«كٸشٸ قييامەتتەگٸ» قازاقستان» حيكايا-داستاندار شوعىرىنان
تەبريزدٸك شەمٸستٸڭ* مەۋلەنا رۋميگە*
جىر جازدىرعانى جايلى حيكايا
«قيسساداعى ماقسات: ودان ساباق الماق; ەيتپەسە, مۇنىڭ بەرٸ ساعان قۇر حيكايا ايتىپ بەرۋ ٷشٸن ەمەس!.. بۇل – سەنٸ مەن مەنٸڭ دەل وسى سەتتەگٸ حەلٸمٸز...»
ج. رۋمي.
بيسسميللە-ھي-راحمان-راحيم!..
...جاعالاۋدا كەمە تۇر.
تاستاپتى ونى شىنجىرلاپ,
بوساتپاستاي قىل شىلبىر بۇلقىنسا دا مىڭ جىلداپ.
كٶك تٶبەتتەي تولقىندار شاپقان شاقتا ارسىلداپ,
جٷزگٸسٸ بار كەمەنٸڭ ايدىندارعا ارشىنداپ.
بەزگٸسٸ بار – شىنجىردى بىت-شىت قىلىپ تالشىنداپ,
تٶزگٸسٸ بار – سەڭدەر كەپ سٷيكەنگەندە تالشا ىرعاپ.
كەزگٸسٸ بار – اي سٷڭگٸپ اققان جايقىن ٶلكەسٸن,
سٷزگٸسٸ بار – جاي سٷڭگٸپ جاتقان ايدىن كەڭ تٶسٸن.
تۇرعان شاقتا قان تامىپ تۋعان ايدىڭ ۇشىنان,
جٷرگٸسٸ بار جان باسپاس ارالداردىڭ تۇسىنان.
ٶتكٸسٸ بار اجداھا-تولقىنداردىڭ تٸسٸنەن,
ازۋىنداي مۇحيتتىڭ اران-جاقپار ٸشٸنەن.
مۇحيتتاردىڭ ٸشٸنەن كٶككە اتىلسا وت-قۇيىن,
سوعان قويىپ كەتسە عوي, – قالعان تٸرلٸك كٶك تيىن!
سۋ استىنان ٶرتتٸ ىشىق تٶگٸلگەندە لاق ەتٸپ,
اق قاۋىرسىن-جەلكەنٸ جانسا, شٸركٸن, لاپ ەتٸپ!..
---------------------------------------------------------------------
شەمٸس* ەد-دين مۇحاممەد ەت-تەبريزي (1248 ج.ق.ب.) – جەلەلاددين رۋميدٸڭ رۋحاني ۇستازى.
جەلەلاددين رۋمي (1207-1273) – «شىعىستىڭ جەتٸ جۇلدىزىنىڭ» بٸرٸ. ۇلى سوفى-شايىر.
جۇلدىز بٸتكەن ەڭٸرەپ, ەڭكٸلدەگەن اي دا كٷن
كٶرگٸسٸ بار عارشىنىڭ نۇر-تولقىندى ايلاعىن.
سول ايلاقتىڭ تولقىنى وراپ الىپ قۇيىنشا,
كٶككە سامعاپ كەتسە عوي, – ماڭدايعا حاق بۇيىرسا!..
بٸراق ەزٸر كەلمەي تۇر جاراتقاننىڭ جارلىعى,
قييالىندا كەمەنٸڭ ٶتۋدە ونىڭ بارلىعى...
ال كەمەنٸڭ ٷستٸندە تٶرت جٷز مٷريت كٷنٸ-تٷن
شارعى وقيدى جالعاپ اپ مەۋلەناعا ٷمٸتٸن.
اياقتاي ساپ دەرٸسٸن, جىر جازادى مەۋلەنا,
ٸشٸپ كٶڭٸل دەرٸسٸن, سىر قازادى مەۋلەنا.
جان مەن تەنٸن وتقا ٶرتەپ تىناتۇعىن تالقى بۇل,
مٸنە, وسىلاي ٶمٸردٸ كەشكەنٸنە – التى جىل.
وسى تٸرلٸك سوڭىندا شالار بولدى اق شاشىن,
ەكپەك ەدٸ قاعازعا – «مەسنەۋي باقشاسىن»?!.
بەرٸبٸر ول شىندىقتىڭ شىعار ەمەس شىڭىنا,
سٷڭگي الماي قور بوپ جٷر جٷرەگٸنٸڭ سىرىنا.
بوساتا الماس شىنجىردان قۇر اڭسار مەن قۇر تٸلەك,
سٶنٸپ قالا بەرەدٸ جان ٷڭگٸرٸن تٸنتٸپ وت.
سەزٸمدەردٸڭ داۋىلى سوققانمەن كەپ بٷركٸپ وت,
جانىپ كەتپەي تۇر نەگە قاۋىرسىنى شىرپى بوپ?..
جاسىندارى كٸسٸنەپ شاپقانمەن كٶك بۇلتى كٶپ,
ٷزە المايدى كٸسەنٸن اياعىن قۇر سٸلكٸلەپ.
كٶك قاپىسىن ناجاعاي تۋراعانمەن كٷركٸرەپ,
سوم شٸدەرٸ, ال مۇنى بوساتاتىن سۇرقى جوق.
ەڭسەنٸ ەزٸپ, تٶبەسٸن تورلاپ العان تٷن-تٷنەك,
كٷلەر قاشان اسپانى: اي ارشىلىپ, كٷن تٷلەپ?!.
قۇر كٷرمەلە بەرەدٸ ۇشقىر قييال, ەپتٸ وي-تٸل,
سەزەدٸ ٸشٸ: جىرىنا ەڭ كەرەگٸ جەتپەي تۇر!
مٸنە, وسىناۋ دەرتٸنەن بولار ەمەس ول ازات,
قيناپ وتىر بٷگٸن دە جان مەن تەنٸن سول ازاپ...
وقيدى ٷزبەي دۇعاسىن, كٶكٸرەگٸن وت كەرنەپ:
«دوستى – بٸزگە, ال بٸزدٸ شىن دوسىڭا جەتكەر!..» دەپ.
جٷرەك تولى زەرتەڭگە, زاپىران مەن زەر-ۋ – ٸش...
كٸردٸ كەنەت كەمەگە جٷدەۋ ٶڭدٸ دەرۋٸش.
سەلەمنەن سوڭ دەرۋٸش اشتى ٶزٸنٸڭ شىن مەنٸن:
«وقىماق ەم, – دەدٸ جاي, – مەۋلەنانىڭ جىرلارىن...»
قىسقى ٶزەندە شانشىلىپ تۇرعان جاڭعىز مۇزداقتاي,
مەۋلەنانىڭ جازعانىن وقىپ شىقتى ول مٸز باقپاي.
جىلدار بويى جازعانىن – تٷندەر بويى كٶز ٸلمەي,
جان ازابىن تىم قۇرسا وتىرعانى-اي سەزٸنبەي.
تەيٸ قاتتى جان ەكەن اق قايىڭنىڭ بەزٸندەي,
شىعاتۇعىن كەجٸر عوي – سٸركەسۋدان ەزٸلمەي!
مۇز بوپ قاتىپ قالعانداي جٷرەك-سەزٸم, مىي-سانا,
ٸشكٸ ەسەرٸن بٸلدٸرەر جوق جٷزٸندە يشارا...
