«KIShI QIIaMETTEGI» QAZAQSTAN» hikaia-dastandar shoǵyrynan
TÁBRIZDIK ShÁMISTIŃ* MÁÝLÁNA RÝMIGE*
JYR JAZDYRǴANY JAILY HIKAIa
«Qissadaǵy maqsat: odan sabaq almaq; áitpese, munyń bári saǵan qur hikaia aityp berý úshin emes!.. Bul – seni men meniń dál osy sáttegi hálimiz...»
J. Rými.
Bissmillá-hi-Rahman-Rahim!..
...Jaǵalaýda keme tur.
Tastapty ony shynjyrlap,
Bosatpastai qyl shylbyr bulqynsa da myń jyldap.
Kók tóbettei tolqyndar shapqan shaqta arsyldap,
Júzgisi bar kemeniń aidyndarǵa arshyndap.
Bezgisi bar – shynjyrdy byt-shyt qylyp talshyndap,
Tózgisi bar – seńder kep súikengende talsha yrǵap.
Kezgisi bar – Ai súńgip aqqan jaiqyn ólkesin,
Súzgisi bar – Jai súńgip jatqan aidyn keń tósin.
Turǵan shaqta qan tamyp týǵan Aidyń ushynan,
Júrgisi bar jan baspas araldardyń tusynan.
Ótkisi bar ajdaha-tolqyndardyń tisinen,
Azýyndai muhittyń aran-jaqpar ishinen.
Muhittardyń ishinen kókke atylsa ot-quiyn,
Soǵan qoiyp ketse ǵoi, – qalǵan tirlik kók tiyn!
Sý astynan órtti yshyq tógilgende laq etip,
Aq qaýyrsyn-jelkeni jansa, shirkin, lap etip!..
---------------------------------------------------------------------
Shámis* ád-din Muhammed át-Tábrizi (1248 j.q.b.) – Jáláladdin Rýmidiń rýhani ustazy.
Jáláladdin Rými (1207-1273) – «Shyǵystyń jeti juldyzynyń» biri. Uly sofy-shaiyr.
Juldyz bitken eńirep, eńkildegen Ai da Kún
Kórgisi bar Ǵarshynyń nur-tolqyndy ailaǵyn.
Sol Ailaqtyń tolqyny orap alyp quiynsha,
Kókke samǵap ketse ǵoi, – mańdaiǵa Haq buiyrsa!..
Biraq ázir kelmei tur Jaratqannyń Jarlyǵy,
Qiialynda kemeniń ótýde onyń barlyǵy...
Al kemeniń ústinde tórt júz múrit kúni-tún
Sharǵy oqidy jalǵap ap Máýlánaǵa úmitin.
Aiaqtai sap dárisin, jyr jazady Máýlána,
Iship kóńil dárisin, syr qazady Máýlána.
Jan men tánin otqa órtep tynatuǵyn talqy bul,
Mine, osylai ómirdi keshkenine – alty jyl.
Osy tirlik sońynda shalar boldy aq shashyn,
Ekpek edi qaǵazǵa – «másnáýi baqshasyn»?!.
Báribir ol shyndyqtyń shyǵar emes shyńyna,
Súńgi almai qor bop júr júreginiń syryna.
Bosata almas shynjyrdan qur ańsar men qur tilek,
Sónip qala beredi jan úńgirin tintip ot.
Sezimderdiń daýyly soqqanmen kep búrkip ot,
Janyp ketpei tur nege qaýyrsyny shyrpy bop?..
Jasyndary kisinep shapqanmen kók bulty kóp,
Úze almaidy kisenin aiaǵyn qur silkilep.
Kók qapysyn najaǵai týraǵanmen kúrkirep,
Som shideri, al muny bosatatyn surqy joq.
Eńseni ezip, tóbesin torlap alǵan tún-túnek,
Kúler qashan aspany: Ai arshylyp, Kún túlep?!.
Qur kúrmele beredi ushqyr qiial, epti oi-til,
Sezedi ishi: jyryna Eń Keregi jetpei tur!
Mine, osynaý dertinen bolar emes ol azat,
Qinap otyr búgin de jan men tánin sol azap...
Oqidy úzbei duǵasyn, kókiregin ot kernep:
«Dosty – bizge, al bizdi Shyn Dosyńa jetker!..» dep.
Júrek toly zerteńge, zapyran men zár-ý – ish...
Kirdi kenet kemege júdeý óńdi dárýish.
Sálemnen soń dárýish ashty óziniń shyn mánin:
«Oqymaq em, – dedi jai, – Máýlánanyń jyrlaryn...»
Qysqy ózende shanshylyp turǵan jańǵyz muzdaqtai,
Máýlánanyń jazǵanyn oqyp shyqty ol miz baqpai.
Jyldar boiy jazǵanyn – túnder boiy kóz ilmei,
Jan azabyn tym qursa otyrǵany-ai sezinbei.
Teii qatty jan eken aq qaiyńnyń bezindei,
Shyǵatuǵyn kejir ǵoi – sirkesýdan ezilmei!
Muz bop qatyp qalǵandai júrek-sezim, myi-sana,
Ishki áserin bildirer joq júzinde ishara...
