - dedi qaljyndap.
Sol Zasiadko 1948 jáne 1955 jyldar aralyǵynda osy qyzmetinde úlken tabyspen istep, Sotsialistik Eńbek Eri ataǵyn aldy.
Bizdiń sóz etip otyrǵan Georgii Malenkovtiń sol kezdegi Keńes júiesine sińirgen eńbegi orasan zor. Ol kóptegen daryndy kadrlardyń ósýine jáne olardyń memlekettiń damýyna aitarlyqtai úles qosýyna setpigin tigizdi. Malenkovtiń oida ustaý jadysy keremet edi. Keńester Odaǵynyń túkpir-túkpirinde qyzmet etip jatqan nomenklatýrada turǵan adamdardy jáne olardyń qandai da bir iskerligin jaqsy tanityn. Solardy múmkindiginshe ósirip otyrýǵa tyrysatyn. Kele-kele aýmaǵy zor, eki qurlyqty alyp jatqan memlekette Stalinnan keiingi ekinshi tulǵanyń ornyna kóterildi. Bul adamdy Keńes úkimetindegi turǵyndardyń barlyǵy keńinen tanityn jáne mineziniń ustamdylyǵy men jumsaqtyǵyna sonymen qatar, adamgershiligi men azamattyǵy úshin syilaityn. Sondai-aq, memlekettegi aýyl sharýashylyǵyn jáne óńdiris oryndaryn qalai damytýdy jaqsy biletin.
Iosif Stalinniń 1953 jyly qatty aýyrýyna bailanysty, ainalasyndaǵy kadrlar qatty abyrjidy. Sol 1953 jylǵy besinshi naýryzda bolyp ótken Ortalyq Komitet pen KSRO Ministirler Keńesiniń jáne KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezidiýmynyń birikken jinalysynda, Georgii Maksimilianovich Malenkov Lavrentii Beriianyń usynysymen KSRO Ministirler Keńesiniń tóraǵasy bolyp taǵaiyndalady. Onyń orynbasarlary qyzmetine Beriia, Molotov, Býlganin jáne Kaganovich usynylady. Malenkovtyń qolynda az ýaqyt bolsa da sol kezdegi Keńes Odaǵynyń tutas biligi jinalǵan edi. Ol Ortalyq Komitettiń prezidiýmy men Ministirler Keńesiniń tóraǵasy bola otyryp, barlyq isti shamasy kelgenshe demokratiialyq túrde basqarýǵa tyrysty. Sol bir kezeńde Georgii Malenkovtyń bedeli men abyroiy bunyń qasynda kóleńkedei erip júrgen, bergen antynda turmaityn, eki minezdi saiqal Nikita Hrýshevqa qaraǵanda áldeqaida joǵary edi. Eger Qorǵanys Ministiri Georgii Jýkov Hrýshevtiń ótirigine senip oǵan kómektespegende sol kezdegi bilikte júrgender birinshilikke qalaida Malenkovty otyrǵyzar edi. Ministirler Keńesiniń tóraǵasy bolyp turǵanda Malenkov aýyl sharýashylyǵynda kóptegen reformalar júrgizdi. Bul ózgerister sharýashylyqtyń durys jolǵa túsip, úlken tabysqa jetýine qol jetkizdi. Sol kezdegi turǵyndardyń «Prishel Malenkov – poeli blinkov» deitini osydan. Sonymen qatar, memlekette salalyq jumystardyń ýaqyttary belgilenip, adamdar óz erkinen tys eńbektenbeitin boldy.
Malenkov tyń kóterýdiń avtory jáne oǵan orasan zor kúshin salǵan adam. 1954-1955 jyldary Qazaqstanda 18 million gektar jer iegerilip, odan túsken ónim buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkishke jetti. Sonymen qatar, kommýnaldyq júieniń jumysyda jaqsardy. Turǵyn úi salý salasy alǵash ret Keńes Odaǵynda jappai qolǵa alyndy. Aýyl sharýashylyǵy kóptegen sátti reformalardan keiin ońǵa basyp, jyldyq tabysy arta bastady. Biraq, ekonomikanyń durys jolǵa qoiylyp, bir arnaǵa túse bastaýyna qaramastan 1955 jyldyń aqpannyń toǵyzynda Keńestik Sotsialistik Respýblikalar Odaǵynyń Joǵarǵy keńesi Georgii Malenkovty tóraǵalyq mindetinen bosatty. Osy arada bizdiń qoiatyn biraz suraqtarymyz bar: Stalin qatty aýyryp, es-túsin bilmei jatqanda otyz saǵat boiy oǵan eshqandai meditsinalyq kómekti jibertkizbei qoiǵandar kimder? Aiaqastynan besinshi naýryz kúni Ortalyq Komitetke besinshi hatshy bolyp N.Hrýshevtyń taǵaiyndalýy qalai? Sol 1953 jyldyń maýsym aiynda Máskeýge tank kirgizgender kim? Osy shuǵyl jaǵdailardyń mán-jáii Mýhinniń «Ýbiistvo Stalina i Beriia» kitabynda naqty derektermen jazylǵan. Bilikke talastyń ne ekenin óte jaqsy biletin Malenkovtyń sol bir sátte imperialyq memlekettiń toqsan paiyzdan astam biligi óz qolynda turǵanda jáne ainalasyndaǵy óz jaqtastarynyń kóp ekendigine qaramastan, bilikti saiqal Hrýshevqa nege berip qoiǵandyǵyn túsinbeisiń? Ol bolsa qatardaǵy hatshylyqqa jańa ǵana kelgen adam bolatyn. Georgii Maksimilianovichti qos- qoldap qoldaǵan qasynda Molotov, Býlganin, Beriia jáne Kaganovich turǵanda kóshbasshylyqtan nege aiyrylyp qalǵandyǵyn beimálim?