كٷرت ٶزگەردٸ پاراقتى وتىرعان قول اشىپ كٶپ,
سۋعا كەنەت بار جىردى جٸبەرگەنٸ شاشىپ كەپ!..
شەكٸرت بٸتكەن شۋ ەتتٸ!..
شوشىپ كەتتٸ مەۋلەنا,
ىشقىنىپ قاپ, ەزەر دەپ كەلدٸ تٸلٸ تەۋبەعا.
«ەي, دەرۋٸش, جويدىڭ عوي قازىنامدى سەن مەنٸڭ,
تەرك ەتتٸڭ عوي, سۋعا اعىپ التى جىلعى ەڭبەگٸم!..»
«مۇزداق-ادام» جىلىدى.
ٷن جەتكەندەي كەرەڭگە:
«ەي, مەۋلەنا, سەن ٷشٸن ەڭ كەرەگٸ – ٶلەڭ بە?..
ۇستاۋشى ەدٸڭ ٶزٸڭدٸ حاققا بەرگەن پەندەشە,
بار مۇقتاجىڭ جىر بولسا, قايتارايىن, ەندەشە!..»
سونى ايتتى دا دەرۋٸش قارعىپ كەتتٸ كەمەدەن,
توپ شۋ ەتتٸ: «جانىقاس جان ەدٸ, – دەپ, – نە دەگەن?!.»
قاعاز بٸتكەن تولقىندا جاتىر جايراپ شاشىلىپ,
ال ەلگٸ ادام... تەرٸپ جٷر سونىڭ بەرٸن اسىعىپ.
قالىڭ مٷريت ٸشٸنە جيىپ الىپ تۇر دەمٸن,
كٶردٸ ەلگٸنٸڭ توبىقتان سۋعا باتپاي جٷرگەنٸن!
بۇل سيقىر سەت بارلىعىن العانداي-تىن تۇتقىنداپ:
سۋدان الىپ بٸر قاقسا, – جىرلى قاعاز قۇپ-قۇرعاق!
تاپ وسىنى كٶرگەندە كەتتٸ كەمە شايقالىپ! –
شاشاۋ قىلماي بٸرٸن دە كەلدٸ ول جىردى قايتا الىپ!
«ەي, مەۋلەنا, ساناپ ال, تٷگەل مە ەكەن ٶلەڭٸڭ? –
قال جىرىڭدى قۇشاقتاپ, بولسا وسى بار كەرەگٸڭ!..»
شىعا بەردٸ دەرۋٸش مەۋلەناعا سونى ايتىپ,
كەۋدە جەگەن قايعىسىن ودان سايىن مولايتىپ.
كەرٸپ كەتتٸ بٸر سەزٸم كەنەت كٶڭٸل قاناسىن,
نۇر قۇيىلىپ عارىشتان سٶگٸپ كەتتٸ ساناسىن!
تالاق تٸلگەن پىشاقتاي تاس-جٷرەگٸن نۇر تٸلدٸ! –
دەرۋٸشتٸڭ سوڭىنان جانۇشىرىپ ۇمتىلدى!
«كٷمەنٸم جوق, جٸبەردٸ قۇداي ماعان سەنٸ!..» دەپ,
دەرۋٸشتٸڭ اياعىن سٷيٸپ جاتىر ەڭٸرەپ!..
ىشىق تولىپ جٷرەككە, تولقىپ كٶڭٸل-كەنەرە,
كٸرەدٸ ەرتٸپ پٸرٸن ول قۇرمەتپەن كەمەگە.
جاڭا عانا مٷرشيت-تٸن, پٸرٸنە ٶتتٸ بيلٸگٸ! –
مىناۋ بولدى شايحىنىڭ بەرگەن تۇڭعىش بۇيرىعى:
«جولدان ىعىر بولدىم مەن ساپار شەگٸپ مۇنشاما,
ٶزٸڭ بارىپ دٷكەننەن شاراپ ەكەل بٸر شارا!
قالدى بٸلەم جان-تەندٸ توزاڭ مەنەن كٸر ۇستاپ,
شاڭدى, كٸردٸ قۋايىق, جۋايىق بٸر دۇرىستاپ!..»
شارا قايسى پٸرگە ەندٸ?!
اقشاسىن اپ «سەيفتەن»,
شىعىپ كەتتٸ مەۋلەنا اڭ-تاڭ قالعان كەيٸپپەن.
ويلاپ پا ەدٸ بولام دەپ جۇرت الدىندا مۇنشا قور?! –
بٸر بالانى ۇستاپ اپ دٷكەن جاققا جۇمسادى ول...
ٸشكە كٸرگەن...
پٸرٸنٸڭ ٶزگەردٸ ٶڭٸ كەنەتتەن:
«نەگە بالا جۇمسايسىڭ?..
ٶزٸڭ ەكەل دەمەپ پە ەم?!»
ٶزٸ كەتتٸ دٷكەنگە, بار-دٷر قانداي امالى? –
جان-جاعىنا قىسىلا قاراپ قويىپ شامالى.
«مەنٸ ال!» دەيدٸ سٶرەدە سىڭسىپ تۇرعان كٶپ اراق,
شىقتى ول شاپشاڭ شاراپتى شاپانىنا وراپ اپ...
سول سەتٸندە-اق سۋىق سٶز سۋماڭ قاعىپ ۇرت كەزگەن,
ەڭسە ەزٸلٸپ باراتىر سٷزگٸلەگەن سىرت كٶزدەن!
ٸشكە كٸرگەن... بۇل جولى تىم اشۋلى ەپەندٸڭ:
«بٸز ٸشەتٸن سۋسىندى نەگە تىعىپ ەكەلدٸڭ?!.
كەت, دٷكەنگە قايتا بار جالاڭاياق, جالاڭباس,
قاراپ تۇرسىن سٷيسٸنٸپ بازارداعى تەمەم ماس!
سول شاراپقا قانىپ اپ كەلٸپ وتىر ەلدەنگٸم,
ەسٸڭە ۇستا: شارانى ٷستٸنە تۇت سەلدەڭنٸڭ!
اشىق بولسىن اۋىزى, جۇلىپ تاستا تىعىنىن,
قۇر جالاتىپ جٷرمە تەك تٷبٸندەگٸ جۇعىنىن.
تٶگە كٶرمە تامشىسىن سۇق كٶزدەرگە اربالىپ,
كٶرەر بولسىن كەيپٸڭدٸ شاھارداعى بار حالىق!..»
تارتتى شايىر دٷكەنگە: «سىنى شىعار حاقتىڭ!..» دەپ,
مەز بوپ جاتتى سىرتىنان جاقىن سٶگٸپ, جات تٸلدەپ.
«مٷرشيت ٸشٸپ كەتٸپتٸ!..»
«مەسساعان» دا «مەسساعان!» –
دەگەن سىپسىڭ ەستٸسەڭ, قايتەر ەدٸ ەس-ساناڭ?!
ٷشٸنشٸ ٸرەت شاراپتى كەلە جاتىر قايتا الىپ,
اۋىزى اشىق شارادان شاشىرايدى شايقالىپ.
ساسقان شاقتا شايقالماي قالۋشى ەدٸ شارا قاي? –
سەلدە, كٶيلەك, شالبارى قان سىقىلدى دالاداي!