Kúrt ózgerdi paraqty otyrǵan qol ashyp kóp,
Sýǵa kenet bar jyrdy jibergeni shashyp kep!..
Shákirt bitken shý etti!..
Shoshyp ketti Máýlána,
Yshqynyp qap, ázer dep keldi tili táýbáǵa.
«Ei, dárýish, joidyń ǵoi qazynamdy sen meniń,
Tárk ettiń ǵoi, sýǵa aǵyp alty jylǵy eńbegim!..»
«Muzdaq-adam» jylydy.
Ún jetkendei kereńge:
«Ei, Máýlána, sen úshin Eń Keregi – óleń be?..
Ustaýshy ediń ózińdi Haqqa bergen pendeshe,
Bar muqtajyń jyr bolsa, qaitaraiyn, endeshe!..»
Sony aitty da dárýish qarǵyp ketti kemeden,
Top shý etti: «Janyqas jan edi, – dep, – ne degen?!.»
Qaǵaz bitken tolqynda jatyr jairap shashylyp,
Al álgi adam... terip júr sonyń bárin asyǵyp.
Qalyń múrit ishine jiyp alyp tur demin,
Kórdi álginiń tobyqtan sýǵa batpai júrgenin!
Bul siqyr sát barlyǵyn alǵandai-tyn tutqyndap:
Sýdan alyp bir qaqsa, – jyrly qaǵaz qup-qurǵaq!
Tap osyny kórgende ketti keme shaiqalyp! –
Shashaý qylmai birin de keldi ol jyrdy qaita alyp!
«Ei, Máýlána, sanap al, túgel me eken óleńiń? –
Qal jyryńdy qushaqtap, bolsa osy bar keregiń!..»
Shyǵa berdi dárýish Máýlánaǵa sony aityp,
Keýde jegen qaiǵysyn odan saiyn molaityp.
Kerip ketti bir sezim kenet kóńil qanasyn,
Nur quiylyp Ǵaryshtan sógip ketti sanasyn!
Talaq tilgen pyshaqtai tas-júregin nur tildi! –
Dárýishtiń sońynan janushyryp umtyldy!
«Kúmánim joq, jiberdi Qudai maǵan seni!..» dep,
Dárýishtiń aiaǵyn súiip jatyr eńirep!..
Yshyq tolyp júrekke, tolqyp kóńil-kenere,
Kiredi ertip Pirin ol qurmetpen kemege.
Jańa ǵana múrshit-tin, Pirine ótti biligi! –
Mynaý boldy shaihynyń bergen tuńǵysh buiryǵy:
«Joldan yǵyr boldym men sapar shegip munshama,
Óziń baryp dúkennen sharap ákel bir shara!
Qaldy bilem jan-tándi tozań menen kir ustap,
Shańdy, kirdi qýaiyq, jýaiyq bir durystap!..»
Shara qaisy Pirge endi?!
Aqshasyn ap «seiften»,
Shyǵyp ketti Máýlána ań-tań qalǵan keiippen.
Oilap pa edi bolam dep jurt aldynda munsha qor?! –
Bir balany ustap ap dúken jaqqa jumsady ol...
Ishke kirgen...
Piriniń ózgerdi óńi kenetten:
«Nege bala jumsaisyń?..
Óziń ákel demep pe em?!»
Ózi ketti dúkenge, bar-dúr qandai amaly? –
Jan-jaǵyna qysyla qarap qoiyp shamaly.
«Meni al!» deidi sórede syńsyp turǵan kóp araq,
Shyqty ol shapshań sharapty shapanyna orap ap...
Sol sátinde-aq sýyq sóz sýmań qaǵyp urt kezgen,
Eńse ezilip baratyr súzgilegen syrt kózden!
Ishke kirgen... bul joly tym ashýly ápendiń:
«Biz ishetin sýsyndy nege tyǵyp ákeldiń?!.
Ket, dúkenge qaita bar jalańaiaq, jalańbas,
Qarap tursyn súisinip bazardaǵy támám mas!
Sol sharapqa qanyp ap kelip otyr áldengim,
Esińe usta: sharany ústine tut sáldeńniń!
Ashyq bolsyn aýyzy, julyp tasta tyǵynyn,
Qur jalatyp júrme tek túbindegi juǵynyn.
Tóge kórme tamshysyn suq kózderge arbalyp,
Kórer bolsyn keipińdi shahardaǵy bar halyq!..»
Tartty shaiyr dúkenge: «Syny shyǵar Haqtyń!..» dep,
Máz bop jatty syrtynan jaqyn sógip, jat tildep.
«Múrshit iship ketipti!..»
«Mássaǵan» da «mássaǵan!» –
Degen sypsyń estiseń, qaiter edi es-sanań?!
Úshinshi iret sharapty kele jatyr qaita alyp,
Aýyzy ashyq sharadan shashyraidy shaiqalyp.
Sasqan shaqta shaiqalmai qalýshy edi shara qai? –
Sálde, kóilek, shalbary qan syqyldy daladai!