Mýhinniń kitabin aqtaryp otyryp, armiia basshylyǵyndaǵy Jýkovtyń sol bir kezde nelikten Hrýshevti qoldap Máskeýge ásker men tankty kirgizgendigi bizge endi túsinikti. Ailaker Hrýshev Jýkovqa odanda joǵary laýazymdy (Ministirler Keńesiniń tóraǵasy) bermekke aldyn- ala kelisip alǵan. Bilikti kúshtep tartyp alý degen osy! Qalai desekte, sol kezdegi memleket turǵyndary, qatardaǵy qalyń adamdar aiaq astynan Hrýshevtiń Ortalyq Komitettiń birinshi hatshysy bolyp qalai taǵaiyndalǵanyn túsinbedi! Malenkov Nikita Hrýshevtiń kóptegen qanypezer qylyqtaryn kórip-bilip júrip, ony alqaly jinalystarda nege áshkerelemegenin uqpadyq. Múmkin buǵan belgili bir sebepter kedergi bolǵan shyǵar?
1957 jyldyń maýsymynda Ortalyq Komitettiń prezidiým jinalysynda Malenkov, Molotov jáne Kaganovich Hrýshevti ornynan alýǵa tabandy túrde usynys bildiredi. Olardy osy jinalysta burynnan kele jatqan eski bolshevik kadrlardyń túgeli qoldaidy. Biraq, Qorǵanys Ministri G.Jýkov pen Memlekettik Qaýypsizdik Komitetiniń tóraǵasy I.Serovtyń qoldaýymen jáne qorǵaýymen N.Hrýshev orynynda qalady. Malenkov bastaǵan onyń jaqtastary túgelimen laýazymdarynan aiyryldy. Sol 1957 jyldyń tamyz aiynda Georgii Malenkov Qazaqstanǵa aidaýǵa jiberilip, naqtyraq aitqanda Óskemen jylý berý ortalyǵynyń direktory bolyp taǵaiyndalady.
Osy arada azdap sheginis jasaiyq, buǵan deiin Malenkov Stalinnyń aýyr jaǵdaida jatqan kezinde, Hrýshevtyń jáne oǵan jaqtas Ignatevtiń sybyrlaýymen Iosif Vissarionovichke der kezinde meditsinalyq kómek kórsetýden analardan seskengen bolatyn. Artynan Hrýshev bastaǵan top taǵyda Lavrentii Beriiaǵa jabylǵan kezde de shet qalmaǵan edi. Keiinnen ózine qysym jasalǵanda, osynyń bárin, iaǵni aitqanda, Hrýshevtyń uiymdastyrǵan qupiia qandy qylmystaryn búkil el aldynda jaiyp salmaq bolady. Osydan baryp saiqal Nikita Sergeevichtiń buǵan qarsy áreketteri bastalyp, aqyry bul jetekshilik etken toptyń barlyǵy laýazymdarynan aiyrylyp, bilikten laqtyrylyp tastalyndy. Qalai desekte, sol kezdegi Kremldegi Hrýshevtan bastap onyń ainalasyndaǵy kadrlardyń barlyǵy derlik orta bilimdi, tájiribesi múlde az, sharýashylyqtan habary joq jáne pendeshiligi kóp adamdar bolatyn. Aralarynda óz zamanynyń jan-jaqty jetilgen saiypqyrandary múlde joq desekte bolady. Sondyqtan da, sol bir tusta ekonomikanyń qaryshtap damymai, kóptegen qiynshylyqtarǵa kezdesýi de osyǵan bailanysty. Georgii Malenkov bolsa, sol basqarý ortalyǵyndaǵy saýsaqpen sanarlyq joǵary bilimdi, óte saýatty, biregei adam edi. Jáne halyq sharýashylyǵyn demokratiialyq túrde alǵa damytýdyń tetigin jaqsy biletin.