سۇق ساۋساعىن بەزەپ تۇر شەردەگٸ بار حارام, ناس,
كەلەدٸ بۇل شاڭداتىپ جالاڭاياق, جالاڭباس!
كٸرمەگەنگە – قارا جەر!
تٸرٸ كٸردٸ ول, ٶلە مە?! –
سٶز بەن كٶزگە تالانىپ زورعا جەتتٸ كەمەگە!
كٸرٸپ كەلسە... جارقىراپ وتىر ەكەن پٸرمۇعان! –
شاپاعىنا كٷن وراپ, شاشىرادى نۇر بۇعان!
كٶردٸ نۇردىڭ اققانىن!
بەردٸ سىردىڭ اقپارىن! –
جۋىپ كەتتٸ نۇر مەن سىر جۇققان شاراپ داقتارىن!..
سٷيەكتەگٸ كٸرلەرٸن سٷرگٸلەپ نۇر جاڭقالاپ,
سەلدە ورنىنا پٸر بۇعان سەۋلە ورادى شاڭقان اق!
شاراپ تولى شيشانى سىندىردى دا تاسقا ۇرىپ,
سٶيلەپ كەتتٸ پٸرمۇعان شەكٸرتٸنە باس بۇرىپ:
«قالدىڭ بٷگٸن, – دەدٸ پٸر, – قادير-حاقتىڭ سىنىنا!
قاندىڭ بٷگٸن قاپىسىز ساتتارىڭنىڭ شىنىنا!
تٷستٸڭ كٶرگە, ال, بٸراق شىقتىڭ شىندىق شىڭىنا! –
كەلگەندٸگٸن نە جەتپەي ۇقتىڭ با ەندٸ جىرىڭا?!
«حالىق قالاي قارايدى?»
«ەل نە دەيدٸ مۇنىما?»
«مىنانى ايتسام, – پاتشانىڭ ٸلٸنەم-اۋ قىرىنا?!»
«بىلاي دەسەم, – دۇشپانىم كەتپەس پە ەكەن ٶشٸگٸپ?..»
«ال مىنانى باسقاشا قالماس پا ەكەن دوس ۇعىپ?..»
وسى ويلارمەن ساناڭدى كٸسەندەدٸڭ سەن بۇرىن,
بٸلدٸرۋشٸ ەد پەرٸشتەڭ ەڭ كەرەكتٸڭ كەمدٸگٸن.
دٸلدٸ بايلاپ كٶردٸڭ بە تەمٸرقازىق – بٸر ويعا:
«قايتٸپ, قالاي جازعاندا جاعامىن, – دەپ, – قۇدايعا?!»
سالماق قانداي سٶزٸڭدە, – قۇرسا بەزبەن حاق-تەڭٸر? –
«جۇقتىرمان, – دەپ سەرت قىپ پا ەڭ, –
شىندىققا – شاڭ, اققا – كٸر!..»
تاپپاي تۇرىپ ٶزٸڭنەن دٸل دەرتٸڭنٸڭ سەبەبٸن,
قالاي تابام دەپ ەدٸڭ –
ەل دەرتٸنٸڭ دەرەگٸن?!
نەپسٸ-پۇتقا قۇل قىلىپ, قىلدى سايتان كٸل مازاق,
ٶزٸڭ جٷرٸپ قۇلدىقتا, ەتپەك ەدٸڭ كٸمدٸ ازات?!
شىقتىڭ بٷگٸن, شەكٸرتٸم, سول كٸسەندٸ بۇزىپ سەن,
كەشتٸڭ شىندىق-مۇحيتىن اق كەمەشە جٷزٸپ سەن!
تايلىقپادىڭ سەن بٷگٸن, ٶتتٸڭ تاعدىر تەزٸنەن,
ىقپاي قىرتتىڭ سٶزٸنەن,
بۇقپاي جۇرتتىڭ كٶزٸنەن!
كٷمەنداتىپ ويىڭدى, تۇمانداتىپ ساناڭدى
كەلگەن ناعىز دۇشپانىڭ كٶرمەيدٸ ەندٸ قاراڭدى!
تٸلدٸ كٷرمەپ, دٸلدٸ ٸرمەپ, جٷرەگٸڭدٸ قاقسىتىپ
تۇرعان سايتان قاشتى ىتىپ,
قيراپ تٷستٸ نەپسٸ-پۇت!
ەندٸ حاقتىڭ كەنٸنە قايلاڭدى ۇرىپ قازا بەر!
بەردٸم باتا! –
جىرىڭدى قالاۋىڭشا جازا بەر!..»
بەردٸ باتا شەكٸرتكە تەبريزدٸڭ شەمٸسٸ,
«دوستى دوسقا جەتكەردٸ»! –
قانداي كەمٸل حاق ٸسٸ?!
جاتىر ەدٸ كٶك تەڭٸز تولقىندارىن شۋلاتىپ,
التى جىلعى جازعانىن جٸبەردٸ اقىن سۋعا اتىپ!
ايقىندادى شىن تٷسٸن: كەش سۇلۋ دا, تاڭ كٶركەم! –
شىندىق-دەپتەر تٶرٸندە اق قاۋىرسىن – اق جەلكەن!
تولقىن اتىپ تۋلايدى مەۋلەنانىڭ شىن جىرى,
شٸرٸك جٸپتەي ٷزٸلٸپ قالدى كەمە شىنجىرى.
جۇلدىز بٸتكەن ەڭٸرەپ, ەڭكٸلدەگەن اي دا كٷن –
كٶردٸ شايىر عارشىنىڭ نۇر-تولقىندى ايلاعىن.
سول ايلاقتىڭ تولقىنى وراپ الىپ قۇيىنشا,
بار عالامدى كەزدٸردٸ, – پٸرمۇعانعا سىيىنسا!
پٸرمۇعانى بۇيىرسا, – جەرگە كٸردٸ جەتٸ قات,
عارشى مەنەن كٷرسٸگە ەندٸ نەشە قاتىناپ!
ٶتتٸ قانشا اجداھا-تولقىنداردىڭ تٸسٸنەن,
ازۋىنداي مۇحيتتىڭ اران-جارتاس ٸشٸنەن.
مۇحيتتاردىڭ ٸشٸنەن كٶككە اتىلسا وت-قۇيىن,
قويىپ كەتتٸ! –
شىراقشا جانىپ كەتتٸ كٶپ كيٸم!
سۋ استىنان ٶرتتٸ ىشىق تٶگٸلگەندە لاق ەتٸپ,
اق قاۋىرسىن-جەلكەنٸ جاندى تالاي لاپ ەتٸپ!..
جانىن نۇرعا, ال تەنٸن شىقتى نەشە وتقا ٶرتەپ,
مەۋلەنانىڭ عۇمىرى سىقىلدى-دٷر تەتتٸ ەرتەك!
مەۋلەنانىڭ جىرى ەدٸ اسىلداردىڭ قۇشتارى,
جارتى مىسقال سىن ايتپاس دوسى تٷگٸل, دۇشپانى!
پاتشا تٷگٸل, نەشەمە كەتتٸ جوق بوپ پاتشالىق,
ال مەۋلەنا سىرلارىن كٶرٸپ پە ەكەن تات شالىپ?!
قالدى نەبٸر التىن تاق يتجەمەستە ادىرا,
وتىرا الماق قاي پاتشا – رۋميدٸڭ تاعىنا?!