Suq saýsaǵyn bezep tur shárdegi bar haram, nas,
Keledi bul shańdatyp jalańaiaq, jalańbas!
Kirmegenge – qara jer!
Tiri kirdi ol, óle me?! –
Sóz ben kózge talanyp zorǵa jetti kemege!
Kirip kelse... jarqyrap otyr eken Pirmuǵan! –
Shapaǵyna Kún orap, shashyrady nur buǵan!
Kórdi Nurdyń aqqanyn!
Berdi Syrdyń aqparyn! –
Jýyp ketti Nur men Syr juqqan sharap daqtaryn!..
Súiektegi kirlerin súrgilep nur jańqalap,
Sálde ornyna Pir buǵan sáýle orady shańqan aq!
Sharap toly shishany syndyrdy da tasqa uryp,
Sóilep ketti Pirmuǵan shákirtine bas buryp:
«Qaldyń búgin, – dedi Pir, – Qadir-Haqtyń synyna!
Qandyń búgin qapysyz Sattaryńnyń shynyna!
Tústiń kórge, al, biraq shyqtyń Shyndyq Shyńyna! –
Kelgendigin ne jetpei uqtyń ba endi jyryńa?!
«Halyq qalai qaraidy?»
«El ne deidi munyma?»
«Mynany aitsam, – patshanyń ilinem-aý qyryna?!»
«Bylai desem, – dushpanym ketpes pe eken óshigip?..»
«Al mynany basqasha qalmas pa eken dos uǵyp?..»
Osy oilarmen sanańdy kisendediń sen buryn,
Bildirýshi ed perishteń Eń Kerektiń kemdigin.
Dildi bailap kórdiń be temirqazyq – bir oiǵa:
«Qaitip, qalai jazǵanda jaǵamyn, – dep, – Qudaiǵa?!»
Salmaq qandai sózińde, – qursa bezben Haq-Táńir? –
«Juqtyrman, – dep Sert qyp pa eń, –
Shyndyqqa – shań, Aqqa – kir!..»
Tappai turyp ózińnen dil dertińniń sebebin,
Qalai tabam dep ediń –
El dertiniń deregin?!
Nápsi-putqa qul qylyp, qyldy saitan kil mazaq,
Óziń júrip quldyqta, etpek ediń kimdi azat?!
Shyqtyń búgin, shákirtim, sol kisendi buzyp sen,
Keshtiń Shyndyq-Muhityn aq kemeshe júzip sen!
Tailyqpadyń sen búgin, óttiń taǵdyr tezinen,
Yqpai qyrttyń sózinen,
Buqpai jurttyń kózinen!
Kúmándatyp oiyńdy, tumandatyp sanańdy
Kelgen naǵyz dushpanyń kórmeidi endi qarańdy!
Tildi kúrmep, dildi irmep, júregińdi qaqsytyp
Turǵan saitan qashty ytyp,
Qirap tústi nápsi-put!
Endi Haqtyń kenine qailańdy uryp qaza ber!
Berdim bata! –
Jyryńdy qalaýyńsha jaza ber!..»
Berdi bata shákirtke Tábrizdiń Shámisi,
«Dosty dosqa jetkerdi»! –
Qandai kámil Haq isi?!
Jatyr edi kók teńiz tolqyndaryn shýlatyp,
Alty jylǵy jazǵanyn jiberdi aqyn sýǵa atyp!
Aiqyndady shyn túsin: Kesh sulý da, Tań kórkem! –
Shyndyq-Dápter tórinde aq qaýyrsyn – aq jelken!
Tolqyn atyp týlaidy Máýlánanyń Shyn Jyry,
Shirik jiptei úzilip qaldy keme shynjyry.
Juldyz bitken eńirep, eńkildegen Ai da Kún –
Kórdi shaiyr Ǵarshynyń nur-tolqyndy ailaǵyn.
Sol Ailaqtyń tolqyny orap alyp quiynsha,
Bar ǵalamdy kezdirdi, – Pirmuǵanǵa syiynsa!
Pirmuǵany buiyrsa, – jerge kirdi jeti qat,
Ǵarshy menen Kúrsige endi neshe qatynap!
Ótti qansha ajdaha-tolqyndardyń tisinen,
Azýyndai muhittyń aran-jartas ishinen.
Muhittardyń ishinen kókke atylsa ot-quiyn,
Qoiyp ketti! –
Shyraqsha janyp ketti kóp kiim!
Sý astynan órtti yshyq tógilgende laq etip,
Aq qaýyrsyn-jelkeni jandy talai lap etip!..
Janyn nurǵa, al tánin shyqty neshe otqa órtep,
Máýlánanyń ǵumyry syqyldy-dúr tátti ertek!
Máýlánanyń jyry edi asyldardyń qushtary,
Jarty mysqal syn aitpas dosy túgil, dushpany!
Patsha túgil, nesheme ketti joq bop patshalyq,
Al Máýlána syrlaryn kórip pe eken tat shalyp?!
Qaldy nebir altyn taq itjemeste adyra,
Otyra almaq qai patsha – Rýmidiń taǵyna?!
Qaldyrdy eken kim mura ondai qylyp artyna?! –
Úsh patshalyq áli kún talasady dańqyna!