Óskemen jáne Ekibastuzdaǵy jyldary
Óskemenniń jylý berý ortalyǵyna kelgende, búkil qala turǵyndary bul kisiniń sýretin jáne tý kóterip qonaqjailyqpen qarsy alǵan bolatyn. Osydan seskengen joǵarǵy bilik ony bul arada kóp turaqtatpai, bir jyldan keiin Ekibastuz qalasynyń jylý berý stansasyna aýystyrady. Georgii Malenkovtyń qyzy Valentina Malenkova osy bir ýaqytty óziniń memýarynda óte jaqsy sýrettep jazǵan eken. Ekibastuz jylý berý ortalyǵy 1952 jyldan bastap salyna bastady. Alǵashynda osy odaqtyq qurylysqa «Steplag» lagerindegi sottalǵandar tartyldy. Sonymen qatar «Irtyshýglestroi» qurylys brigadalary qosyldy. Bul aty-shýly qurylysty ýaqyt ótkizbei tez arada qosý kerek boldy. Sondyqtan kúndiz sottalǵandar ter tókse, túnde qurylys brigadasynyń adamdary aianbai qyzmet etti. Sottalardan biraz jyldar buryn, ataqty Aleksandr Isaevich Soljenitsynda osy qurylysqa qatysyp, bul odaqqa málim qurylysty óziniń «Odin den Ivana Denisovicha» atty povesinde jazyp, kóptegen shyndyqty ashyq kórsetken. 1956 jyldyń tórtinshi jeltoqsany kúni birinshi týrbogenerator iske qosylyp, aimaqtaǵy búkil óndiris oryndaryna alǵashqy qýatyn bere bastady. Bul úlken jeńis edi. Kezinde Stalinniń aitqan ataqty «Kadry reshaiýt vsio» sózi dál osy Malenkovtyń Ekibastuzǵa kelgendegi iskerlik jáne uiymdastyrý darynyna aitylǵandai. Sol bir jyldarda Odaqtyń túkpir-túkpirinen injenerler men osy salanyń mamandary Ekibastuzǵa kelip, bul aranyń jumysymen tanysyp, tájiribe jinady. Úsh áripterdiń kúndelikti ańdýynda júrsede, Georgii Maksimilianovich baryn salyp bul isti tez arada jandandyrdy desek artyq aitpaǵandyq. Uiymdastyrý qasieti erekshe ǵajaiyp, myqty azamat, ulttyq aimaqtaǵy kishigirim Ekibastuz qalasynyń barynsha damýyna jáne sáýletti, sán-saltanatty bolyp qalyptasýyna kóp úlesin qosty. Bul qaladaǵy qalyń kókjelektiń de negizin salǵan da alǵashqy osy azamat. Ol tek qana osyndaǵy óndiris oryndarynyń damýyna ǵana kúsh salǵan joq, qalanyń jáne aimaqtyń bilim júiesiniń, sondai-aq, mádenietiniń de ósip – órkendeýine aitarlyqtai áser etti. Osynda tehnikalyq institýttyń ashylýyna negiz salyp, onyń sabaq beretin kadrlaryn Omskiden, Máskeýden jáne elimizdiń basqa da qalalarynan shaqyrtty. Ekibastuz qalasynda on jyldai qyzmet etken ýaqytynda, onyń osyndaǵy dos, joldas bolyp ketken jergilikti kadrlar men onyń turǵyndary, bul kisiniń istegen kóptegen jaqsylyqtaryn, sińirgen qyzymetin eshýaqytta umytpaq emes. Keiin Nikita Hrýshev bilikten ketkennen keiin, birneshe jyldan soń, 1968 jyly Máskeýge jasyryn baryp kelgen ol, qaityp kelip, jumystan bosanyp, týra 67 jasynda óziniń týyp- ósken, bilim alǵan jáne qyzmet etken qalasyna qaityp oralady. Máskeýge kelgen soń, óziniń burynǵy páterin jáne saiajaiyn qaitaryp alady. Eki uly búkil elge belgili ǵylym doktorlary jáne óz salasynyń bilikti ǵalymdary. Malenkov Brejnev zamanynda eshkimge alańdamai, orynyqty ómir súrdi. Keiin, Gorbachevtiń qaita qurýy bastalǵan kezde, onyń uldary «Bul qaita qurýdy osydan talai jyldar buryn istegende durys bolar edi», - dep aitqany jetkizedi. Georgii Malenkov bilikten Stalin ketisimen- aq, keńestik qoǵamdy demokratiialyq jolǵa túsirýdiń tezisterin usynǵan bolatyn. Degenmen, sol kezdegi solshyl kúsh ol ideiany iske asyrmady.
Georgii Maksimilianovich seksen alty jasqa kelip, áieli Valiriia Golýbtsovadan keiin eki jyldan soń ómirden qaitady. Iskerligi men azamattyǵy jaǵynan kemel jáne Evraziia qurlyǵynyń aitarlyqtai damýyna, sondai-aq órkenietti zamannyń alǵashqy baspaldaǵyna shyǵýyna kóp kúsh jumsaǵan aitýly azamattyń ónegeli de úlgili ómir joly kimdi bolsa da qyzyqtyrarlyqtai. Qazir Ekibastuz qalasyndaǵy murajaida, kezinde Kremldegi Stalinnan keiingi ekinshi tulǵa bolǵan jáne Keńester Odaǵy Ministirler Keńesi tóraǵasynyń qyzymetin tabysty atqarǵan azamattyń kóptegen estelik jádigerleri saqtalǵan.