قالدىردى ەكەن كٸم مۇرا ونداي قىلىپ ارتىنا?! –
ٷش پاتشالىق ەلٸ كٷن تالاسادى داڭقىنا!
توپىراعى كٶنەنٸڭ* قاۋسىرعانشا قاپساسىن,
ەگٸپ كەتتٸ ول جٷرەككە «مەسنەۋي-باقشاسىن»!
ادامزاتتىڭ اسپانىن قاسيەتتٸ سىرعا وراپ,
سول باقشادان تۇرادى جۇپار بوراپ, نۇر بوراپ!
سەرٸ ٸشكەندە ساھاردا, قاۋىشقاندا قۇپتانمەن,
سول جۇپاردى سٸمٸرٸپ قانعانىمشا جۇتقام مەن!
ٷشكٸرگەندە سۇبحان دەم,
ەر تامشىسى شىق تاتىپ,
كٷرەڭ قاننان جۇتقام مەن پەك كەسەمە سٷت قاتىپ!
مەۋلەنانىڭ جىرىنان تاپپاس ەدٸم مۇنشا مەن –
ۇستودۋللا ماقسىم عوي مەنٸ اراققا جۇمساعان!
كٶز بەن سٶزدٸڭ بۇلتتارى كەلەدٸ ەرٸپ دٷركٸرەپ,
شاراپ الىپ قايتتىم مەن حارام, ناسقا كٷلكٸ بوپ!
------------
كٶنە* – جەلەلاددين رۋميدٸڭ (ر.ع.) تۋعان شاھارى كٶنە (كٶنە ٷرگەنٸش) مەن تۇرعان شاھارى كٶنە (كونيا) قالالارى مەڭزەلٸپ وتىر.
كەشٸرەمٸن قاپقانىن,
نەجٸستەرٸن جاققانىن,
ٶشٸرەمٸن شاراپتىڭ جۇققان قارا داقتارىن.
ابالايدى مٸنبەدەن يتتٸك بٷگٸن سٶز الىپ,
تابالايدى ٸرگەدەن جٷيتتٸك جىلىم توزاعىپ...
شاعىنبايمىن ەشكٸمگە حەل-كٷيٸمدٸ نازا عىپ,
شىعارىمدى بٸلەمٸن قارا داقتان تازارىپ.
ٶشٸرمەيمٸن ەسٸمنەن ۇستودۋللا ەلەسٸن,
جۇرتتىڭ اۋزىن كٷزەتپەن!
قىرت نە دەسە, و دەسٸن!..
ەلەمەيمٸن دٷرەلەپ, مەيلٸ ساپتان ٶتكٸز سەن,
بار ارمانىم: شاراپتى ۇستازىما جەتكٸزسەم!..
كەزەم سوسىن الاڭسىز «مەسنەۋي باقشاسىن»,
جازام جىردى! –
كٶرەيٸن دۇشپان وعان تاقسا سىن!..
ساباق قانداي, ال ەندٸ بٸز الار بۇل قيسادان? –
شىنىڭدى ايتشى, شايىرىم! –
الدىڭدا تۇر شيشا-قان!
ساۋال مىناۋ قوياتىن تٶپەلەپ تە تٶتەلەپ:
بٸزدٸڭ جازعان جىرىمىز نە قاجەتتٸ ٶتەمەك?!
اتاسى ارزان جەل سٶزگە اتاق الدىق, اقشا الدىق! –
تاڭعانشا ەبدەن تابىتقا, قاقسايدى كەپ – قاقسالدىق!
قانشا قاعاز, قانشا سٶز بولدى, دوستىم, ىسىراپ? –
نەشە كٸتاپ شىعاردىڭ – كٷلدٸ دەپ قار قىسىراپ?..
جاساعانعا بٸر اۋىز قيماساڭ دا جىلى سٶز,
شەكپەندٸ مەن شەندٸگە ارنادىڭ سان «ۇلى سٶز».
قوتان مەنەن وتانعا شاپقان سايىن ەر تٶبەت,
تٸل مەن دٸندٸ سەن قانشا شاپتىڭ ەكەن بالتا بوپ!
شەشٸپ تاستاپ, ال بٷگٸن كومسومولدىڭ پيدجاگىن,
دەرٸپتەيسٸڭ سەلەفتىڭ ساقالى مەن «حيدجابىن»!
اقشا بەرگەن «پٸرٸڭە» كٶرٸنەم دەپ جاقسىاتتى,
ساتىپ كەتٸپ وتىرسىڭ ەڭ كەرەكتٸ ماقساتتى!
كەتەردەي-اق ٶزٸڭمەن قييامەتكە قىلمىسىڭ,
ەۋليەمە بۇراسىڭ «ٶلەڭٸڭنٸڭ» ۇڭعىسىن!
قۇداي سٷيگەن قۇلدارعا شاشاسىڭ كەپ جىنىڭدى,
كٸم سۇرايدى كٷنٸ ەرتەڭ, بەيباعىم-اۋ, قۇنىڭدى?!
ساۋال قويسام نە دەيسٸڭ سۋىرىپ اپ كٶرٸڭنەن:
وتالدى ەكەن قانشا ورمان سەنٸڭ وسى «جەلٸڭنەن»?!
سەنٸڭ سٶزٸڭ سايتاننىڭ تورى بولىپ تورىعان,
قانشا مٸسكٸن اداسىپ كەتتٸ كەمٸل جولىنان?!
قىزعالداقتاي قىز قانشا زەر-ۋ جۇتتى «دەرۋ» عىپ,
بوزعالداقتاي ۇل قانشا جۇمسادى ونى قارۋ عىپ!
سايتان وتىن جاعۋعا كەتتٸ قانشا سٶز كەنٸ? –
تەبريزدٸك شەمٸستٸڭ شەگەدٸ ەرتەڭ بەزبەنٸ.
سٶز-ساۋداگەر, سول كٷنٸ قاي قۋىسقا قاشاسىڭ?
قاي پەشكە ٶرتەپ «جىرىڭدى», قاي تەڭٸزگە شاشاسىڭ?!
سۋ جۇتپايدى «سىرىڭدى»,
وت تۇتپايدى «جىرىڭدى»,
تۇرار كٸلەڭ اق قاعاز ەشكەرەلەپ كٸرٸڭدٸ!
سٶز سٸمٸرٸپ, وي تالماپ جٷرگەن بول شىن جىرىندى,
ايعاقتايدى سول بەزبەن سەنٸڭ ناعىز قۇنىڭدى!
اقيقاتتان باسقانىڭ جاپ تا قىمتا قالعانىن! –
سىنالادى بار باعىڭ –
بازارىندا اللانىڭ!..
تەبريزدٸڭ شەمٸسٸ كٸرٸپ كەلٸپ كەمەگە,
بۇيىرارى حاق بٸر كٷن ٶلەڭ جازعىش نەمەگە!
تەبريزدٸڭ شەمٸسٸ, – قارامايدى ول اجارعا,
بەرٸمٸزدٸ سول كٷنٸ جۇمسارى حاق بازارعا!
بار شەمٸستە, ول انىق: قادير كەرٸ, حاي سۇسى! –
ال... بازارعا شايىردىڭ بارار ەكەن قايسىسى?..
21.05.14 ج.
قوشقار-اتا – قولتىق قونىسى.