Topyraǵy Kóneniń* qaýsyrǵansha qapsasyn,
Egip ketti ol Júrekke «Másnáýi-baqshasyn»!
Adamzattyń aspanyn qasietti syrǵa orap,
Sol Baqshadan turady jupar borap, nur borap!
Sári ishkende saharda, qaýyshqanda quptanmen,
Sol jupardy simirip qanǵanymsha jutqam men!
Úshkirgende Subhan dem,
ár tamshysy shyq tatyp,
Kúreń qannan jutqam men pák keseme sút qatyp!
Máýlánanyń jyrynan tappas edim munsha mán –
Ustodýlla maqsym ǵoi meni araqqa jumsaǵan!
Kóz ben Sózdiń bulttary keledi erip dúrkirep,
Sharap alyp qaittym men haram, nasqa kúlki bop!
------------
Kóne* – Jáláladdin Rýmidiń (r.ǵ.) týǵan shahary Kóne (Kóne Úrgenish) men turǵan shahary Kóne (Konia) qalalary meńzelip otyr.
Keshiremin qapqanyn,
nájisterin jaqqanyn,
Óshiremin sharaptyń juqqan qara daqtaryn.
Abalaidy minbeden ittik búgin sóz alyp,
Tabalaidy irgeden júittik jylym tozaǵyp...
Shaǵynbaimyn eshkimge hál-kúiimdi naza ǵyp,
Shyǵarymdy bilemin qara daqtan tazaryp.
Óshirmeimin esimnen Ustodýlla elesin,
Jurttyń aýzyn kúzetpen!
Qyrt ne dese, o desin!..
Elemeimin dúrelep, meili saptan ótkiz sen,
Bar armanym: sharapty ustazyma jetkizsem!..
Kezem sosyn alańsyz «Másnáýi baqshasyn»,
Jazam jyrdy! –
Kóreiin dushpan oǵan taqsa syn!..
Sabaq qandai, al endi biz alar bul qisadan? –
Shynyńdy aitshy, shaiyrym! –
Aldyńda tur shisha-qan!
Saýal mynaý qoiatyn tópelep te tótelep:
Bizdiń jazǵan jyrymyz ne qajetti ótemek?!
Atasy arzan jel sózge ataq aldyq, aqsha aldyq! –
Tańǵansha ábden tabytqa, qaqsaidy kep – qaqsaldyq!
Qansha qaǵaz, qansha sóz boldy, dostym, ysyrap? –
Neshe kitap shyǵardyń – kúldi dep qar qysyrap?..
Jasaǵanǵa bir aýyz qimasań da jyly sóz,
Shekpendi men shendige arnadyń san «uly sóz».
Qotan menen Otanǵa shapqan saiyn ár tóbet,
Til men Dindi sen qansha shaptyń eken balta bop!
Sheship tastap, al búgin komsomoldyń pidjagyn,
Dáripteisiń sáláftyń saqaly men «hidjabyn»!
Aqsha bergen «pirińe» kórinem dep jaqsyatty,
Satyp ketip otyrsyń Eń Kerekti maqsatty!
Keterdei-aq ózińmen qiiametke qylmysyń,
Áýlieme burasyń «óleńińniń» uńǵysyn!
Qudai súigen quldarǵa shashasyń kep jynyńdy,
Kim suraidy kúni erteń, beibaǵym-aý, qunyńdy?!
Saýal qoisam ne deisiń sýyryp ap kórińnen:
Otaldy eken qansha orman seniń osy «jelińnen»?!
Seniń sóziń saitannyń tory bolyp toryǵan,
Qansha miskin adasyp ketti kámil jolynan?!
Qyzǵaldaqtai qyz qansha zár-ý jutty «dárý» ǵyp,
Bozǵaldaqtai ul qansha jumsady ony qarý ǵyp!
Saitan otyn jaǵýǵa ketti qansha sóz keni? –
Tábrizdik Shámistiń shegedi erteń bezbeni.
Sóz-saýdager, sol kúni qai qýysqa qashasyń?
Qai peshke órtep «jyryńdy», qai teńizge shashasyń?!
Sý jutpaidy «syryńdy»,
ot tutpaidy «jyryńdy»,
Turar kileń aq qaǵaz áshkerelep kirińdi!
Sóz simirip, oi talmap júrgen bol shyn jyryndy,
Aiǵaqtaidy sol bezben seniń naǵyz qunyńdy!
Aqiqattan basqanyń jap ta qymta qalǵanyn! –
Synalady bar baǵyń –
Bazarynda Allanyń!..
Tábrizdiń Shámisi kirip kelip kemege,
Buiyrary haq bir kún óleń jazǵysh nemege!
Tábrizdiń Shámisi, – qaramaidy ol ajarǵa,
Bárimizdi sol kúni jumsary haq bazarǵa!
Bar Shámiste, ol anyq: Qadir kári, Hai susy! –
Al... bazarǵa shaiyrdyń barar eken qaisysy?..
21.05.14 j.
Qoshqar-Ata – Qoltyq qonysy.