سۆەتقالي نۇرجان,
سۆەتقالي نۇرجان
(«كٸشٸ قييامەتتەگٸ» قازاقستان» حيكايا-داستاندار شوعىرىنان)
تەبريزدٸك شەمٸستٸڭ* مەۋلەنا رۋميگە*
جىر جازدىرعانى جايلى حيكايا
«قيسساداعى ماقسات: ودان ساباق الماق; ەيتپەسە, مۇنىڭ بەرٸ ساعان قۇر حيكايا ايتىپ بەرۋ ٷشٸن ەمەس!.. بۇل – سەنٸ مەن مەنٸڭ دەل وسى سەتتەگٸ حەلٸمٸز...»
ج. رۋمي.
بيسسميللە-ھي-راحمان-راحيم!..
...جاعالاۋدا كەمە تۇر.
تاستاپتى ونى شىنجىرلاپ,
بوساتپاستاي قىل شىلبىر بۇلقىنسا دا مىڭ جىلداپ.
كٶك تٶبەتتەي تولقىندار شاپقان شاقتا ارسىلداپ,
جٷزگٸسٸ بار كەمەنٸڭ ايدىندارعا ارشىنداپ.
بەزگٸسٸ بار – شىنجىردى بىت-شىت قىلىپ تالشىنداپ,
تٶزگٸسٸ بار – سەڭدەر كەپ سٷيكەنگەندە تالشا ىرعاپ.
كەزگٸسٸ بار – اي سٷڭگٸپ اققان جايقىن ٶلكەسٸن,
سٷزگٸسٸ بار – جاي سٷڭگٸپ جاتقان ايدىن كەڭ تٶسٸن.
تۇرعان شاقتا قان تامىپ تۋعان ايدىڭ ۇشىنان,
جٷرگٸسٸ بار جان باسپاس ارالداردىڭ تۇسىنان.
ٶتكٸسٸ بار اجداھا-تولقىنداردىڭ تٸسٸنەن,
ازۋىنداي مۇحيتتىڭ اران-جاقپار ٸشٸنەن.
مۇحيتتاردىڭ ٸشٸنەن كٶككە اتىلسا وت-قۇيىن,
سوعان قويىپ كەتسە عوي, – قالعان تٸرلٸك كٶك تيىن!
سۋ استىنان ٶرتتٸ ىشىق تٶگٸلگەندە لاق ەتٸپ,
اق قاۋىرسىن-جەلكەنٸ جانسا, شٸركٸن, لاپ ەتٸپ!..
---------------------------------------------------------------------
شەمٸس* ەد-دين مۇحاممەد ەت-تەبريزي (1248 ج.ق.ب.) – جەلەلاددين رۋميدٸڭ رۋحاني ۇستازى.
جەلەلاددين رۋمي (1207-1273) – «شىعىستىڭ جەتٸ جۇلدىزىنىڭ» بٸرٸ. ۇلى سوفى-شايىر.
جۇلدىز بٸتكەن ەڭٸرەپ, ەڭكٸلدەگەن اي دا كٷن
كٶرگٸسٸ بار عارشىنىڭ نۇر-تولقىندى ايلاعىن.
سول ايلاقتىڭ تولقىنى وراپ الىپ قۇيىنشا,
كٶككە سامعاپ كەتسە عوي, – ماڭدايعا حاق بۇيىرسا!..
بٸراق ەزٸر كەلمەي تۇر جاراتقاننىڭ جارلىعى,
قييالىندا كەمەنٸڭ ٶتۋدە ونىڭ بارلىعى...
ال كەمەنٸڭ ٷستٸندە تٶرت جٷز مٷريت كٷنٸ-تٷن
شارعى وقيدى جالعاپ اپ مەۋلەناعا ٷمٸتٸن.
اياقتاي ساپ دەرٸسٸن, جىر جازادى مەۋلەنا,
ٸشٸپ كٶڭٸل دەرٸسٸن, سىر قازادى مەۋلەنا.
جان مەن تەنٸن وتقا ٶرتەپ تىناتۇعىن تالقى بۇل,
مٸنە, وسىلاي ٶمٸردٸ كەشكەنٸنە – التى جىل.
وسى تٸرلٸك سوڭىندا شالار بولدى اق شاشىن,
ەكپەك ەدٸ قاعازعا – «مەسنەۋي باقشاسىن»?!.
بەرٸبٸر ول شىندىقتىڭ شىعار ەمەس شىڭىنا,
سٷڭگي الماي قور بوپ جٷر جٷرەگٸنٸڭ سىرىنا.
بوساتا الماس شىنجىردان قۇر اڭسار مەن قۇر تٸلەك,
سٶنٸپ قالا بەرەدٸ جان ٷڭگٸرٸن تٸنتٸپ وت.
سەزٸمدەردٸڭ داۋىلى سوققانمەن كەپ بٷركٸپ وت,
جانىپ كەتپەي تۇر نەگە قاۋىرسىنى شىرپى بوپ?..
جاسىندارى كٸسٸنەپ شاپقانمەن كٶك بۇلتى كٶپ,
ٷزە المايدى كٸسەنٸن اياعىن قۇر سٸلكٸلەپ.
كٶك قاپىسىن ناجاعاي تۋراعانمەن كٷركٸرەپ,
سوم شٸدەرٸ, ال مۇنى بوساتاتىن سۇرقى جوق.
ەڭسەنٸ ەزٸپ, تٶبەسٸن تورلاپ العان تٷن-تٷنەك,
كٷلەر قاشان اسپانى: اي ارشىلىپ, كٷن تٷلەپ?!.
قۇر كٷرمەلە بەرەدٸ ۇشقىر قييال, ەپتٸ وي-تٸل,
سەزەدٸ ٸشٸ: جىرىنا ەڭ كەرەگٸ جەتپەي تۇر!
مٸنە, وسىناۋ دەرتٸنەن بولار ەمەس ول ازات,
قيناپ وتىر بٷگٸن دە جان مەن تەنٸن سول ازاپ...
وقيدى ٷزبەي دۇعاسىن, كٶكٸرەگٸن وت كەرنەپ:
«دوستى – بٸزگە, ال بٸزدٸ شىن دوسىڭا جەتكەر!..» دەپ.
جٷرەك تولى زەرتەڭگە, زاپىران مەن زەر-ۋ – ٸش...
كٸردٸ كەنەت كەمەگە جٷدەۋ ٶڭدٸ دەرۋٸش.
سەلەمنەن سوڭ دەرۋٸش اشتى ٶزٸنٸڭ شىن مەنٸن:
«وقىماق ەم, – دەدٸ جاي, – مەۋلەنانىڭ جىرلارىن...»
قىسقى ٶزەندە شانشىلىپ تۇرعان جاڭعىز مۇزداقتاي,
مەۋلەنانىڭ جازعانىن وقىپ شىقتى ول مٸز باقپاي.
جىلدار بويى جازعانىن – تٷندەر بويى كٶز ٸلمەي,
جان ازابىن تىم قۇرسا وتىرعانى-اي سەزٸنبەي.
تەيٸ قاتتى جان ەكەن اق قايىڭنىڭ بەزٸندەي,
شىعاتۇعىن كەجٸر عوي – سٸركەسۋدان ەزٸلمەي!
مۇز بوپ قاتىپ قالعانداي جٷرەك-سەزٸم, مىي-سانا,
ٸشكٸ ەسەرٸن بٸلدٸرەر جوق جٷزٸندە يشارا...
كٷرت ٶزگەردٸ پاراقتى وتىرعان قول اشىپ كٶپ,
سۋعا كەنەت بار جىردى جٸبەرگەنٸ شاشىپ كەپ!..
شەكٸرت بٸتكەن شۋ ەتتٸ!..
شوشىپ كەتتٸ مەۋلەنا,
ىشقىنىپ قاپ, ەزەر دەپ كەلدٸ تٸلٸ تەۋبەعا.
«ەي, دەرۋٸش, جويدىڭ عوي قازىنامدى سەن مەنٸڭ,
تەرك ەتتٸڭ عوي, سۋعا اعىپ التى جىلعى ەڭبەگٸم!..»
«مۇزداق-ادام» جىلىدى.
ٷن جەتكەندەي كەرەڭگە:
«ەي, مەۋلەنا, سەن ٷشٸن ەڭ كەرەگٸ – ٶلەڭ بە?..
ۇستاۋشى ەدٸڭ ٶزٸڭدٸ حاققا بەرگەن پەندەشە,
بار مۇقتاجىڭ جىر بولسا, قايتارايىن, ەندەشە!..»
سونى ايتتى دا دەرۋٸش قارعىپ كەتتٸ كەمەدەن,
توپ شۋ ەتتٸ: «جانىقاس جان ەدٸ, – دەپ, – نە دەگەن?!.»
قاعاز بٸتكەن تولقىندا جاتىر جايراپ شاشىلىپ,
ال ەلگٸ ادام... تەرٸپ جٷر سونىڭ بەرٸن اسىعىپ.
قالىڭ مٷريت ٸشٸنە جيىپ الىپ تۇر دەمٸن,
كٶردٸ ەلگٸنٸڭ توبىقتان سۋعا باتپاي جٷرگەنٸن!
بۇل سيقىر سەت بارلىعىن العانداي-تىن تۇتقىنداپ:
سۋدان الىپ بٸر قاقسا, – جىرلى قاعاز قۇپ-قۇرعاق!
تاپ وسىنى كٶرگەندە كەتتٸ كەمە شايقالىپ! –
شاشاۋ قىلماي بٸرٸن دە كەلدٸ ول جىردى قايتا الىپ!
«ەي, مەۋلەنا, ساناپ ال, تٷگەل مە ەكەن ٶلەڭٸڭ? –
قال جىرىڭدى قۇشاقتاپ, بولسا وسى بار كەرەگٸڭ!..»
شىعا بەردٸ دەرۋٸش مەۋلەناعا سونى ايتىپ,
كەۋدە جەگەن قايعىسىن ودان سايىن مولايتىپ.
كەرٸپ كەتتٸ بٸر سەزٸم كەنەت كٶڭٸل قاناسىن,
نۇر قۇيىلىپ عارىشتان سٶگٸپ كەتتٸ ساناسىن!
تالاق تٸلگەن پىشاقتاي تاس-جٷرەگٸن نۇر تٸلدٸ! –
دەرۋٸشتٸڭ سوڭىنان جانۇشىرىپ ۇمتىلدى!
«كٷمەنٸم جوق, جٸبەردٸ قۇداي ماعان سەنٸ!..» دەپ,
دەرۋٸشتٸڭ اياعىن سٷيٸپ جاتىر ەڭٸرەپ!..
ىشىق تولىپ جٷرەككە, تولقىپ كٶڭٸل-كەنەرە,
كٸرەدٸ ەرتٸپ پٸرٸن ول قۇرمەتپەن كەمەگە.
جاڭا عانا مٷرشيت-تٸن, پٸرٸنە ٶتتٸ بيلٸگٸ! –
مىناۋ بولدى شايحىنىڭ بەرگەن تۇڭعىش بۇيرىعى:
«جولدان ىعىر بولدىم مەن ساپار شەگٸپ مۇنشاما,
ٶزٸڭ بارىپ دٷكەننەن شاراپ ەكەل بٸر شارا!
قالدى بٸلەم جان-تەندٸ توزاڭ مەنەن كٸر ۇستاپ,
شاڭدى, كٸردٸ قۋايىق, جۋايىق بٸر دۇرىستاپ!..»
شارا قايسى پٸرگە ەندٸ?!
اقشاسىن اپ «سەيفتەن»,
شىعىپ كەتتٸ مەۋلەنا اڭ-تاڭ قالعان كەيٸپپەن.
ويلاپ پا ەدٸ بولام دەپ جۇرت الدىندا مۇنشا قور?! –
بٸر بالانى ۇستاپ اپ دٷكەن جاققا جۇمسادى ول...
ٸشكە كٸرگەن...
پٸرٸنٸڭ ٶزگەردٸ ٶڭٸ كەنەتتەن:
«نەگە بالا جۇمسايسىڭ?..
ٶزٸڭ ەكەل دەمەپ پە ەم?!»
ٶزٸ كەتتٸ دٷكەنگە, بار-دٷر قانداي امالى? –
جان-جاعىنا قىسىلا قاراپ قويىپ شامالى.
«مەنٸ ال!» دەيدٸ سٶرەدە سىڭسىپ تۇرعان كٶپ اراق,
شىقتى ول شاپشاڭ شاراپتى شاپانىنا وراپ اپ...
سول سەتٸندە-اق سۋىق سٶز سۋماڭ قاعىپ ۇرت كەزگەن,
ەڭسە ەزٸلٸپ باراتىر سٷزگٸلەگەن سىرت كٶزدەن!
ٸشكە كٸرگەن... بۇل جولى تىم اشۋلى ەپەندٸڭ:
«بٸز ٸشەتٸن سۋسىندى نەگە تىعىپ ەكەلدٸڭ?!.
كەت, دٷكەنگە قايتا بار جالاڭاياق, جالاڭباس,
قاراپ تۇرسىن سٷيسٸنٸپ بازارداعى تەمەم ماس!
سول شاراپقا قانىپ اپ كەلٸپ وتىر ەلدەنگٸم,
ەسٸڭە ۇستا: شارانى ٷستٸنە تۇت سەلدەڭنٸڭ!
اشىق بولسىن اۋىزى, جۇلىپ تاستا تىعىنىن,
قۇر جالاتىپ جٷرمە تەك تٷبٸندەگٸ جۇعىنىن.
تٶگە كٶرمە تامشىسىن سۇق كٶزدەرگە اربالىپ,
كٶرەر بولسىن كەيپٸڭدٸ شاھارداعى بار حالىق!..»
تارتتى شايىر دٷكەنگە: «سىنى شىعار حاقتىڭ!..» دەپ,
مەز بوپ جاتتى سىرتىنان جاقىن سٶگٸپ, جات تٸلدەپ.
«مٷرشيت ٸشٸپ كەتٸپتٸ!..»
«مەسساعان» دا «مەسساعان!» –
دەگەن سىپسىڭ ەستٸسەڭ, قايتەر ەدٸ ەس-ساناڭ?!
ٷشٸنشٸ ٸرەت شاراپتى كەلە جاتىر قايتا الىپ,
اۋىزى اشىق شارادان شاشىرايدى شايقالىپ.
ساسقان شاقتا شايقالماي قالۋشى ەدٸ شارا قاي? –
سەلدە, كٶيلەك, شالبارى قان سىقىلدى دالاداي!