Svetqali NURJAN,
Svetqali NURJAN
(«KIShI QIIaMETTEGI» QAZAQSTAN» hikaia-dastandar shoǵyrynan)
TÁBRIZDIK ShÁMISTIŃ* MÁÝLÁNA RÝMIGE*
JYR JAZDYRǴANY JAILY HIKAIa
«Qissadaǵy maqsat: odan sabaq almaq; áitpese, munyń bári saǵan qur hikaia aityp berý úshin emes!.. Bul – seni men meniń dál osy sáttegi hálimiz...»
J. Rými.
Bissmillá-hi-Rahman-Rahim!..
...Jaǵalaýda keme tur.
Tastapty ony shynjyrlap,
Bosatpastai qyl shylbyr bulqynsa da myń jyldap.
Kók tóbettei tolqyndar shapqan shaqta arsyldap,
Júzgisi bar kemeniń aidyndarǵa arshyndap.
Bezgisi bar – shynjyrdy byt-shyt qylyp talshyndap,
Tózgisi bar – seńder kep súikengende talsha yrǵap.
Kezgisi bar – Ai súńgip aqqan jaiqyn ólkesin,
Súzgisi bar – Jai súńgip jatqan aidyn keń tósin.
Turǵan shaqta qan tamyp týǵan Aidyń ushynan,
Júrgisi bar jan baspas araldardyń tusynan.
Ótkisi bar ajdaha-tolqyndardyń tisinen,
Azýyndai muhittyń aran-jaqpar ishinen.
Muhittardyń ishinen kókke atylsa ot-quiyn,
Soǵan qoiyp ketse ǵoi, – qalǵan tirlik kók tiyn!
Sý astynan órtti yshyq tógilgende laq etip,
Aq qaýyrsyn-jelkeni jansa, shirkin, lap etip!..
---------------------------------------------------------------------
Shámis* ád-din Muhammed át-Tábrizi (1248 j.q.b.) – Jáláladdin Rýmidiń rýhani ustazy.
Jáláladdin Rými (1207-1273) – «Shyǵystyń jeti juldyzynyń» biri. Uly sofy-shaiyr.
Juldyz bitken eńirep, eńkildegen Ai da Kún
Kórgisi bar Ǵarshynyń nur-tolqyndy ailaǵyn.
Sol Ailaqtyń tolqyny orap alyp quiynsha,
Kókke samǵap ketse ǵoi, – mańdaiǵa Haq buiyrsa!..
Biraq ázir kelmei tur Jaratqannyń Jarlyǵy,
Qiialynda kemeniń ótýde onyń barlyǵy...
Al kemeniń ústinde tórt júz múrit kúni-tún
Sharǵy oqidy jalǵap ap Máýlánaǵa úmitin.
Aiaqtai sap dárisin, jyr jazady Máýlána,
Iship kóńil dárisin, syr qazady Máýlána.
Jan men tánin otqa órtep tynatuǵyn talqy bul,
Mine, osylai ómirdi keshkenine – alty jyl.
Osy tirlik sońynda shalar boldy aq shashyn,
Ekpek edi qaǵazǵa – «másnáýi baqshasyn»?!.
Báribir ol shyndyqtyń shyǵar emes shyńyna,
Súńgi almai qor bop júr júreginiń syryna.
Bosata almas shynjyrdan qur ańsar men qur tilek,
Sónip qala beredi jan úńgirin tintip ot.
Sezimderdiń daýyly soqqanmen kep búrkip ot,
Janyp ketpei tur nege qaýyrsyny shyrpy bop?..
Jasyndary kisinep shapqanmen kók bulty kóp,
Úze almaidy kisenin aiaǵyn qur silkilep.
Kók qapysyn najaǵai týraǵanmen kúrkirep,
Som shideri, al muny bosatatyn surqy joq.
Eńseni ezip, tóbesin torlap alǵan tún-túnek,
Kúler qashan aspany: Ai arshylyp, Kún túlep?!.
Qur kúrmele beredi ushqyr qiial, epti oi-til,
Sezedi ishi: jyryna Eń Keregi jetpei tur!
Mine, osynaý dertinen bolar emes ol azat,
Qinap otyr búgin de jan men tánin sol azap...
Oqidy úzbei duǵasyn, kókiregin ot kernep:
«Dosty – bizge, al bizdi Shyn Dosyńa jetker!..» dep.
Júrek toly zerteńge, zapyran men zár-ý – ish...
Kirdi kenet kemege júdeý óńdi dárýish.
Sálemnen soń dárýish ashty óziniń shyn mánin:
«Oqymaq em, – dedi jai, – Máýlánanyń jyrlaryn...»
Qysqy ózende shanshylyp turǵan jańǵyz muzdaqtai,
Máýlánanyń jazǵanyn oqyp shyqty ol miz baqpai.
Jyldar boiy jazǵanyn – túnder boiy kóz ilmei,
Jan azabyn tym qursa otyrǵany-ai sezinbei.
Teii qatty jan eken aq qaiyńnyń bezindei,
Shyǵatuǵyn kejir ǵoi – sirkesýdan ezilmei!