سۇق ساۋساعىن بەزەپ تۇر شەردەگٸ بار حارام, ناس,
كەلەدٸ بۇل شاڭداتىپ جالاڭاياق, جالاڭباس!
كٸرمەگەنگە – قارا جەر!
تٸرٸ كٸردٸ ول, ٶلە مە?! –
سٶز بەن كٶزگە تالانىپ زورعا جەتتٸ كەمەگە!
كٸرٸپ كەلسە... جارقىراپ وتىر ەكەن پٸرمۇعان! –
شاپاعىنا كٷن وراپ, شاشىرادى نۇر بۇعان!
كٶردٸ نۇردىڭ اققانىن!
بەردٸ سىردىڭ اقپارىن! –
جۋىپ كەتتٸ نۇر مەن سىر جۇققان شاراپ داقتارىن!..
سٷيەكتەگٸ كٸرلەرٸن سٷرگٸلەپ نۇر جاڭقالاپ,
سەلدە ورنىنا پٸر بۇعان سەۋلە ورادى شاڭقان اق!
شاراپ تولى شيشانى سىندىردى دا تاسقا ۇرىپ,
سٶيلەپ كەتتٸ پٸرمۇعان شەكٸرتٸنە باس بۇرىپ:
«قالدىڭ بٷگٸن, – دەدٸ پٸر, – قادير-حاقتىڭ سىنىنا!
قاندىڭ بٷگٸن قاپىسىز ساتتارىڭنىڭ شىنىنا!
تٷستٸڭ كٶرگە, ال, بٸراق شىقتىڭ شىندىق شىڭىنا! –
كەلگەندٸگٸن نە جەتپەي ۇقتىڭ با ەندٸ جىرىڭا?!
«حالىق قالاي قارايدى?»
«ەل نە دەيدٸ مۇنىما?»
«مىنانى ايتسام, – پاتشانىڭ ٸلٸنەم-اۋ قىرىنا?!»
«بىلاي دەسەم, – دۇشپانىم كەتپەس پە ەكەن ٶشٸگٸپ?..»
«ال مىنانى باسقاشا قالماس پا ەكەن دوس ۇعىپ?..»
وسى ويلارمەن ساناڭدى كٸسەندەدٸڭ سەن بۇرىن,
بٸلدٸرۋشٸ ەد پەرٸشتەڭ ەڭ كەرەكتٸڭ كەمدٸگٸن.
دٸلدٸ بايلاپ كٶردٸڭ بە تەمٸرقازىق – بٸر ويعا:
«قايتٸپ, قالاي جازعاندا جاعامىن, – دەپ, – قۇدايعا?!»
سالماق قانداي سٶزٸڭدە, – قۇرسا بەزبەن حاق-تەڭٸر? –
«جۇقتىرمان, – دەپ سەرت قىپ پا ەڭ, –
شىندىققا – شاڭ, اققا – كٸر!..»
تاپپاي تۇرىپ ٶزٸڭنەن دٸل دەرتٸڭنٸڭ سەبەبٸن,
قالاي تابام دەپ ەدٸڭ –
ەل دەرتٸنٸڭ دەرەگٸن?!
نەپسٸ-پۇتقا قۇل قىلىپ, قىلدى سايتان كٸل مازاق,
ٶزٸڭ جٷرٸپ قۇلدىقتا, ەتپەك ەدٸڭ كٸمدٸ ازات?!
شىقتىڭ بٷگٸن, شەكٸرتٸم, سول كٸسەندٸ بۇزىپ سەن,
كەشتٸڭ شىندىق-مۇحيتىن اق كەمەشە جٷزٸپ سەن!
تايلىقپادىڭ سەن بٷگٸن, ٶتتٸڭ تاعدىر تەزٸنەن,
ىقپاي قىرتتىڭ سٶزٸنەن,
بۇقپاي جۇرتتىڭ كٶزٸنەن!
كٷمەنداتىپ ويىڭدى, تۇمانداتىپ ساناڭدى
كەلگەن ناعىز دۇشپانىڭ كٶرمەيدٸ ەندٸ قاراڭدى!
تٸلدٸ كٷرمەپ, دٸلدٸ ٸرمەپ, جٷرەگٸڭدٸ قاقسىتىپ
تۇرعان سايتان قاشتى ىتىپ,
قيراپ تٷستٸ نەپسٸ-پۇت!
ەندٸ حاقتىڭ كەنٸنە قايلاڭدى ۇرىپ قازا بەر!
بەردٸم باتا! –
جىرىڭدى قالاۋىڭشا جازا بەر!..»
بەردٸ باتا شەكٸرتكە تەبريزدٸڭ شەمٸسٸ,
«دوستى دوسقا جەتكەردٸ»! –
قانداي كەمٸل حاق ٸسٸ?!
جاتىر ەدٸ كٶك تەڭٸز تولقىندارىن شۋلاتىپ,
التى جىلعى جازعانىن جٸبەردٸ اقىن سۋعا اتىپ!
ايقىندادى شىن تٷسٸن: كەش سۇلۋ دا, تاڭ كٶركەم! –
شىندىق-دەپتەر تٶرٸندە اق قاۋىرسىن – اق جەلكەن!
تولقىن اتىپ تۋلايدى مەۋلەنانىڭ شىن جىرى,
شٸرٸك جٸپتەي ٷزٸلٸپ قالدى كەمە شىنجىرى.
جۇلدىز بٸتكەن ەڭٸرەپ, ەڭكٸلدەگەن اي دا كٷن –
كٶردٸ شايىر عارشىنىڭ نۇر-تولقىندى ايلاعىن.
سول ايلاقتىڭ تولقىنى وراپ الىپ قۇيىنشا,
بار عالامدى كەزدٸردٸ, – پٸرمۇعانعا سىيىنسا!
پٸرمۇعانى بۇيىرسا, – جەرگە كٸردٸ جەتٸ قات,
عارشى مەنەن كٷرسٸگە ەندٸ نەشە قاتىناپ!
ٶتتٸ قانشا اجداھا-تولقىنداردىڭ تٸسٸنەن,
ازۋىنداي مۇحيتتىڭ اران-جارتاس ٸشٸنەن.
مۇحيتتاردىڭ ٸشٸنەن كٶككە اتىلسا وت-قۇيىن,
قويىپ كەتتٸ! –
شىراقشا جانىپ كەتتٸ كٶپ كيٸم!
سۋ استىنان ٶرتتٸ ىشىق تٶگٸلگەندە لاق ەتٸپ,
اق قاۋىرسىن-جەلكەنٸ جاندى تالاي لاپ ەتٸپ!..
جانىن نۇرعا, ال تەنٸن شىقتى نەشە وتقا ٶرتەپ,
مەۋلەنانىڭ عۇمىرى سىقىلدى-دٷر تەتتٸ ەرتەك!
مەۋلەنانىڭ جىرى ەدٸ اسىلداردىڭ قۇشتارى,
جارتى مىسقال سىن ايتپاس دوسى تٷگٸل, دۇشپانى!
پاتشا تٷگٸل, نەشەمە كەتتٸ جوق بوپ پاتشالىق,
ال مەۋلەنا سىرلارىن كٶرٸپ پە ەكەن تات شالىپ?!
قالدى نەبٸر التىن تاق يتجەمەستە ادىرا,
وتىرا الماق قاي پاتشا – رۋميدٸڭ تاعىنا?!
قالدىردى ەكەن كٸم مۇرا ونداي قىلىپ ارتىنا?! –
ٷش پاتشالىق ەلٸ كٷن تالاسادى داڭقىنا!
توپىراعى كٶنەنٸڭ* قاۋسىرعانشا قاپساسىن,
ەگٸپ كەتتٸ ول جٷرەككە «مەسنەۋي-باقشاسىن»!
ادامزاتتىڭ اسپانىن قاسيەتتٸ سىرعا وراپ,
سول باقشادان تۇرادى جۇپار بوراپ, نۇر بوراپ!
سەرٸ ٸشكەندە ساھاردا, قاۋىشقاندا قۇپتانمەن,
سول جۇپاردى سٸمٸرٸپ قانعانىمشا جۇتقام مەن!
ٷشكٸرگەندە سۇبحان دەم,
ەر تامشىسى شىق تاتىپ,
كٷرەڭ قاننان جۇتقام مەن پەك كەسەمە سٷت قاتىپ!
مەۋلەنانىڭ جىرىنان تاپپاس ەدٸم مۇنشا مەن –
ۇستودۋللا ماقسىم عوي مەنٸ اراققا جۇمساعان!
كٶز بەن سٶزدٸڭ بۇلتتارى كەلەدٸ ەرٸپ دٷركٸرەپ,
شاراپ الىپ قايتتىم مەن حارام, ناسقا كٷلكٸ بوپ!
------------
كٶنە* – جەلەلاددين رۋميدٸڭ (ر.ع.) تۋعان شاھارى كٶنە (كٶنە ٷرگەنٸش) مەن تۇرعان شاھارى كٶنە (كونيا) قالالارى مەڭزەلٸپ وتىر.
كەشٸرەمٸن قاپقانىن,
نەجٸستەرٸن جاققانىن,
ٶشٸرەمٸن شاراپتىڭ جۇققان قارا داقتارىن.
ابالايدى مٸنبەدەن يتتٸك بٷگٸن سٶز الىپ,
تابالايدى ٸرگەدەن جٷيتتٸك جىلىم توزاعىپ...
شاعىنبايمىن ەشكٸمگە حەل-كٷيٸمدٸ نازا عىپ,
شىعارىمدى بٸلەمٸن قارا داقتان تازارىپ.
ٶشٸرمەيمٸن ەسٸمنەن ۇستودۋللا ەلەسٸن,
جۇرتتىڭ اۋزىن كٷزەتپەن!
قىرت نە دەسە, و دەسٸن!..
ەلەمەيمٸن دٷرەلەپ, مەيلٸ ساپتان ٶتكٸز سەن,
بار ارمانىم: شاراپتى ۇستازىما جەتكٸزسەم!..
كەزەم سوسىن الاڭسىز «مەسنەۋي باقشاسىن»,
جازام جىردى! –
كٶرەيٸن دۇشپان وعان تاقسا سىن!..
ساباق قانداي, ال ەندٸ بٸز الار بۇل قيسادان? –
شىنىڭدى ايتشى, شايىرىم! –
الدىڭدا تۇر شيشا-قان!
ساۋال مىناۋ قوياتىن تٶپەلەپ تە تٶتەلەپ:
بٸزدٸڭ جازعان جىرىمىز نە قاجەتتٸ ٶتەمەك?!
اتاسى ارزان جەل سٶزگە اتاق الدىق, اقشا الدىق! –
تاڭعانشا ەبدەن تابىتقا, قاقسايدى كەپ – قاقسالدىق!
قانشا قاعاز, قانشا سٶز بولدى, دوستىم, ىسىراپ? –
نەشە كٸتاپ شىعاردىڭ – كٷلدٸ دەپ قار قىسىراپ?..
جاساعانعا بٸر اۋىز قيماساڭ دا جىلى سٶز,
شەكپەندٸ مەن شەندٸگە ارنادىڭ سان «ۇلى سٶز».
قوتان مەنەن وتانعا شاپقان سايىن ەر تٶبەت,
تٸل مەن دٸندٸ سەن قانشا شاپتىڭ ەكەن بالتا بوپ!
شەشٸپ تاستاپ, ال بٷگٸن كومسومولدىڭ پيدجاگىن,
دەرٸپتەيسٸڭ سەلەفتىڭ ساقالى مەن «حيدجابىن»!
اقشا بەرگەن «پٸرٸڭە» كٶرٸنەم دەپ جاقسىاتتى,
ساتىپ كەتٸپ وتىرسىڭ ەڭ كەرەكتٸ ماقساتتى!
كەتەردەي-اق ٶزٸڭمەن قييامەتكە قىلمىسىڭ,
ەۋليەمە بۇراسىڭ «ٶلەڭٸڭنٸڭ» ۇڭعىسىن!
قۇداي سٷيگەن قۇلدارعا شاشاسىڭ كەپ جىنىڭدى,
كٸم سۇرايدى كٷنٸ ەرتەڭ, بەيباعىم-اۋ, قۇنىڭدى?!
ساۋال قويسام نە دەيسٸڭ سۋىرىپ اپ كٶرٸڭنەن:
وتالدى ەكەن قانشا ورمان سەنٸڭ وسى «جەلٸڭنەن»?!
سەنٸڭ سٶزٸڭ سايتاننىڭ تورى بولىپ تورىعان,
قانشا مٸسكٸن اداسىپ كەتتٸ كەمٸل جولىنان?!
قىزعالداقتاي قىز قانشا زەر-ۋ جۇتتى «دەرۋ» عىپ,
بوزعالداقتاي ۇل قانشا جۇمسادى ونى قارۋ عىپ!
سايتان وتىن جاعۋعا كەتتٸ قانشا سٶز كەنٸ? –
تەبريزدٸك شەمٸستٸڭ شەگەدٸ ەرتەڭ بەزبەنٸ.
سٶز-ساۋداگەر, سول كٷنٸ قاي قۋىسقا قاشاسىڭ?
قاي پەشكە ٶرتەپ «جىرىڭدى», قاي تەڭٸزگە شاشاسىڭ?!
سۋ جۇتپايدى «سىرىڭدى»,
وت تۇتپايدى «جىرىڭدى»,
تۇرار كٸلەڭ اق قاعاز ەشكەرەلەپ كٸرٸڭدٸ!
سٶز سٸمٸرٸپ, وي تالماپ جٷرگەن بول شىن جىرىندى,
ايعاقتايدى سول بەزبەن سەنٸڭ ناعىز قۇنىڭدى!
اقيقاتتان باسقانىڭ جاپ تا قىمتا قالعانىن! –
سىنالادى بار باعىڭ –
بازارىندا اللانىڭ!..
تەبريزدٸڭ شەمٸسٸ كٸرٸپ كەلٸپ كەمەگە,
بۇيىرارى حاق بٸر كٷن ٶلەڭ جازعىش نەمەگە!
تەبريزدٸڭ شەمٸسٸ, – قارامايدى ول اجارعا,
بەرٸمٸزدٸ سول كٷنٸ جۇمسارى حاق بازارعا!
بار شەمٸستە, ول انىق: قادير كەرٸ, حاي سۇسى! –
ال... بازارعا شايىردىڭ بارار ەكەن قايسىسى?..
21.05.14 ج.
قوشقار-اتا – قولتىق قونىسى.