Muz bop qatyp qalǵandai júrek-sezim, myi-sana,
Ishki áserin bildirer joq júzinde ishara...
Kúrt ózgerdi paraqty otyrǵan qol ashyp kóp,
Sýǵa kenet bar jyrdy jibergeni shashyp kep!..
Shákirt bitken shý etti!..
Shoshyp ketti Máýlána,
Yshqynyp qap, ázer dep keldi tili táýbáǵa.
«Ei, dárýish, joidyń ǵoi qazynamdy sen meniń,
Tárk ettiń ǵoi, sýǵa aǵyp alty jylǵy eńbegim!..»
«Muzdaq-adam» jylydy.
Ún jetkendei kereńge:
«Ei, Máýlána, sen úshin Eń Keregi – óleń be?..
Ustaýshy ediń ózińdi Haqqa bergen pendeshe,
Bar muqtajyń jyr bolsa, qaitaraiyn, endeshe!..»
Sony aitty da dárýish qarǵyp ketti kemeden,
Top shý etti: «Janyqas jan edi, – dep, – ne degen?!.»
Qaǵaz bitken tolqynda jatyr jairap shashylyp,
Al álgi adam... terip júr sonyń bárin asyǵyp.
Qalyń múrit ishine jiyp alyp tur demin,
Kórdi álginiń tobyqtan sýǵa batpai júrgenin!
Bul siqyr sát barlyǵyn alǵandai-tyn tutqyndap:
Sýdan alyp bir qaqsa, – jyrly qaǵaz qup-qurǵaq!
Tap osyny kórgende ketti keme shaiqalyp! –
Shashaý qylmai birin de keldi ol jyrdy qaita alyp!
«Ei, Máýlána, sanap al, túgel me eken óleńiń? –
Qal jyryńdy qushaqtap, bolsa osy bar keregiń!..»
Shyǵa berdi dárýish Máýlánaǵa sony aityp,
Keýde jegen qaiǵysyn odan saiyn molaityp.
Kerip ketti bir sezim kenet kóńil qanasyn,
Nur quiylyp Ǵaryshtan sógip ketti sanasyn!
Talaq tilgen pyshaqtai tas-júregin nur tildi! –
Dárýishtiń sońynan janushyryp umtyldy!
«Kúmánim joq, jiberdi Qudai maǵan seni!..» dep,
Dárýishtiń aiaǵyn súiip jatyr eńirep!..
Yshyq tolyp júrekke, tolqyp kóńil-kenere,
Kiredi ertip Pirin ol qurmetpen kemege.
Jańa ǵana múrshit-tin, Pirine ótti biligi! –
Mynaý boldy shaihynyń bergen tuńǵysh buiryǵy:
«Joldan yǵyr boldym men sapar shegip munshama,
Óziń baryp dúkennen sharap ákel bir shara!
Qaldy bilem jan-tándi tozań menen kir ustap,
Shańdy, kirdi qýaiyq, jýaiyq bir durystap!..»
Shara qaisy Pirge endi?!
Aqshasyn ap «seiften»,
Shyǵyp ketti Máýlána ań-tań qalǵan keiippen.
Oilap pa edi bolam dep jurt aldynda munsha qor?! –
Bir balany ustap ap dúken jaqqa jumsady ol...
Ishke kirgen...
Piriniń ózgerdi óńi kenetten:
«Nege bala jumsaisyń?..
Óziń ákel demep pe em?!»
Ózi ketti dúkenge, bar-dúr qandai amaly? –
Jan-jaǵyna qysyla qarap qoiyp shamaly.
«Meni al!» deidi sórede syńsyp turǵan kóp araq,
Shyqty ol shapshań sharapty shapanyna orap ap...
Sol sátinde-aq sýyq sóz sýmań qaǵyp urt kezgen,
Eńse ezilip baratyr súzgilegen syrt kózden!
Ishke kirgen... bul joly tym ashýly ápendiń:
«Biz ishetin sýsyndy nege tyǵyp ákeldiń?!.
Ket, dúkenge qaita bar jalańaiaq, jalańbas,
Qarap tursyn súisinip bazardaǵy támám mas!
Sol sharapqa qanyp ap kelip otyr áldengim,
Esińe usta: sharany ústine tut sáldeńniń!
Ashyq bolsyn aýyzy, julyp tasta tyǵynyn,
Qur jalatyp júrme tek túbindegi juǵynyn.
Tóge kórme tamshysyn suq kózderge arbalyp,
Kórer bolsyn keipińdi shahardaǵy bar halyq!..»
Tartty shaiyr dúkenge: «Syny shyǵar Haqtyń!..» dep,
Máz bop jatty syrtynan jaqyn sógip, jat tildep.
«Múrshit iship ketipti!..»
«Mássaǵan» da «mássaǵan!» –
Degen sypsyń estiseń, qaiter edi es-sanań?!
Úshinshi iret sharapty kele jatyr qaita alyp,
Aýyzy ashyq sharadan shashyraidy shaiqalyp.
Sasqan shaqta shaiqalmai qalýshy edi shara qai? –
Sálde, kóilek, shalbary qan syqyldy daladai!
Suq saýsaǵyn bezep tur shárdegi bar haram, nas,
Keledi bul shańdatyp jalańaiaq, jalańbas!
Kirmegenge – qara jer!
Tiri kirdi ol, óle me?! –
Sóz ben kózge talanyp zorǵa jetti kemege!
Kirip kelse... jarqyrap otyr eken Pirmuǵan! –
Shapaǵyna Kún orap, shashyrady nur buǵan!
Kórdi Nurdyń aqqanyn!
Berdi Syrdyń aqparyn! –
Jýyp ketti Nur men Syr juqqan sharap daqtaryn!..
Súiektegi kirlerin súrgilep nur jańqalap,
Sálde ornyna Pir buǵan sáýle orady shańqan aq!
Sharap toly shishany syndyrdy da tasqa uryp,
Sóilep ketti Pirmuǵan shákirtine bas buryp:
«Qaldyń búgin, – dedi Pir, – Qadir-Haqtyń synyna!
Qandyń búgin qapysyz Sattaryńnyń shynyna!
Tústiń kórge, al, biraq shyqtyń Shyndyq Shyńyna! –
Kelgendigin ne jetpei uqtyń ba endi jyryńa?!
«Halyq qalai qaraidy?»
«El ne deidi munyma?»
«Mynany aitsam, – patshanyń ilinem-aý qyryna?!»
«Bylai desem, – dushpanym ketpes pe eken óshigip?..»
«Al mynany basqasha qalmas pa eken dos uǵyp?..»
Osy oilarmen sanańdy kisendediń sen buryn,
Bildirýshi ed perishteń Eń Kerektiń kemdigin.
Dildi bailap kórdiń be temirqazyq – bir oiǵa:
«Qaitip, qalai jazǵanda jaǵamyn, – dep, – Qudaiǵa?!»
Salmaq qandai sózińde, – qursa bezben Haq-Táńir? –
«Juqtyrman, – dep Sert qyp pa eń, –
Shyndyqqa – shań, Aqqa – kir!..»
Tappai turyp ózińnen dil dertińniń sebebin,
Qalai tabam dep ediń –
El dertiniń deregin?!
Nápsi-putqa qul qylyp, qyldy saitan kil mazaq,
Óziń júrip quldyqta, etpek ediń kimdi azat?!
Shyqtyń búgin, shákirtim, sol kisendi buzyp sen,
Keshtiń Shyndyq-Muhityn aq kemeshe júzip sen!
Tailyqpadyń sen búgin, óttiń taǵdyr tezinen,
Yqpai qyrttyń sózinen,
Buqpai jurttyń kózinen!
Kúmándatyp oiyńdy, tumandatyp sanańdy
Kelgen naǵyz dushpanyń kórmeidi endi qarańdy!
Tildi kúrmep, dildi irmep, júregińdi qaqsytyp
Turǵan saitan qashty ytyp,
Qirap tústi nápsi-put!
Endi Haqtyń kenine qailańdy uryp qaza ber!
Berdim bata! –
Jyryńdy qalaýyńsha jaza ber!..»
Berdi bata shákirtke Tábrizdiń Shámisi,
«Dosty dosqa jetkerdi»! –
Qandai kámil Haq isi?!
Jatyr edi kók teńiz tolqyndaryn shýlatyp,
Alty jylǵy jazǵanyn jiberdi aqyn sýǵa atyp!
Aiqyndady shyn túsin: Kesh sulý da, Tań kórkem! –
Shyndyq-Dápter tórinde aq qaýyrsyn – aq jelken!
Tolqyn atyp týlaidy Máýlánanyń Shyn Jyry,
Shirik jiptei úzilip qaldy keme shynjyry.
Juldyz bitken eńirep, eńkildegen Ai da Kún –
Kórdi shaiyr Ǵarshynyń nur-tolqyndy ailaǵyn.
Sol Ailaqtyń tolqyny orap alyp quiynsha,
Bar ǵalamdy kezdirdi, – Pirmuǵanǵa syiynsa!
Pirmuǵany buiyrsa, – jerge kirdi jeti qat,
Ǵarshy menen Kúrsige endi neshe qatynap!
Ótti qansha ajdaha-tolqyndardyń tisinen,
Azýyndai muhittyń aran-jartas ishinen.
Muhittardyń ishinen kókke atylsa ot-quiyn,
Qoiyp ketti! –
Shyraqsha janyp ketti kóp kiim!
Sý astynan órtti yshyq tógilgende laq etip,
Aq qaýyrsyn-jelkeni jandy talai lap etip!..
Janyn nurǵa, al tánin shyqty neshe otqa órtep,
Máýlánanyń ǵumyry syqyldy-dúr tátti ertek!
Máýlánanyń jyry edi asyldardyń qushtary,
Jarty mysqal syn aitpas dosy túgil, dushpany!
Patsha túgil, nesheme ketti joq bop patshalyq,
Al Máýlána syrlaryn kórip pe eken tat shalyp?!
Qaldy nebir altyn taq itjemeste adyra,
Otyra almaq qai patsha – Rýmidiń taǵyna?!
Qaldyrdy eken kim mura ondai qylyp artyna?! –
Úsh patshalyq áli kún talasady dańqyna!
Topyraǵy Kóneniń* qaýsyrǵansha qapsasyn,
Egip ketti ol Júrekke «Másnáýi-baqshasyn»!
Adamzattyń aspanyn qasietti syrǵa orap,
Sol Baqshadan turady jupar borap, nur borap!
Sári ishkende saharda, qaýyshqanda quptanmen,
Sol jupardy simirip qanǵanymsha jutqam men!
Úshkirgende Subhan dem,
ár tamshysy shyq tatyp,
Kúreń qannan jutqam men pák keseme sút qatyp!
Máýlánanyń jyrynan tappas edim munsha mán –
Ustodýlla maqsym ǵoi meni araqqa jumsaǵan!
Kóz ben Sózdiń bulttary keledi erip dúrkirep,
Sharap alyp qaittym men haram, nasqa kúlki bop!
------------
Kóne* – Jáláladdin Rýmidiń (r.ǵ.) týǵan shahary Kóne (Kóne Úrgenish) men turǵan shahary Kóne (Konia) qalalary meńzelip otyr.
Keshiremin qapqanyn,
nájisterin jaqqanyn,
Óshiremin sharaptyń juqqan qara daqtaryn.
Abalaidy minbeden ittik búgin sóz alyp,
Tabalaidy irgeden júittik jylym tozaǵyp...
Shaǵynbaimyn eshkimge hál-kúiimdi naza ǵyp,
Shyǵarymdy bilemin qara daqtan tazaryp.
Óshirmeimin esimnen Ustodýlla elesin,
Jurttyń aýzyn kúzetpen!
Qyrt ne dese, o desin!..
Elemeimin dúrelep, meili saptan ótkiz sen,
Bar armanym: sharapty ustazyma jetkizsem!..
Kezem sosyn alańsyz «Másnáýi baqshasyn»,
Jazam jyrdy! –
Kóreiin dushpan oǵan taqsa syn!..
Sabaq qandai, al endi biz alar bul qisadan? –
Shynyńdy aitshy, shaiyrym! –
Aldyńda tur shisha-qan!
Saýal mynaý qoiatyn tópelep te tótelep:
Bizdiń jazǵan jyrymyz ne qajetti ótemek?!
Atasy arzan jel sózge ataq aldyq, aqsha aldyq! –
Tańǵansha ábden tabytqa, qaqsaidy kep – qaqsaldyq!
Qansha qaǵaz, qansha sóz boldy, dostym, ysyrap? –
Neshe kitap shyǵardyń – kúldi dep qar qysyrap?..
Jasaǵanǵa bir aýyz qimasań da jyly sóz,
Shekpendi men shendige arnadyń san «uly sóz».
Qotan menen Otanǵa shapqan saiyn ár tóbet,
Til men Dindi sen qansha shaptyń eken balta bop!
Sheship tastap, al búgin komsomoldyń pidjagyn,
Dáripteisiń sáláftyń saqaly men «hidjabyn»!
Aqsha bergen «pirińe» kórinem dep jaqsyatty,
Satyp ketip otyrsyń Eń Kerekti maqsatty!
Keterdei-aq ózińmen qiiametke qylmysyń,
Áýlieme burasyń «óleńińniń» uńǵysyn!
Qudai súigen quldarǵa shashasyń kep jynyńdy,
Kim suraidy kúni erteń, beibaǵym-aý, qunyńdy?!
Saýal qoisam ne deisiń sýyryp ap kórińnen:
Otaldy eken qansha orman seniń osy «jelińnen»?!
Seniń sóziń saitannyń tory bolyp toryǵan,
Qansha miskin adasyp ketti kámil jolynan?!
Qyzǵaldaqtai qyz qansha zár-ý jutty «dárý» ǵyp,
Bozǵaldaqtai ul qansha jumsady ony qarý ǵyp!
Saitan otyn jaǵýǵa ketti qansha sóz keni? –
Tábrizdik Shámistiń shegedi erteń bezbeni.
Sóz-saýdager, sol kúni qai qýysqa qashasyń?
Qai peshke órtep «jyryńdy», qai teńizge shashasyń?!
Sý jutpaidy «syryńdy»,
ot tutpaidy «jyryńdy»,
Turar kileń aq qaǵaz áshkerelep kirińdi!
Sóz simirip, oi talmap júrgen bol shyn jyryndy,
Aiǵaqtaidy sol bezben seniń naǵyz qunyńdy!
Aqiqattan basqanyń jap ta qymta qalǵanyn! –
Synalady bar baǵyń –
Bazarynda Allanyń!..
Tábrizdiń Shámisi kirip kelip kemege,
Buiyrary haq bir kún óleń jazǵysh nemege!
Tábrizdiń Shámisi, – qaramaidy ol ajarǵa,
Bárimizdi sol kúni jumsary haq bazarǵa!
Bar Shámiste, ol anyq: Qadir kári, Hai susy! –
Al... bazarǵa shaiyrdyń barar eken qaisysy?..
21.05.14 j.
Qoshqar-Ata – Qoltyq qonysy.
